در مورد «امیرالمؤمنین و جنگ» من چهار عنوان را انتخاب کردم. یکی این است که امیرالمؤمنین جنگ را با استدلال و حجت انجام میداد؛ جنگ کور، جنگ توضیحدادهنشده و توجیهنشده، وجود نداشت. وقتیکه میجنگید، یک دلیل، یک حجت او را به جنگ رهنمون کرده بود. و آن حضرت سعی میکرد که ذهن یاران و سربازان و اصحاب خودش را هم توجیه کند نسبت به این جنگ. جنگهای کوری که در حکومتها سابقه دارد که یکهو اعلان جنگ میدهند، مردم نمیفهمند چه شد، اصلاً چرا جنگ، چرا حمله، چرا کشتن، چرا کشتهشدن، به حساب چه کسی، که در طول تاریخ بشر وجود داشته؛ در زندگی امیرالمؤمنین اصلاً نیست؛ یعنی از ساعت اول، زندگیِ جنگی آن حضرت با …
نشاندادن واقعیت تلخ بهجای وعدههای دلخوشکن به مردم
این را امیرالمؤمنین کجا میگویند، در مسجد کوفه، در بین آن جمع پرشور مردم که دلهایشان لبریز از محبت علیبنابیطالب است ـ بعضی از روی ایمان، بعضی چون حالا قدرت دارد، معمولاً آدم به آدمهای قدرتمند علاقه هم پیدا میکند ته دلش ـ و تسلیمِ او، علاقهمند به او. حضرت بهجای اینکه آنها را با حرفهای دلخوشکن و وعدههای بیخودی، سرگرم بکنند، میبرند مُرّ واقعیت را به ایشان نشان میدهند. نبادا چون شما علیدوست بودید، برخلاف مردم بصره که آنها اشتباه کردند، شما اشتباه نکردید، حالا دیگر خودتان را رها کنید و هواهای نفسانی را میدان بدهید. نبادا بروید سراغ آرزوهای دور و دراز و بیمارگونه و توهمات پوچ و باطل که شما را از آن اهداف درستوحسابی دور …
رد ادعای خانهنشینی و کنارهگیری علی از فعالیت اجتماعی
… باید به مسجد برود، رفت؛ آن روزى که خلفاى راشدین مشورت او و نظر او را میخواستند، با اخلاص، با صدق، با صفا، نظر خود را در اختیار آنها گذاشت؛ در جنگ، در صلح، در سیاست، در علم، در دین، همه را راهنمایى کرد؛ آن روزى که باید به انسانسازى و فردسازى بپردازد، پرداخت. اینکه میگویند على خانهنشین شد، دروغ است؛ على یک روز هم خانهنشین نشد، یک روز هم از فعّالیّت اجتماعى دست نکشید؛ على یک روز هم با جامعهاش، با انقلابش، با امّتش ــ که امّت او بود، چون امّت پیغمبر بود ــ قهر نکرد. از کار کناره گرفتن، زودرنج بودن، دلنازک بودن، از حوادث و رویدادهاى کوچک فوراً رنجیدن و زبان به داد و بیداد گشودن، از شأن على پایینتر بود و دامان على به آن آلوده نشد. [او] کار کرد. لَم یَسبِقُهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخِرون؛ تا روز قیامت هم …
نشان دادن قله و جهت حرکت برای پیروان به قدر توان
… بود، نوۀ امیرالمؤمنین بود، وقتیکه گفتند تو اینقدر عبادت میکنی، فرمود عبادت ما کجا و عبادت علی کجا![37] یعنی امام سجادِ عابدِ سجاد، او، میگوید من با علی قابل مقایسه نیستم. حالا هزاران فرسخ بین امام سجاد و بهترین عُباد و زُهاد زمان ما هم بیشتر فاصله هست. یعنی امیرالمؤمنین الگو را نشان داد، قله را نشان داد، جهت حرکت را نشان داد، شاخص را معیّن کرد؛ جهت این است! حالا به هرجا توانستیم برسیم.
دستورالعمل و سرمشق در عمل و بالاتر از آن در فکر
اینها را ببینید؛ بهعنوان دستورالعمل و سرمشق در عمل، و بالاتر از آن در فکر. حالا بعد عرض میکنم، امام صادق و امام باقر و امام سجاد هم اعتراف میکنند که ما اینطوری نمیتوانیم زندگی کنیم! حالا نوبت به امثال بنده که میرسد، خب، واویلاست! بحث سرِ این نیست که من یا شما بخواهیم اینطور زندگی کنیم؛ نه! آن زندگی، قله است، قله را دارد نشان …
پایداری بدون نرمش و عدول در راه آغازشده
نکتۀ دوم اینکه در جنگی که با استدلال و با حجت آن را آغاز کرده بود، حداکثرِ قاطعیت را به خرج میداد؛ یعنی یک سرِ سوزن نرمش و انعطاف و عدول از این راهی که شروع کرده بود، در او مشاهده نمیشد و تا همهجا پای این قاطعیت ایستاده بود.
منش درسآموز آن حضرت پس از پیروزی
نکتۀ سوم این بود که در این جنگها که عموماً هم با پیروزی آن حضرت تمام شد، یا چیزی نزدیک به پیروزی، یک منش و وضعیت خاصی را امیرالمؤمنین اتخاذ کرد؛ یعنی پیروزی، او را مغرور نکرد و حالت او پس از پیروزی، یک حالت حقیقتاً شگفتانگیزی است که جای این است که انسان از آن درس بگیرد.
چهار خصوصیت رابطهٔ آن حضرت با جنگ، درسی برای ما
و چهارم اینکه درآنجاییکه به مقاصد خودش هم نمیرسید، یا دچار نوعی شکست میشد ـ که آن حضرت شکست نظامی اصلاً نداشتند، اما برخی از ناکامیها [بود] ـ در اینچنین حالاتی هم دچار ضعف و یأس نمیشد. یعنی چهار خصوصیت در رابطۀ امیرالمؤمنین با جنگ وجود دارد که این چهار خصوصیت را من یک مقداری با قرائن و شواهد تاریخیاش از زندگی آن حضرت برای شما تشریح میکنم. همهاش برای ما درس است.
برخورد منطقی و توجیه مردم در مسئلهٔ جنگ
این منطقی برخوردکردن و تابع استدلال بودن و توجیهکردن مردم، این یک خصوصیت در موضع امیرالمؤمنین نسبت به مسئلۀ جنگ است. چون جنگ یک مسئلۀ مهمی است، مسئلۀ جان انسان است و کسی که میخواهد جانش را در یک راهی مصرف بکند، احتیاج دارد به اینکه روحاً قانع شده باشد. البته در دنیا خیلیها هستند که میجنگند، بدون اینکه یک استدلال درستی داشته باشند، اما یا مزدورند یا مجبورند، ناچارند که …
بیان لب دین و اخلاق در بحبوحهٔ جنگ و سیاست
… سراغ معنویات، سراغ اخلاق. میفرمایند: «اَلا اِنَّ اَخوَفَ ما اَخافُ عَلَیکُمُ اتِّباعُ الهَوَی وَ طولُ الاَمَلِ» ترسانگیزترین چیزی که من از آن بر شما میترسم؛ یکی این است که پیرو هواهای نفْستان باشید، و دوم اینکه سراغ پندارهای آرزوگونۀ دور و دراز بروید. این دو چیز برای شما از همهچیز خطرش بیشتر است...آدم وقتی این کلمات موعظهآمیز را از قول امیرالمؤمنین میشنود، خیال میکند در مجلسِ حال و معنویت است و یک عده مریدهای خوب و مسلمانهای علاقهمند نشسته بودند، و حضرت برای اینها مثلاً یک نصیحتی کرده. نه! در میدان جنگ، در میدان سیاست، در بحبوحۀ حوادث بزرگ سیاسی، آنجایی که همه گوششان را تیز کردند از سیاست بشنوند، رَجز بشنوند، آنجا امیرالمؤمنین لُبّ لباب دین و اخلاق دینی را برای مردم بیان کرد. «اِتِّباعُ الهَوَی وَ طولُ الاَمَلِ فَاَمَّا اتِّباعُ الهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الحَقِّ» پیروی از هواوهوسها انسان را از حق باز میدارد، هوسرانی، هر جور هوسی، موجب میشود که حقگرایی در انسان ضعیف بشود. شما در زندگی خودتان هم نگاه کنید، این را خیلی روشن درک …
زنده نگهداشتن حیات معنوی مردم با الگوی آن حضرت در جنگ
خب، این زندگی امیرالمؤمنین با جنگ است. این درس بزرگ و اسوۀ بزرگ و سرمشق بزرگ، حیات معنوی و روحی این مردم را حقیقتاً زنده نگه داشته بود. تا اینکه دشمنان خدا و دشمنان حقیقت و آنکسانیکه خفاشصفت، نمیتوانند نور درخشندۀ آنچنان وجود مقدس و عزیزی را ببینند، تصمیم گرفتند که با این نور الهی مقابله کنند و آن را خاموش بکنند. و طبق همان نقلیات و روایاتی که وجود دارد، که خیلیاش هم درست است، همعهد …
برجستهترین سیرهٔ انسانی پس از پیامبر اکرم (ص)
… قضایا را نگاه میکند، میبیند در این مصاف طولانی، پیروز نهایی، امیرالمؤمنین است. امروز شما ملاحظه کنید نام امیرالمؤمنین، شخصیّت امیرالمؤمنین در آفاق عظیم بشر و تاریخ انسان کجا است؛ در اوج است و از دشمنان او خبری نیست. نهجالبلاغهی او درس انسانهای والا است؛ سیرهی او برجستهترین و درخشانترین سیرهی یک انسان بعد از نبیّ مکرّم اسلام است؛ عدالت او، عبادت او و شخصیّت عظیم او امروز در دنیا برجسته است؛ راه او بر راه دشمنانش پیروز شده است و پیروز نهایی، امیرالمؤمنین بود.