رفتن به محتوای اصلی

سنت‌های الهی

نام‌های دیگر: سنت الهی، سنت‌های تاریخی، قوانین تاریخ

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قوانین ثابت خدا در جهان، تاریخ و سرنوشت ملت‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران به مناسبت نیمه شعبان— ۱۳۵۹/۰۴/۰۶

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

نمیخواهم من تاریخ را عرض بکنم. ما مسائل روز داریم؛ امروز باید ببینیم تکلیف ما برای فردا چیست. خب، انقلاب پیروز شد؛ پیروزی انقلاب برحسب محاسبات متعارف دنیا امر محالی بود. هیچ‌کس باور نمیکرد که در کشوری مثل ایران با حسّاسیّتی که قدرتهای استکباری روی آن داشتند -اینجا استراحتگاه صهیونیست‌ها بود، اینجا محلّ حضور مستشاران آمریکایی بود، اینجا جایی بود که بیگانگان در آن احساس آرامش و آسایش میکردند؛ تقریباً ده روز قبل از نوزدهم دی رئیس‌جمهور آمریکا در تهران در سخنرانی‌ای گفت که ایران جزیره‌ی ثبات است؛ این‌جوری روی این کشور حساب میکردند- در یک چنین جایی، در یک‌چنین کشوری، با این‌چنین حکومت سرکوبگر و ظالم که بی‌محابا با مردم روبه‌رو میشد، و با سایه‌ی سنگین آمریکا بر این کشور به‌حسب محاسبات عادی محال بود که یک انقلاب بر مبنای دین، بر مبنای اعتقاد دینی و ایمان مردم، به دست مردم، با رهبری مرجع تقلید و روحانی شاخص به پیروزی برسد؛ این محال بود. لذا بود که هیچ دستگاه اطّلاعاتی در دنیا نتوانست حدس بزند که این اتّفاق خواهد افتاد؛ چون اصلاً با محاسبات عادی جور نمی‌آمد. در یک چنین کشوری، یک انقلاب این‌جوری رخ بدهد و این انقلاب هم ناکام نشود -حالا عرض خواهم کرد در مقایسه‌ی با بعضی حوادث دیگر این کشور- انقلاب نظام درست کند، نظام‌سازی کند، جمهوری اسلامی به وجود بیاید و این جمهوری اسلامی همین‌طور بماند و روزبه‌روز قوی‌تر، ریشه‌دارتر و ستبرتر بشود. هیچ قاعده‌ی مادّی و محاسبه‌ی مادّی‌ای چنین چیزی را قبول نمیکرد؛ ممکن نمیدانست امّا شد. اینکه شد، نشان‌دهنده‌ی این است که بر این عالم کُون، بر این عالم وجود، قوانینی حاکم است که اهل مادّه آن قوانین را نمی‌شناسند؛ آن قوانین را نمی‌بینند؛ سُنَّةَ اللهِ فِی الَّذینَ خَلوا مِن قَبل.[1] در جای دیگر: سُنَّةَ اللهِ الَّتی قَد خَلَت مِن قَبل.[2] سنّت خدا یعنی قوانین الهی؛ قوانینی وجود دارد در عالم وجود، در سرتاسر این کُون عظیم. این قوانین مثل قوانین طبیعی، مثل قانون جاذبه، مثل قانون ستارگان و خورشید و ماه و آمد و رفتِ ماه و خورشید در شبانه‌روز، اینها قانون است؛ قانون طبیعی است. همین‌جور قوانینی در جوامع انسانی وجود دارد، این قوانین را اهل مادّه با چشمهای کم‌سو نمیتوانند درک بکنند امّا وجود دارد. خب، وقتی که ما زمینه‌ی این قوانین را به دست خودمان فراهم کردیم، خدای متعال قانون را محَکَّم میکند. آتش سوزندگی دارد، باید شما زمینه را فراهم بکنید، آتش را روشن کنید، جسم غیر مرطوب را روی آتش بگیرید، آتش خواهد گرفت؛ زمینه را فراهم بکنید، قانون طبیعی کار خودش را خواهد کرد. باید زمینه را فراهم کرد؛ ملّت ایران این زمینه را فراهم کرد. این حرفها را بزرگان ما گفته‌اند، هم قرآن مکرّر فرموده است، هم در کلمات ائمّه (علیهم‌السّلام)، در کلمات رسول خدا، اینها وجود دارد. فَلَمّا رَأَی اللهُ صِدقَنا اَنزَلَ بِعَدُوِّنَا الکَبتَ وَ اَنزَلَ عَلَینا النَّصر.[3] امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه میفرماید: صادقانه وارد میدان بشوید، ایستادگی بکنید، خدای متعال دشمن شما را سرکوب خواهد کرد و به شما نصرت خواهد داد. این قاعده‌ی کلّی و قانون است. این قاعده در انقلاب تحقّق پیدا کرد؛ مردم صادقانه وارد میدان شدند و ایستادگی کردند.
سنّت یعنی قانون، قاعده؛ خدای متعال در عالم طبیعت، در عالم انسان قواعدی دارد، قوانینی دارد. وَ الشَّمسُ تَجری لِمُستَقَرٍّ لَها ذَلِکَ تَقدیرُ العَزیزِ العَلیم * وَ القَمَرَ قَدَّرناهُ مَنازِل؛[4] اینها همه قانون است دیگر. لَا الشَّمسُ یَنبَغی لَها اَن تُدرِکَ القَمَر؛[5] اینها قانون است، قوانینِ جاری است منتها قوانینِ جلوی چشم است. قانون جاذبه یک قانون جلوی چشم است و همه میفهمند، [امّا] قوانینی هم دارد که همه قادر به فهم آنها نیستند؛ واقعاً سرتاسر قرآن پُر است از بیان این قوانین؛ [مثلاً] اَنَّ اللَهَ مَعَ المُتَّقین،[6] مَن جاهَدَ فَاِنَّما یُجاهِدُ لِنَفسِه،[7] و امثال اینها که حالا تعدادی‌اش را عرض خواهم کرد. اینها هم قانون است. وَ مَن اَصدَقُ مِنَ اللَهِ قیلًا،[8] چه کسی راست‌گوتر از خدا است؟ خدا میگوید این قانون است. یکی از این قوانین این است: لَیَنصُرَنَّ اللَهُ مَن یَنصُرُه؛[9] هر کسی که خدا را نصرت کند، خدا او را نصرت میکند؛ لَیَنصُرَنَّ الله ــ با چند علامت تأکید ــ یا «اِن تَنصُرُوا اللَهَ یَنصُرکُم»؛[10] این سنّت الهی است. اگر طریقی که شما دارید میروید، کاری که شما دارید میکنید، جهت‌گیری شما، نصرت خدا [باشد] ــ نصرت خدا یعنی نصرت دین خدا، یعنی نصرت ارزشهای الهی؛ یعنی این ــ اگر در این جهت حرکت بکنید، پیروز خواهید شد، خدا شما را کمک خواهد کرد. البتّه به شرطی که حرکت کنید، عمل کنید، نه اینکه [فقط] بگویید؛ عمل کنید. این یک سنّت الهی است. لَئِن شَکَرتُم لَاَزیدَنَّکُم؛[11] اگر نعمت الهی را در جایش مصرف کردید، خدا آن نعمت را بر شما زیاد خواهد کرد؛ این سنّت الهی است. اَلَّذینَ جاهَدوا فینا لَنَهدیَنَّهُم سُبُلَنا و اِنَّ اللَهَ لَمَعَ المُحسِنین؛[12] این سنّت الهی است؛ همه‌ی اینها سنّت الهی است.
سنّت الهی یعنی قانون؛ قانون چه جوری عمل میکند؟ قانون یک موضوع دارد، یک حکم دارد؛ یک موضوع دارد، یک نتیجه دارد. شما خودتان را با آن موضوع منطبق کنید، نتیجه قطعاً مترتّب خواهد شد. اِن تَنصُرُوا اللَهَ یَنصُرکُم؛[17] «تَنصُرُوا اللَه» موضوع است؛ یاری کنید خدا را، حکم و نتیجه «یَنصُرکُم» است. اگر شما خودتان را با این تطبیق کردید، حتماً آن نتیجه مترتّب خواهد شد؛ بروبرگرد ندارد. وعده‌ی الهی است دیگر؛ قرآن، فرمایش صریح حضرت رب (جلّ جلاله) به ما است؛ در این که العیاذ بالله یک ذرّه مبالغه و خلاف و امثال اینها که وجود ندارد؛ منتها شرط این است که شما خودتان را منطبق کنید با آن موضوع؛ اگر منطبق کردید، آن نتیجه حاصل میشود. جمهوری اسلامی آن روز این‌ جوری حرکت کرد؛ هر وقتی هم ما پیروز شدیم، این‌ جوری حرکت کردیم؛ [یعنی] خودمان را با یک مصداق سنّت الهی منطبق کردیم و خدای متعال هم نتیجه را مترتّب کرد. وَ اَن لَوِ استَقاموا عَلَی الطَّریقَةِ لَاَسقَیناهُم ماءً غَدَقًا؛[18] [فرمود: اگر] بِایستید، خدا شما را سیراب میکند، شما را بی‌نیاز میکند. ایستادگی کردیم، ایستادیم، خدا بی‌نیاز کرد. عکسش هم همین ‌جور است. سنّت‌های خدای متعال انواع و اقسامی دارد دیگر؛ آنجا میگوید: لَئِن شَکَرتُم لَاَزیدَنَّکُم، بعد میگوید: وَ لَئِن کَفَرتُم اِنَّ عَذابی لَشَدید؛[19] این هم سنّت است ــ «کَفَرتُم» یعنی کفران نعمت ــ اگر کفران نعمت هم کردید، از نعمت استفاده نکردید، بد استفاده کردید، سوء استفاده کردید، اگر این کارها شد، اِنَّ عَذابی لَشَدِید؛ آن هم یک سنّت الهی است. اگر خودمان را بر طبق آن موضوع قرار دادیم، آن نتیجه بر آن مترتّب خواهد شد، یعنی هر دو موردش سنّت الهی است؛ آن طرف قضیّه هم همین ‌جور است.

شاهدها (۲۰۴ پاراگراف)

تغییر نعمت تنها در پی تغییر رفتار خود مردم

… و دینى فائق آمد، قضیّه بعکس شد. حَتّیًّ اِذا فَشِلتُم؛ اوّل سست شدید؛ و تَنازَعتُم فِى الاَمر؛ به درگیرى میان خودتان پرداختید؛ وَعَصَیتُم؛ و پُستتان را ترک کردید؛ آنجایى را که به شما گفته بودند آنجا باشید، آنجا نگهبانى بدهید، رها کردید؛ [لذا] قضیّه بعکس شد. ذلِکَ بِاَنَّ اللهَ لَم یَکُ مُغَیِّرًا نِعمَةً اَنعَمَها عَلیٰ قَومٍ حَتّیٰ یُغَیِّروا ما بِاَنفُسِهِم.[6] این یک قانون است‌ ــ مثل قانون جاذبه، مثل قوانین دیگر طبیعى و تاریخى ــ خدا نعمت را برنمیگرداند؛ ما هستیم که نعمت را برمیگردانیم با رفتار خودمان، با عقب‌گرد خودمان، با سوء تدبیر خودمان درباره‌ى امور خودمان. لذا قرآن به ما یاد میدهد که استغفار کنید از زیاده‌روى‌هایتان و آنچه در نفْس خودتان انجام دادید؛ رَبَّنَا اغفِرلَنا ذُنوبَنا وَ اِسرافَنا فی اَمرِنا.[7] ما به خودمان برگردیم.

مواجه‌کردن امت‌ها با سختی‌ها برای تضرع و توجه به خدا

… و هم حوادث تلخى که به‌ وسیله‌ى انسانها به ‌وجود مى‌آید مثل جنگها، قتل‌عام‌ها، کشتارها ــ اینها هم حوادث است ــ اسلام همه‌ى این حوادث را با یک چشم، با یک دید نگاه میکند. وَماِّ اَرسَلنا فی قَریَةٍ مِن نَبِیٍّ اِلّآِ اَخَذنآِ اَهلَها بِالبَأسآءِ وَالضَّرّآء؛ ما همه‌ى کسانى را که به رسالت الهى مخاطب شدند و بار مسئولیّت بر دوششان قرار گرفت، با این ‌گونه حوادث مواجه میکنیم ــ «بأساء» و «ضرّاء» ــ هم حوادثى از قبیل جنگ و حوادثى که به دست انسانها به ‌وجود مى‌آید، هم حوادث طبیعى، گرسنگى‌ها، مرگ ‌و میرها و از این قبیل؛ چرا؟ لَعَلَّهُم یَضَّرَّعون؛[5] این حوادث باید انسان را به خدا نزدیک کند، با خدا آشنا کند، دلهاى انسان را متوجّه به خدا بکند. در آیه‌ى سوره‌ى انعام[6] هم همین‌طور، خداوند متعال خطاب به نبىّ‌ اکرم میفرماید که قبل از تو، همه‌ى این امّتها، همه‌ى جمعیّت‌هایى که دین بر آنها نازل شد و مسئولیّت بر دوش آنها قرار گرفت، با این ‌گونه حوادث مواجه شدند.

پیش‌بینی خروج روس‌ها با ایمان به سنن الهی، نه با عقل سیاسی

ما باید اعتراف بکنیم که وقتی میخواستیم با عقلمان مسایل را ببینیم، این را نمیدیدیم. البته با ایمان و اعتقاد قاطعمان به حاکمیت و سلطه‌ی سنن الهی و تاریخی، این را حدس میزدیم؛ اما وقتی میخواستیم با عقلِ سیاسی قضایا را تحلیل کنیم، نه. خروج روسها از افغانستان، قابل پیش‌بینی نبود. این حادثه، حادثه‌ی بسیار عجیبی بود.

پیشرفت در گرو حرکت در خط الهی و تمسک به ارادهٔ او

… تنها ماند، تحلیل همه این بود که با یک حمله‌ی مجاهدان، قضایا تمام خواهد شد و مجاهدان پیروز خواهند گردید. حادثه‌ی دوم این بود که مجاهدان شکست خوردند و پیروز نشدند. این عدم پیروزی، شکست بود؛ ما که نمیتوانیم خودمان را فریب بدهیم. این مورد هم قابل پیش‌بینی نبود. این هم جز با اطلاع از سنن الهی، ممکن نبود کسی پیش‌بینی کند. سنن الهی این است که اگر در خط او و برای او و با تمسک به اراده‌ی او حرکت کردید، پیش میروید؛ والّا نمیروید.

حرکت بر طبق قوانین الهی و طبیعی مایهٔ امید و خنثی‌کنندهٔ تلاش دشمنان دین

… دولت امیدوارند، به برنامه‌ها امیدوارند، به مجلس امیدوارند، به قوّه‌ی قضائیّه امیدوارند، به نیروهاى نظامى و انتظامى امیدوارند، احساس قدرت میکنند و میدانند در آینده قوی‌تر هم خواهند بود؛ این احساس مردم ما است و احساس به‌جایى هم هست، باید هم مردم امیدوار باشند. این راهى که ما داریم [در آن] حرکت میکنیم، راه امید است؛ زیرا که راه خدا است، راه قوانین طبیعت است؛ آنها [هستند که] برخلاف حقّند و باید از آینده نومید باشند؛ ما برطبق قوانین الهى و قوانین طبیعى داریم حرکت میکنیم. این قوانین طبیعى، همان قوانینى است که علی‌رغم صدها سال ‌-شاید حدود دو قرن یا بیشتر- تلاش دشمنان اسلام و دین براى اینکه دین را از صحنه خارج کنند، آن تلاشها را خنثى کرد و امروز دین در دنیا مطرح است؛ حکومت دینى در این نقطه‌ی حسّاس عالم به وجود آمد و امروز دین در …

پیروزی جبههٔ حق مؤمن و هوشیار در مبارزه با دشمنان زورگو

… جدّیّت عموم ملّت ایران و مسلمانان جهان را در چگونگى مقابله با توطئه‌هایى که از سوى دشمن طرّاحى میشود، طلب میکند. ملّت ما البتّه در طول ده‌ساله‌ی گذشته با انواع توطئه‌هاى دشمنان آشنا شده و با آنها دست‌وپنجه نرم کرده و بحمدا‌لله‌ بر بیشتر آنها فائق هم شده است؛ و سنّت مسلّم الهى آن است که در چنین میدانى ‌-در میدانى که ملّتى مؤمن و انقلابى و برحق و هوشیار و بااراده، در آن با دشمنانى مادّى و زورگو و نابه‌حق و شیطان‌صفت مبارزه میکند- پیروزى از آنِ جبهه‌ی حق است که از کمک خدا و اراده‌ی راسخ و روح فداکارى برخوردار است؛ و این همان چیزى است که ما در طول سالهاى قبل و بعد از انقلاب تا امروز تجربه کرده‌ایم؛ و همان چیزى است که در سراسر تاریخ نبوّتها تحقّق یافته و قرآن بارها از آن خبر داده است.

فرارسیدن نوبت ظهور تفکر اسلامی به اقتضای سنت الهی

… رساندیم که حالا در آفریقا و اروپا و همه جا مسئله‌ی اسلام براى استکبار جهانى، شده یک مسئله‌ی خطرناک که از آن احساس خطر میکنند ‌-یعنى این شبهه براى ما به وجود نیاید که ما به‌عنوان خودمان هستیم که داریم استکبار جهانى را میترسانیم و میلرزانیم- نه، اسلام است. و سنّت الهى در تاریخ اقتضا میکرد که تفکّر اسلامى و اندیشه‌ی پاک الهى در یک نوبتى رو بیاید؛ و معلوم میشود آن نوبت آغاز شده. یکى از نشانه‌هایش ما هستیم؛ یکى از نشانه‌هایش لبنان است؛ یکى از نشانه‌هایش آفریقا و کشورهاى گوناگون اسلامى است؛ یکى از نشانه‌هایش احساس ضعف دنیا در مقابل تفکّر الهى و توحیدى است که وجود دارد و دارد به وجود می‌آید. خب، در این مجموعه، در این حرکت عظیم و در …

پاداش و جزای الهی برای هر عملی در عالم آفرینش

… در همه‌ی تاریخ ما، امّا مجموع معاصرینِ پیغمبر ‌-از اهل اسلام- را اگر با ملّت ما نسبت به اماممان مقایسه کنید، ملّت ما حقّاً و انصافاً معرفتشان، فداکاری‌شان، صداقتشان، وفایشان، ایثارشان بهتر است.شکّى نیست که خداى متعال به‌حسبِ عمل ملّتها به آنها پاداش میدهد. اصلاً این یک بِده‌بِستان همیشگى است در عالم آفرینش؛ یعنى هر کارى شما بکنید، خداى متعال در قبال آن کار، یک پاداشى، یک جزائى ‌-جزاى خوب یا جزاى بد- حاضر دارد و هیچ کارى را بی‌جزا و بی‌اثرِ خارجى نمیگذارد. گاهى ما آثار را میفهمیم، گاهى هم نمیفهمیم، امّا آن اثر هست. آیات کریمه‌ی قرآن همه دلیل بر این هستند که اگر یک ملّتى عمل صالح داشته باشد، مخصوصاً اگر این عمل صالحْ با ایمان و تقوا همراه باشد، زندگى او، وضع دنیاى او، عزّت و استقلال او تأمین خواهد شد؛ اگر با ایمان و تقوا نبود، باز هم خداى متعال پاداش خواهد داد. یعنى به …

هدایت و همراهی خدا پاداش مجاهدت و نیکوکاری ملت

خب، تا اینجا پاداش الهى است. به چه؟ به مجاهدتهاى شما. وقتى ملّت مجاهدت میکند، وَالَّذینَ جّْهَدوا فینا لَنَهدِیَنَّهُم سُبُ‌ـلَنا ‌-اینها که دروغ نیست؛ این آیه‌ی قرآن است- وَ اِنَّـ اللهَ لَمَـعَ ال‌مُحسِنین،[7] یعنى کسانى که در راه خدا مجاهدت میکنند، تلاش میکنند، زحمت میکشند، خدا به آنها راه را نشان میدهد و خدا در کنار نیکوکاران میمانَد، با آنها است. خب، ملّت ما نیکوکارى کرد، خدا هم با او است. تا اینجا قضیّه این است.

یاری خدا به امت حق‌طلب و نابودی ملت فاسد و طغیانگر

… دو بار در تاریخ فساد ایجاد میکنید و بزرگى در زمین به وجود مى‌آورید و استعلاء و استکبار به خرج میدهید، امّا در هر دو بار کسانى از بندگان خدا، از جنود پروردگار پیدا میشوند که شما را به سزاى فساد و علوّ و استکبارتان برسانند و این قضیّه‌ى همیشه‌زنده‌ى تاریخ است. هر امّتى که با صَلاح، با سلاح حقّ و حقیقت و عدالت‌طلبى حاضر شود راه طبیعى سنّتهاى تاریخ را بپیماید، خدا به او کمک خواهد کرد، امّا هر ملّتى که فساد کند، بر مستضعفین طغیان کند، ارزشهاى انسانى را ندیده بگیرد، آن ملّت محکوم به فنا و نابودى است.

تحقق تقدیر الهی منوط به فراهم کردن مقدمات آن با ارادهٔ مردم

روایتی از حضرت صادق سلام‌الله‌علیه است که می‌فرماید: «وَقَّتَ هذَا الاَمرَ فِ السَّبعینَ»[18] در تقدیرات الهی این بوده که با فاصلۀ سی سال از شهادت امیرالمؤمنین سلام‌الله‌علیه و ده سال بعد از شهادت امام حسین علیه‌السلام امر حکومت به‌دست اهل‌بیت برگردد. منتها، نتیجۀ به این بزرگی، کی حاصل می‌شود؟ وقتی مردم، مقدماتش را با اراده و با تصمیم خودشان فراهم کرده باشند. خدای متعال که با کسی قوم و خویشی ندارد! کاری که به عهدۀ مردم بود، انجام نگرفت. کاری که به عهدۀ امام حسن و امام حسین علیهم‌االسلام بود، آنها انجام دادند؛ اما کاری که به عهدۀ خواص بود ـ از عبدالله‌جعفر و عبدالله‌عباس تا بقیه ـ انجام نشد. حتی همان‌هایی که بعد به کربلا آمدند و همراه با امام حسین …

تحلیل ماجرای عثمان از سوی امیرالمؤمنین (ع) برای روشن کردن قانونی تاریخی

می‌خواهد ماجرای تاریخی عثمان را نقل بکند؟ مردم که خودشان دیدند عثمان چه شد که کشته شد. می‌خواهد از عثمان دفاع کند یا به مردم حمله کند، یا به‌عکس؟ این حرف‌ها که نبود. گفتیم که امیرالمؤمنین در صدد دفاع از خودش در برابر این مسئله نبود. می‌خواست تفسیر کند و تحلیل کند واقعه را. چرا تفسیر کند و تحلیل کند واقعه را؟ تا قانونی که در اینجا هست از قوانین تاریخی، آن قانون روشن بشود. چرا روشن بشود این قانون؟ چه فایده‌ای دارد؟ تا آیندگان، تا افراد بشر با شناخت یک قانون تاریخی، یک سنت اجتماعی، یک فعل و انفعال طبیعی در عالم زندگی انسان‌ها، یک قدم به تشخیص زندگی سعادتمندانه نزدیک بشوند. امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه یک معلم است، یک معلم بسیار …

تکرار رخدادهای گذشته در آینده با پدید آمدن همان عوامل و سنت‌ها

غلط می‌کنند آنهایی که می‌گویند طرز فکر مذهبی، همۀ حوادث عالم را بی‌ارتباط به هم می‌داند. کدام‌یکی از آثار مذهبی را دیده‌اند؟ در مذهب، از همه‌جای دیگر، انسجام و به هم‌بستگی حوادث این عالم ـ بلکه ذوات این عالم ـ روشن‌تر است؛ و بهتر بیان شده. آنچه در گذشته واقع شده است، اگر موجبات و عواملش به‌وجود بیاید، اگر آن قانون‌ها و سنت‌ها به‌وجود بیاید، در آینده هم عمل خواهد شد، بدون تردید. لذاست که تاریخ را تفسیر می‌کنند. امروز مکاتب اجتماعی را می‌بینید، بنا می‌کنند تاریخ را تجزیه و تحلیل‌کردن و تبیین‌کردن، قوانینی را از آن درمی‌آورند، و برطبق این قوانین می‌گویند نظم آیندۀ جهان چنان است، یا راست یا دروغ، یا درست یا نادرست. بسته به این است که …

غلبهٔ خروش مردم بر استبداد در رویارویی آن دو، به حکم خدا

خلاصۀ ماجرای عثمان این است: او استبداد کرد، خودکامگی کرد، تمایلات مردم را به هیچ گرفت، روی مردم فشار و خفقان وارد آورد، به مردم ظلم کرد؛ درمقابل، مردم به ستوه آمدند، و به فغان و خروش. دو عامل درمقابل هم قرار گرفت؛ عامل استبداد، و عامل فغان و خروش مردم. «وَلِلهِ حُکمٌ واقِعٌ فِی المُستَأثِرِ وَالجازِعِ» وقتی‌که این دو عامل درمقابل هم قرار گرفتند، خدا یک سنتی دارد، یک قانونی دارد، آن فغان و خروش بر آن استبداد و خودکامگی غلبه خواهد کرد؛ این قانون خداست. امیرالمؤمنین در ماجرای عثمان این قانون را می‌بیند. «اِستَأثَرَ فَاَساءَ الاَثَرَةَ» بدجوری هم استبداد و خودکامگی کرد عثمان.

حتمی بودن سرانجامی مانند ماجرای عثمان در رویارویی مستبدان و خروشندگان

بعد می‌فرماید: «وَلِلّٰهِ حُکْمٌ وَاقِعٌ فِی الْمُسْتَأْثِرِ وَالْجازِعِ» که منظور من همین است، منظور امام علیه‌السلام هم همین است، «وَلِلّٰهِ حُکمٌ واقِعٌ» خدای متعال یک قضاوت قاطعی دارد، یک فرمان قاطعی دارد مابین مستأثر و جازع. این را همۀ انسان‌های تاریخ بدانند، همۀ نسل‌های آیندۀ بشری بدانند که وقتی دو عامل و دو نیرو، یکی از آنِ مستأثران، یکی از آنِ جازعان، با یکدیگر روبه‌رو شدند، ماجرایی مثل ماجرای عثمان، حتمی و تردیدناپذیر است.

تخلف‌ناپذیری قانون الهی در صورت هم‌صدایی و خروش عمومی مردم

اگر می‌گویید چرا در مورد معاویه نشد، چون جازعی نبود در آنجا. اگر می‌بینید در زمان عبدالملک یا منصور نشد، چون جازعی نبود؛ فغان و خروش عمومی نبود. هرآنگاه که باشد، تخلف‌ناپذیر است این قانون الهی. در زمان معاویه یک نفر ـ مثل آنهایی که از بصره یا کوفه یا مصر آمده بودند ـ اگر قیام می‌کرد، کسی با او هم‌صدا نمی‌شد. فرزند همین امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه خروش و فغان برداشت علیه آن نظم، کسی با او هم‌صدا نشد. اما هرگاه این هماهنگی و هم‌صدایی باشد، گروهی با یکدیگر فریاد مخالفت را در جهان سر بدهند، آن‌وقت این قانون الهی قطعی است. «وَ لِلّٰهِ حُکمٌ واقِعٌ فِی المُستَأثِرِ وَ الجازِعِ». (53/10/7)

جریان یکسان قوانین تاریخ در گذشته و زمان امیرالمؤمنین (ع) و تا قیامت

… تاریخ و سنت‌های اصیل آن است. درست گوش کنید تا مغز و محتوای کلمات امیرالمؤمنین دست بیاید. وقت ما کمتر از آن است که به تشریح هر کلمه‌ای بپردازیم. عمر ما در دنیا می‌گذرد؛ سخن علی را نفهمیده باشیم، حیف است. یک‌قدری بیشتر روی این کلمات کار کنیم و فکر کنیم. قانون‌های تاریخ در گذشته، هر طوری که عمل کردند، در زمان امیرالمؤمنین هم همان‌طور عمل می‌کنند؛ بعد از امیرالمؤمنین هم تا روز قیامت همان‌طور عمل می‌کنند. (53/6/22)

نزول نقمت الهی بر روا شمارندگان ظلم و تبعیض و فساد

بعد فرمود: «اِستَحَلُّوا الحُرُمَ فَحَلَّت بِهِمُ النِّقَمُ، فَلاتَستَحِلُّوا الحُرُمَ فَتَحِلَّ بِکُمُ النِّقَمُ» اینهایی که می‌بینید نقمت الهی گریبانشان را گرفت، به‌خاطر اینکه کارهای ناروا را روا شمردند. ظلم را، تبعیض را، تنبلی را، شهوت‌رانی را، غرق‌شدن در فساد را، این نارواها را، اینها روا شمردند؛ نقمت‌ها بر آنها نازل شد، پدرشان درآمد. بعد رو کرد به یاران خودش، فرمود: «فَلا تَستَحِلُّوا الحُرُمَ فَتَحِلُّ بِکُمُ النِّقَمُ» شما نارواها را روا نشمرید، تا نقمت‌ها بر شما نازل بشود. (68/2/7)

همیشگی بودن ارادهٔ تکوینی خدا در منت نهادن بر مستضعفان

حالا درمقابل، حق چه؟ ارادۀ خدا بر چه و سنت الهی بر کدام جهت قرار گرفته است؟ ﴿وَ نُريدُ﴾ و می‌خواهیم ما، یعنی سنت و ارادۀ تکوینی ماست، ﴿وَ نُريدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ﴾؛ نمی‌گوید وَ اَرَدنا، آن‌وقت دربارۀ بنی‌اسرائیل این اراده را کردیم، نه، برای همیشه است، همیشۀ تاریخ. خواسته‌ایم ما و می‌خواهیم که منت گذاریم بر همان مستضعفان، بر همان طبقه‌ای که در پنجۀ قهر و اسیر چنگال ضعف و ناتوانی بوده‌اند، بر سر آنها می‌خواهیم منت بگذاریم و آنها را از آن پستی نجات بدهیم، از استضعاف خارجشان کنیم. ﴿وَ نُريدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ …

زوال امت‌ها و تمدن‌هایی که سخن پیامبران را نپذیرفتند

… بعضی‌شان کسانی بودند که ضلالت و گمراهی بر آنان قرار گرفت. ﴿فَسيروا فِی الاَرِ﴾ در زمین سیر کنید، ﴿فَانظُروا كَيفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبينَ﴾ ببینید عاقبت آن‌کسانی‌که ضلالت بر آنان قرار گرفته بود و پیغمبر را تکذیب کردند و هدایت او را نپذیرفتند چگونه شد. ببینید تمدن‌های برافتاده را، ببینید کشورها و شهرهای ویران شده را، ببینید بابل و آشور و کَلدۀ[23] نابود شده را، که از آن جز نامی در ستون تاریخ باقی نماند. ببینید قدرت فرعونیان مصر را که جامعۀ مصری مثل طوماری در هم نوردیده شد. اینها را قرآن می‌گوید؛ ببینید امت‌ها و کشورهایی را که به سخن پیامبر گوش فرا ندادند، عاقبتشان چه شد، محکوم به زوالند. صحبت، صحبت معجزه هم نیست، البته در روزگار اول معجزات می‌آمده؛ چون زود باید از بین می‌رفتند، نمی‌شده بگذارند به مرور دُهور[24] و ایام که مثلاً قوم عاد به دَرَک واصل بشود. آنجا عذاب برایشان نازل می‌کردند؛ وزش بادی، زلزله‌ای، توفانی، چیزی، از بینشان می‌بردند.

نابودی تشکیلات ملی هر امتی که بر طبق دین حرکت نکند

اما به‌طور‌کلی تا آخر دنیا این است؛ هر جامعه‌ای، هر امتی که بر روال دین حرکت نکند و بر‌طبق دین حرکت نکند، نابود خواهد شد. نه‌اینکه آدم‌هایش همه خواهند مرد، نه؛ نابود شدن امت، به‌معنای نابودشدن تشکیلات ملی آنهاست. جذب می‌شوند، هضم می‌شوند، جزو ملت‌های دیگر می‌شوند، ملیّتشان اصلاً از بین می‌رود. امروز شما ملیت کلده را معین کنید کجاست؛ ملیت آشور را معین کنید کجاست؛ ملیت بابل را معین کنید کجاست. این تمدن‌های بزرگ تاریخ، اولین تمدن‌های بشری اینهایند، کجایند اینها؟ کجا هستند؟ هیچ خبرشان هست؟ ﴿فَانظُروا كَيفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبيَ﴾. این در سورۀ نحل …

مجال دادن به دشمنی معارضان تا مؤمن از غیرمؤمن بازشناخته شود

﴿وَ لَو شآءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ﴾ اگر خدا می‌خواست و اراده می‌کرد، اینها این کار را نمی‌کردند، امکانات پیدا نمی‌کردند. اگر خدا می‌خواست، تمام این طبقات معارض را در یک‌لحظه خاکستر کند و بر باد بدهد، می‌توانست؛ اما خب، سنت الهی بر این نیست، قانون خدا بر این نیست. قانون الهی این است که آنها دشمنی‌هایشان را بکنند تا مؤمن از غیر مؤمن بازشناخته بشود. جاده یک‌خُرده‌ای ناهموار باشد تا آدم‌هایی که رانشان، ساقشان، قوی‌ست، می‌توانند بدوند، می‌توانند بروند، اینها شناخته بشوند، روشن بشوند. در جادۀ اِسفالته، که همه می‌توانند این چند قدم راه را بروند. ﴿وَ لَو شآءَ رَبُّكَ ما فَعَلوهُ﴾ اگر خدای تو می‌خواست، …

بی‌نتیجه ماندن دسیسه‌های کافران با سنت الهی

اما بعد می‌فرماید که ﴿وَ ما كَيدُ الكافِرينَ اِلّا في ضَلالٍ﴾، این نقشه‌ها و دسیسه‌ها را کشیدند، اما دسیسه‌های کافران در ضلالت است؛ یعنی گمراه است، به نتیجه نمی‌رسد. مثل تیری‌ست که شما بیندازید طرف یک دشمنی، یک نفری، یک هدفی، باد بیاید تیر را گم کند از این مسیر. تیر می‌زنند، اما بادهای سنت خدا می‌آید این تیرها را از این آماج و هدف دور می‌کند. بگذار برای موسی نقشه و توطئه بچینند. اینجا هم ملاحظه کردید، در این آیه، از سه طبقه یاد شده: طبقۀ فرعون، طبقۀ هامان، طبقۀ قارون؛ از این سه طبقه اینجا با همدیگر یاد شده بود.

پیروزی در سایهٔ ایمان و صبر، سنت پروردگار در تاریخ

… شکنجه‌ها و وضع‌ها را برایش فراهم کردند، بعد می‌آید مدینه، آنجا حکومتی تشکیل می‌دهد، جامعه‌ای به‌وجود می‌آورد، نظامی مستقر می‌کند و انسان‌ها را به‌سوی کمال سوق می‌دهد و دشمنان بنیادی خودش را خُرد می‌کند، بر زمین می‌زند، اما در سایۀ چه؟ در سایۀ ایمان و صبر. هروقتی‌که ایمان بود و صبر بود، ﴿بَلىٰ اِن تَصبِروا وَ تَتَّقوا﴾[15]، اگر تقوا در ایمانِ همراه با عمل و صبر وجود داشت، آن‌وقت است که پیروزی می‌آید. و این یکی از سنت‌های عالَم است، سنت پروردگار در تاریخ است. دیروز هم همین‌جور بوده، امروز هم همین‌جور است، فردا هم همین‌جور خواهد بود. همۀ قدرت‌های دینی، اگر توانسته‌اند به‌صورت قدرتی دربیایند یا باقی بمانند، در سایۀ ایمان و صبر بوده. امروز هم آن‌کسانی‌که دوست می‌دارند قرآن، اسلام، توحید، نبوت، اصول مقدس اسلامی، آنهایی که مایلند اینها بتوانند در دنیا سررشته و زمام زندگی مردم را در دست بگیرند، آنهایی که مایلند خدا را در دنیا حاکم ببینند، در خودشان دوتا مایه را نیرومند کنند؛ مایۀ ایمان و …

پیروزی پیامبران و شکست ارتجاع ضد نبوت به‌عنوان سنت تاریخ

… مقداری این مطالب را تکرار می‌کند، می‌پردازد به تاریخ. داستان موسی را نقل می‌کند، پیروزی موسی و شکست قدرت ضد موسی؛ داستان ابراهیم را نقل می‌کند، پیروزی ابراهیم و موفقیت ابراهیم و شکست قدرت‌های ضد ابراهیم؛ داستان نوح را، داستان سلیمان را، داستان‌های دیگر را. همۀ ماجراهایی که در این سوره نقل شده، به‌این‌صورت است که پیغمبر پیشرفت می‌کند، موفق می‌شود، پیروز می‌شود و ضد پیغمبر، ضد انقلاب نبی، ضد حرف نوی پیغمبر، یعنی ارتجاع ضد نبوت، مغلوب می‌شود، منکوب می‌شود و شکست‌خورده می‌شود، و این سنت تاریخ است.

ماندن زمام انسان در دست شیطانی که خود برگزیده، قانون آفرینش

… همان ولایتی را که خود او به دست خود پذیرفته است، رنگِ ثابت زندگیِ بیچاره‌اش قرار می‌دهیم. به دست خودش به آن منطقه رفته بود و آنجا سکنی گرفته بود، او را همان‌جا، پاشکسته می‌کنیم، ﴿اِنَّ اللهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَومٍ حَتَّى يُغَيِّروا ما بِاَنفُسِهِم﴾[5]. خود تو رفتی زمامت را دادی به شیطان، پس بگذار این زمام در دست شیطان بماند، این سنت ماست، این قانون آفرینش است. این برای این دنیایت، برای آن دنیایت چیست؟ ﴿وَ نُصلِهِ جَهَنَّم﴾؛ از اینجا هم که چشم بستی، یک‌سره خواهی رفت به سراغ دوزخ قهر پروردگار و عذاب جاودانۀ الهی. وقتی انسان به تاریخ نگاه می‌کند، می‌بیند عیناً همین‌جور است.

تسلط حاکم ستمگر بر مردم تا هنگامی که او را بپسندند

… حجاج را قبول کردید؟ به سلام امیرالمؤمنینِ او، که امیرالکافرین و امیرالفاسقین است، جواب گفتید، خیلی خب، حالا که می‌خواهید او را، حجاج برای شما. حالا که شما بابِ[14] حجاجید، خدا با معجزه، حجاج را برنمی‌دارد، و زین‌العابدین علیه‌السلام را به‌جای او بگذارد. همان حجاج برای شما، تا وقتی‌که دیگر حجاج را نخواهید. تا وقتی‌که خود شما حجاج را می‌پسندید، همۀ زندگی شما و فکر شما و روح شما در اختیار حجاج خواهد بود. این سنت عالم آفرینش است، سنت تاریخ است.

مسلط شدن ستمگر بر کسی که او را یاری کند

بد نیست این کلمه را هم اضافه کنم که همین حجاج، به دست همان کسانی که این فجایع را برای خاطر آنها انجام می‌داد، با فجیع‌ترین وضعی خودش به درک رفت. این‌هم بد نیست بدانید که «مَن اَعانَ ظالِماً سَلَّطَهُ اللهُ عَلَیهِ»[17]، این‌هم یک سنت دیگر است. تاریخ را ببینید که چه درسی برای ما دارد، چه حرفی برای ما دارد، چه پیامی، چه پندی. با کمال دقت در تاریخ غور کنیم؛ آن‌وقت خواهیم دید که آیۀ قرآن برای ما معنا می‌شود. بنده این تاریخ را گفتم، ارتباط و اتصالش با آیۀ قرآن، به عهدۀ ذهن خود شما.

ناکارآمدی کید دشمنان در برابر سنت الهی و کارسازی ایمان و صبر و توکل

این برجسته‌ترین انتظار از حوز‌ه‌ی علمیّه است. شاید بلندپروازی و آرزوپروری تلقّی شود. در آن شب تاریخیِ پس از حمله به فیضیّه در سال ۴۲ که امام راحل در خانه‌ی خود پس از نماز عشاء، برای جمع محدود و مرعوب طلّاب سخن میگفت، شاید این تعبیر بلند که «اینها میروند و شما میمانید»، به نظر بعضی از ما بلندپروازی و آرزوپروری تلقّی میشد، امّا گذر زمان نشان داد که ایمان و صبر و توکّل، کوه موانع را از جا میکَند و کید دشمنان در برابر سنّت الهی ناکارآمد است.

نابودی باطل، سنت حتمی آفرینش

بدیهی است که این تمدّنِ باطل رفتنی است و ازاله خواهد شد؛ این، سنّت حتمی آفرینش است: «اِنَّ الباطِلَ کانَ زَهوقاً»؛[7] «فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذهَبُ جُفاءً».[8] وظیفه‌ی امروز ما اوّلاً کمک به ابطال این باطل و ثانیاً تدارک تمدّن جایگزین در نظر و عمل به قدر توانایی است. اینکه بگویند: «دیگران نتوانستند، پس ما هم نمیتوانیم»، مغالطه است. دیگران هر جا با ایمان و با محاسبه و با استقامت حرکت کردند، توانستند و پیروز شدند. نمونه‌ی واضح و پیش چشم ما: انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی.