… است که از این لوله بیرون میآید؛ اگر توی سینهی کسی خورد، میکُشد؛ چه این شخص عامد باشد، چه اشتباهاً دستش رفته باشد روی ماشه. گلوله فرقی نمیگذارد. گلوله نخواهد گفت چون کسی که من را شلیک کرد، عامد نبود، پس من سینهی این طرف مقابل را ندرم؛ نه، گلوله میدرد. این سوءظن کار خودش را میکند؛ چه منشأ درستی داشته باشد، چه ناشی از وسواس و مثلاً تصورات و توهماتِ بیجا باشد.
لزوم کنار گذاشتن سوءظن در نظام اسلامی و داشتن حسنظن مگر با اثبات
همینطور روح سوءِظن و روح بدبینی نسبت به افراد را در نظام اسلامی بایستی از بین برد. سوءِظن مال نظام غیراسلامی است. وقتی شر غالب است، وقتی ظلم حاکم است، وقتی غیرخدا در جامعه زمام امور را به دست دارد، آنوقت ما روایت داریم که حسنظن سادهلوحی است و به هر پدیدهای باید با چشم تردید و سوءِظن نگاه کرد؛[24] امّا آنوقتی که غلبه با حق است، حکومت متعلّق به خدا و بندگان خدا است، راه، راه صراط مستقیم دین است، اینجا سوءِظنها را باید کنار گذاشت و حسنظن داشت؛ مگر [آنکه] چیزی برای انسان ثابت بشود. این، تکلیف اسلامی است.فضای اسلامی و جامعهی اسلامی باید از این خصوصیّات پُر باشد و این کاری است که نبیّ مکرّم اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) با روشهای خود، با تعلیمات خود، با حضور خود در میان مردم و قشرهای مردم و با ابتکارهای جالبی در هر مورد -همچنان …
نادرستی متهم کردن پیشاپیش طرف مقابل به سازش یا خیانت
… این وجود ندارد. البتّه حُسنِظن به معنای خوشباوری نیست؛ به معنای فریبخوری نیست. حواسمان باید جمع باشد؛ همیشه انسان، همهجا و در همهی موارد باید حواسش جمع باشد. بنده توصیه نمیکنم کسی را به اینکه خوشباوری نشان بدهد؛ نه، لکن بنا را بر سوءِظن نباید بگذارند. اینکه ما طرف مقابل را از اوّل متّهم کنیم که بنایش بر فلان کار خلاف است - یا بنایش بر سازش است یا بنایش بر خیانت است یا بنایش بر سوءِاستفادهی شخصی است - این نمیشود؛ با این نگاه، تعامل امکانپذیر نخواهد بود؛ باید با نگاه موافق [تعامل کرد]. این یک نکته در ذیل مسئلهی تعامل.
سوءظن به همکار دشمن یعنی احتمال پوشش ظاهری ایمان
پس «مورد سوءظن قرار میگیرد»، یعنی چه؟ یعنی این امکان بهوجود میآید که او برروی خود پوششی کشانده باشد، در واقع جزو جبههی دشمن باشد و پوشش ایمان، پوشش ظاهری باشد. این گمان پیش میآید. خوب، راه برای امتحان باز است. چنانچه دیدیم نشانهی غفلت در او هست و پیداست که غافل، یا جاهل است، حکم بکنیم به این که این از روی غفلت است؛ اما اگر دیدیم نشان عناد در او هست، میفهمیم که منافق است.
روایت: سوءظن هنگام حاکمیت شر و حسنظن هنگام حاکمیت صلاح
… پیش من بدگویی نکنید. این یک سخنی است از پیغمبر؛ یک دستور دربارهی مسلمانها نسبت به شخص آن حضرت. ببینید چقدر این رفتار رسول اکرم کمک میکند به اینکه مسلمانها احساس کنند که در جامعهی اسلامی و محیط اسلامی باید بدون سوءِظن و با خوشبینی با افراد برخورد کرد. در روایات داریم که وقتی حاکمیّت با شر و فساد است، به هر چیزی سوءِظن داشته باشید؛ امّا وقتی در جامعه حاکمیّت با خیر و صلاح است، سوءِظنها را رها کنید و به یکدیگر حسنظن داشته باشید؛ حرفهای هم را با چشم قبول بنگرید و گوش کنید؛ بدیهای یکدیگر را نبینید، خوبیهای هم را مشاهده کنید.[11]