… اسلامی دچار اشتباه بزرگتری شدند و آن این بود که افکار قرن نوزدهمی اروپا و افکار مادیگرایانه را که هر فعل و انفعالی را در دنیا ناشی از ارتباط متقابل ماده میدانستند و هر پدیده غیرمادی را نفی میکردند گرفته و سعی کردند قرآن را بر آن افکار غلط تطبیق کنند. یک نمونه از این چهرههای معروف نویسنده سرشناس هندی قرن ۱۹ به نام سرسید احمدخان میباشد کتاب تفسیری هم در آن موقع نوشت و از جمله کسانی است که سید جمال الدین اسدآبادی در هند علیه او کتاب نوشت و افکار او را رد کرد، او در آیاتی از قرآن که اشاراتی به معجزات دارد مرتکب تأویل یعنی همان تفسیر شده است، حضرت موسی که از دریا عبور کرد و راه دریا برای حضرت باز شد چون با موازین مادی تطبیق نمیکرده حمل کرده به یک معنای دیگری این همان تفسیر به رأی است و غلط است، قرآن را نباید با پیشداوری به سراغش رفت از آیه قرآن نباید به عنوان دلیلی برای آنچه که از راه دیگری ما بدست آوردیم و فهمیدیم استفاده کرد و قرآن را بهعنوان یک سرچشمهای باید به حساب آورد که انسان تشنه به او پناه میبرد و از او مینوشد.
حرکت او در مصر که انگلیسیها را لرزاند
… استعمار مواجه با مانع میشد؛ یک نمونه ماجراى تنباکو است در ایران؛ یک نمونه نهضت مشروطیّت در آغاز کار بود در ایران؛ یک نمونه حوادث خونینى بود که در هند اتّفاق افتاد در مقابل انگلیسها؛ یک نمونه برخورد افغانهاى مسلمان بود با انگلیسها در اواسط قرن نوزدهم؛ یک نمونه حرکت سیّدجمال[5] بود در مصر، که انگلیسها را لرزاند؛ و از این قبیل نمونهها. در یک دورهاى اینجور بود که انگلیسهاى عالىرتبهى دولتى، در حقیقت با همهى دنیا کار داشتند، از استرالیا بگیرید تا مناطق مرکزى آسیا، شبهقارّهى هند، تا ایران، تا خاورمیانه، تا شمال آفریقا ــ مصر و آنجاها ــ و تا آمریکا، در تمام مناطق …
از مصلحانی که به دعوت اسلامی به جای انقلاب اکتفا کردند
مصلحان اسلامى و متفکّرانى که در ۱۵۰ سال گذشته تحت تأثیر عوامل گوناگون قیام کرده و پرچم دعوت اسلامى و احیای تفکّر اسلامى را بر دوش گرفتند ــ از قبیل سیّدجمالالدّین و محمّد اقبال و دیگران ــ با همهى خدمات ارجمند و گرانبهایشان، همگى این نقص بزرگ را در کار خود داشتند که به جاى بر پا کردن یک انقلاب اسلامى، به یک دعوت اسلامى اکتفا کردند و اصلاح جوامع مسلمان را نه با قوّت و قدرت انقلاب، که با تلاش روشنفکرانه و فقط با ابزار قلم و زبان جستجو کردند. این شیوه، البتّه ممدوح و مأجور بوده و هست، امّا هرگز از آن، توقّع نتایجى همچون نتیجهى عمل پیامبران اولوالعزم را ــ که سازندگان مقاطع اصلى تاریخ بودهاند ـ نباید داشت. کار آنان در صورت صحّت و مبرّا ماندن از عیوب سیاسى و نفسانى، تنها میتوانست زمینهساز یک حرکت …