کمّیّتها البتّه خیلی زیاد شده ــ که خیلی خوب است ــ کیفیّتها هم انتظار داریم که به همین اندازه افزایش پیدا کند. الان کمّیّت بر کیفیّت رجحان دارد در بین مجموعهی شعرای جوان خوب ما؛ لکن این استعدادهایی که من میبینم، همهی اینها انشاءالله باکیفیّت خواهند شد، اگر خوب ادامه بدهند و پیش ببرند. شاعرِ باکیفیّت هم بحمدالله کم نداریم؛ یعنی شعرای خوب، شعرای قوی، شعرائی که انتظار داشتیم به یک رتبهی خوبی برسند و رسیدهاند، الحمدلله داریم در بین مجموعهی شعرای متعهّد و انقلابی؛ منتها من بارها و مکرّر این را گفتهام که هیچ کس ــ هم در شعر و هم در غیر شعر …
توصیه به مطالعهٔ آثار برجستهٔ شعری از جمله شعر سبک هندی و وقوع
یک توصیهی من به شعرای عزیزمان، بخصوص جوانها، مطالعهی آثار شعری و برجستگیهایی است که در شعرها وجود دارد. حالا لابد شماها مثلاً حافظ، شاهنامه یا خمسهی نظامی را میخوانید؛ لابد اینها را میخوانید ــ اگر بخوانید ــ امّا فقط اینها نیست. ما شعرای زیادی داریم که واقعاً شعرهای برجستهای دارند؛ همین شعرای سبک هندی، همین شعرای سبک وقوع، واقعاً شعرهایشان گاهی اوقات در اوج است؛ یعنی انسان حیرت میکند از زیبایی شعر؛ یعنی واقعاً انسان متحیّر میشود که این شعر چقدر زیبا و پُرنکته و خوشلفظ و پُرمعنا است. اینها را بخوانند: کارهایی که کردهاند، هنرهایی که به خرج دادهاند، همین مادّهتاریخهایی[9] که بعضیها گفتهاند؛ واقعاً انسان تعجّب …
نگرانی از نشانههای اضطراب و حیرت در شعر برخی شاعران جوان
البتّه این نکته را هم من اینجا یادداشت کرده بودم بگویم، که چون بحثِ طولانی میبَرد، دیگر نمیگویم. اجمالاً اشاره میکنم که در بعضی از شعرهای شعرای جوان - بخصوص امشب هم چند نمونه داشت که دیدم - آدم نشانهی یک نوع اضطراب و یک نوع حیرت را مشاهده میکند؛ مثلاً ایشان گفت که مواظب جوجههای ایمان من باشید. البتّه این دغدغه، دغدغهی مقدّسی است، خیلی خوب است و من از اینکه این دغدغه در این جوان شاعر وجود دارد، خرسند میشوم؛ اما دل من هم میلرزد که چرا دغدغه دارد. این دغدغه و حیرت و اضطراب - یک مخلوطی از همهی اینها - باید در شعر از بین برود؛ این هم راهش تقویت معرفت است که الحمدالله شما دارید.
برتری شعر جوانان شهرستانها بر شاعران معروف گذشته
علاوه بر اینکه رویشهای جدیدی هم ما داریم. این جوانهائی که دارم میبینم، حقیقتاً من را شگفتزده میکنند. شعرای جوان بعضی از شهرستانها که میآیند اینجا و شعر میخوانند، وقتی من اینها را با شعرای آن شهر - در دورهی جوانی خود من - مقایسه میکنم، میبینم اینها از آنها بهترند؛ با اینکه آنها بعضاً نامهای معروف و شعرای معروف و صاحبنامی هم بودند؛ اما وقتی من نگاه میکنم، میبینم اینها بهتر از آنها شعر میگویند. الان توی همین جلسهی ما هم - حالا نمیخواهم اسم بیاورم - از شهری شعری خوانده شد که من شعرای قبلی آن شهر را هم …
توصیه به همت برای رسیدن به حد شاعران ماندگار تاریخ با رعایت شروط آن
… شیء، نفى ماعدا نمیکند ــ بین آنها یکى آقاى میرشکّاک[3] بود که من از سابق هم میدانستم، یکى همین آقاى احمد عزیزى است که چند کتاب اینها را من این اواخر خواندم. واقعاً خیلى اذعان قلبى پیدا کردم به اینکه اینها واقعاً شاعر و داراى یک قریحهى فیّاض و جوشانى هستند. البتّه کتابهاى آقایان دیگر را شاید ندیدم و نخواندم ــ این آقایانى که این خصوصیّات را دارند، به نظر من اکتفا نکنند به اینکه شاعر خوبى در این حدّى که الان هستند [بمانند]، بلکه همّتشان را بگذارند بر اینکه بشوند در حدّ حافظ و سعدى و مولوى و فردوسى و مانند اینها، که من عقیدهام این است که میشود؛ بشرطها؛ یک شروطى دارد که آن شروط باید عمل بشود. حالا اگر فرض کنید کسى بگوید که آقا ما کجا، حافظ کجا؟ ما که حافظ نمیشویم؛ خیلى خب، حالا اگر از حافظ و سعدى و مولوى و فردوسى و مانند اینها بگذریم، سلمان ساوجى و صائب و ــ اگرچه بنده صائب را کمتر از آن اوّلىها نمیدانم ــ در این حدها که [میشود]. یعنى به نظر من …
امیدوارکننده بودن گسترش شعر در میان جوانان
این موج گسترش شعر، بخصوص در بین جوانها، خیلی امیدوارکننده است. شعر مهم است. شعر یک هنر بینظیر است. وجود انواع و اقسام رسانهها نتوانسته شعر را از موجودیّت رسانهای قوی و تأثیرگذار خودش تنزّل بدهد. شعر حقیقتاً یک رسانهی اثرگذار است. لذاست که هر چه شعر پیشرفت پیدا کند و شعرای خوب زیاد بشوند، جای خرسندی و خوشحالی دارد.
عیبداشتن شعر جوانان با وجود تحسین آن
هنر خوب لازم است. حالا شما کارتان در باب هنر، کار شعر است؛ انشاءاللَّه باید هر چه بهتر و هرچه بیشتر آثار قدما و آثار اساتید را بخوانید، در آنها متوقف نباشید، اما از نیکوئیهای آنها اصلاً صرفنظر نکنید و به آنچه که تا حالا گیرتان آمده قانع نباشید. من عرض بکنم تعریفهائی که اول کردیم همهاش درست، اما این معنایش این نیست که شعرهای جوانهای خوب و عزیز ما - که میخوانند و واقعاً تحسین ما را بر میانگیزند - بیعیب است؛ نه، اینجا به آن معنا جلسهی نقادی نیست که آدم بنشیند، نقد کند و عیار شعر را مشخص بکند؛ والّا اگر پای عیارسنجی باشد، اشکالاتی وارد خواهد شد. باید این اشکالات را خودتان پیدا کنید. حالا اگر جلساتی مخصوص این کار دارید - مثل آن انجمنهائی که قدیم ما در مشهد داشتیم و رفته بودیم و دیده بودیم؛ در تهران هم شنیده بودیم که کم و بیش بود؛ اما نه به آن غلظت و استحکام مشهد؛ البته بنده جلسات تهران را شرکت نکرده …
امکان ترقی شاعران حوزه به شرط متوقف نشدن
… همینطور تقریبى و میانگین و با حذف تعارفات، مثلاً فرض کنید او صد است، شما مثلاً هشت هستید، نُه هستید؛ اینجورى فرض کنید. ممکن است بیشتر باشید، ممکن است نوزده باشید در مقابل صد او، امّا شما اینجورى فرض نکنید تا بتوانید خودتان را به آن صد نزدیک کنید؛ و میشود. الان این زبانهایى که شماها دارید و من مىشنوم و قبلاً شنیدهام و بعضى از اشعار بچّههاى گویندهى شاعر حوزه را دیدم، میبینم میشود که شما ترقّى کنید، حرکت کنید؛ به شرطى که متوقّف نشوید.
وجود جوهرههای ممتاز در شاعران امروز بهویژه جوانان
در جمع شعراى امروز ــ حالا چه آقایانى که اینجا تشریف دارند، چه بعضى دیگر که نیستند ــ و مخصوصاً این جوانها ــ حالا آقایان اساتید و قدیمىها که به جاى خود ــ به نظر من یک جوهرهاى خیلى ممتازى مشاهده میشود؛ [امّا] این دورهى از زمان و اصلاً این بُرههى از زمان، هنوز شعر خودش را ارائه نکرده؛ یعنى حقیقتاً ما هنوز شعر این دوره را نمیشناسیم؛ یعنى بنده قادر نیستم یک حدّ و مرزى [براى آن مشخّص کنم]، در حالى که میشود در دورههاى مختلف، فرضاً از اوّل مشروطه تا انقلاب …
همسو نبودن شاعران جوان با استادان شعر و بسته شدن راه بهرهگیری از آنان
… بود، خوب بود؛ نخیر، سابق هم شعر چرند الیماشاءالله، شاعر بیربط الیماشاءالله؛ کم نه، فراوان بودند، خیلیشان حالا هم هستند. این هیچ به معنای اینکه بخواهم بگویم آن وقت از جهتی بهتر بود نیست امّا این بود که آن وقت، شعرای جوان با اساتید خودشان همسو بودند. الان بسیاری از شعرای جوان با اساتید شعر، همسو نیستند؛ پس راه استفاده از آنها بسته است. حالا مثلاً فرض کنید امید،[5] همین اخوان؛ این درست است که شعر کلاسیکش انصافاً بد است ــ یعنی واقعاً شعر کلاسیکش خوب نیست؛ حالا خودش خیال میکند که شعر کلاسیک را خیلی خوب میداند؛ در حالی که شعر کلاسیکش واقعاً شعر بسیار متوسّطی است؛ مثل همین که حالا گفتم ــ امّا …
افزایش شمار شاعران در صورت تشویق شعر و تربیت جوانان
… به متن مردم، داخل متن جامعه؛ لذا جوشش پیدا شد. امروز ما در کشور خیلی شاعر داریم؛ از نوجوانان دبستانی تا دبیرستانی، تا جوانان برومند، تا میانسالان و پیران. یعنی واقعاً انسان بخواهد محاسبه کند، تعداد شعرای امروز ما خیلی زیاد است. البته این مربوط به سی سال است؛ اگر چنانچه انشاءاللَّه همین روش ادامه پیدا کند - یعنی اگر با همین روال پیش برویم و شعر تشویق بشود و شعرای خوب بتوانند شعرای جوانتر را تربیت کنند - قطعاً کمیت شعرای ما از آن دوره بیشتر خواهد شد.