رفتن به محتوای اصلی

زمان‌شناسی

نام‌های دیگر: شناخت زمان، آگاهی به زمان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شناخت شرایط زمان و جریان‌های فکری و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم به‌مناسبت دومین سالگرد شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۳
۱۳۵۸۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۷۱همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

این که میبینید تهمت حقوق بشر، مخالفت با حقوق بشر، نقض حقوق بشر، دست زدن به ترور و امثال اینها را این همه خرج میکنند، برای آن است که این را در دنیا اثبات نمایند! خودِ آنها میدانند که دروغ است. این، برای آن است که افکار عمومی عالَم، از نظام جمهوری اسلامی فاصله بگیرد. این، برای همان ایجاد شکاف است. این، برای آن است که میان این پایگاه رفیع اسلام و قرآن و جوامع مسلمان در سرتاسر عالم، انجذابی ایجاد نشود. البته خدای متعال کید آنها را باطل میکند: «انهم یکیدون کیداً و اکید کیداً[1] »، «و مکروا و مکراللَّه[2] ». در طول این چند سال، هر کاری که اینها کردند، خدای متعال آن را باطل کرده است. اما به هر حال، دشمنْ مانع تراشی و ایجاد اشکال میکند و مشکلات میآفریند؛ در جاهایی هم رسوا میشود، اما دست بر نمیدارد! این جاست که مسأله اتّحاد و وحدت اسلام و تفاهم اسلامی معنا پیدا میکند. ببینید این قضیه چقدر مهمّ است! ببینید این مسأله برای فردای دنیای اسلام، چقدر حائز اهمیت است! این، قضیه‌ای نیست که به آسانی بشود از آن گذشت. همه باید خود را مخاطب این کلام حساب کنند. من به همه میگویم؛ هم به اهل سنّت، هم به شیعه، هم به کتاب‌نویسان، هم به شعرا، هم به مطبعه‌چیها، هم به کسانی که در بین مردم پایگاهی دارند، حرفی میزنند و مستمعی دارند. همه باید این حقیقت را بفهمند و دشمن را بشناسند. مواظب باشید که دشمن در سنگر خودی جا نگیرد. مواظب باشید که شما به جای تهاجم به دشمن، به خودی حمله نکنید. عالِم به زمان باشید؛ یعنی دشمن و دوست و عرصه مبارزه را بشناسید. اینها خیلی مهمّ است.
شرط اوّلِ کسی که میخواهد در این راه حرکت کند، این است که بداند با چه کمینها و موانعی روبه‌رو خواهد شد؛ خودش را آماده کند. «العالم بزمانه لا تهجم علیه اللّوابس».[1] عالمِ به زمان فقط این نیست که انسان با تعدادی از مردم ارتباط دوستانه داشته باشد، یا خبرهایی از این‌جا و آن‌جا به گوش او برسد. عالمِ به زمان کسی است که بداند در کجای دنیا زندگی میکند؛ صف‌بندیهای مقابل او چیست؛ انگیزه‌های مخالفت با او کدام است؛ طرحهایی که این انگیزه‌ها به وسیله‌ی آنها تحقّق پیدا میکند، چیست؟ این عالم ِ به زمان است. البته این مخالفتها و این دشمنیها هرگز دشمنی با شخص نیست؛ اما شخص باید بداند کجا قرار دارد و نظام او و راه او و اهداف او با چه چیزی مواجه است.
چند نکته در این زمینه وجود دارد. یک نکته این است که این حرکت، نیاز لحظه بود. من روی این قضیّه خیلی تکیه میکنم و بارها تکیه کرده‌ام.[3] ما همیشه باید در کارهای خودمان نیاز لحظه را درک کنیم. یک کارهایی وجود دارد که شما اگر الان انجام دادید، این به هدف اصابت میکند؛ همین کار را اگر چنانچه در غیر این وقت انجام دادید، آن فایده را ندارد. باید تشخیص داد که نیاز لحظه چیست؛ شما همیشه این کار را میتوانید انجام بدهید. [مثلاً] در نیروی هوایی، ببینید امروز نیروی هوایی به چه کاری نیاز دارد، آن کار را در لحظه انجام بدهید. به نظر من یکی از مهم‌ترین کارهای هوشمندانه‌ی آن جمع این بود؛ وَالّا اگر چنانچه آنها میگذاشتند مثلاً فرض کنید که ده روز بعد، بیست روز بعد این کار را انجام میدادند، اصلاً این اثر را نداشت؛ آن روز این اثر را داشت؛ نیاز لحظه را تشخیص دادند. این درسی است برای ما.

لزوم آشنایی روحانی با مسائل دنیای امروز برای انجام وظیفه

تکلیف دیگر این است که علاوه بر درسی که می‌خوانید و علاوه بر این‌که از لحاظ عملی، خودتان را به لوازم تقوا و ورع آراسته می‌کنید، باید فکرتان را هم با مسائل دنیای امروز آشنا کنید. بدانید اگر امروز روحانی، با مسائل حول و حوش خودش آشنا نباشد، قادر نخواهد بود وظیفه‌اش را انجام دهد. گذشت آن روزی که عالم می‌توانست با خواندن کتاب و فرا گرفتن علم و تحصیل، مفید واقع شود. امروز این‌گونه نیست. اگر چه در گذشته هم، بعضی به سبب ندانستن و نشناختن زمانه، اشتباهاتی را مرتکب شدند، لکن امروز، این نشناختن خیلی خطرناکتر است.

افزایش خطر عالم متدین با افزایش علم در صورت نشناختن زمانه و وظیفه

امروز اگر ما دنیای خودمان؛ زمانه و دوست و دشمن را نشناسیم و وظایفی را که بر عهده‌ی ماست ندانیم، ممکن است خدای ناکرده، هر چه علممان بیشتر شود، خطرمان هم بیشتر گردد. نه این‌که عمداً باشد؛ نه. ممکن است کسی متدین باشد، عمداً هم کار خلافی نکند. اما وقتی که ندانیم امروز وظیفه چیست و باید کجا قرار بگیریم، آن‌وقت، علم و دینمان که بیشتر باشد، خطرمان بیشتر می‌شود.

نشناختن زمانه، منشأ ناآگاهی از تکلیف و لزوم عالم به زمان بودن

… و بی‌دینها و ضد اسلامها، هنوز عده‌ای نمی‌دانند کجا باید قرار گیرند؛ طرف جمهوری اسلامی یا طرف آنها!؟ عده‌ای نمی‌دانند و به نفع آنها کار می‌کنند؛ علیه جمهوری اسلامی کار می‌کنند. ممکن است کسی علم دین هم داشته باشد اما این را نفهمد. این، از چه ناشی می‌شود؟ غالباً از نشناختن زمانه؛ از نشناختن اوضاع زندگی. لذاست که شما باید «العالم بزمانه» شوید. اگر عالم به زمان بودید، آن‌وقت «لا تهجم علیه اللوابس.[2] » گمراهیها و اشتباه‌کاریها دیگر بر شما هجوم نمی‌آورد که شما را محاصره کند. ان‌شاءالله موفق و مؤید باشید.

لزوم آگاهی علما از اوضاع جهان و تطبیق خود با زمان

… دشمن، انسان را تهدید و تطمیع مى‌کند و مى‌ترساند. انسان، اوضاع دنیا را باید بداند تا بتواند درست تصمیم بگیرد. علما به سرعت باید خودشان را با اوضاع جدید جامعه تطبیق دهند و از اوضاع جهان باخبر شوند. در حدیث است که «العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس[4] ». اگر عالم به زمان نبودید، اشتباه خواهید کرد و راه را غلط تشخیص خواهید داد. باید عالم به زمان بود. پس، تکلیف علما، اولاً حفظ جهت دینى و راه مستقیم قرآن و سنت، و ثانیاً تطبیق خود با زمان و فهم معارف عصر است. باید بدانیم در دنیا چه مى‌گذرد. اگر نشناسیم؛ اگر ندانیم دور و برمان چه خبر است؛ اگر مطامع استعمارى و اهداف استکبارى و این استبداد جهانى را که امروز بر دنیا حاکم است، نشناسیم و ندانیم که قدرتهاى جهانى، استبداد به خرج مى‌دهند و نسبت به ملتهاى ضعیف و کوچک، …

ناآگاهی فقیهی بزرگ از اوضاع زمان با وجود علم و تقوا

… قفقاز در زمان خودش، آن عهدنامه‌ی ننگین ترکمانچای در زمان او ... این، آقای فتحعلی‌شاه است! همان‌طور که عرض کردم، در علم و تقوای این عالم بزرگ، احدی حرف ندارد. بزرگان ما، در مقابل اسم او خاضعند، و کتاب او از معروفترین کتب فقهی صد و پنجاه، دویست سال اخیر است. اما ایشان اوضاع و احوال را نمی‌دانسته است؛ یعنی به حقیقت حال توجه نداشته است. العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس[6] نبوده است. ایشان عالم به زمان نبوده است. آن وقت، همزمان با همین عالم، یک ملای دیگر داریم که او محقق قمی[7] است؛ میرزای قمی، صاحب «قوانین[8] » و صاحب «جامع‌الشتات». در کتاب جهاد جامع‌الشتات، سؤالهایی از او می‌شود، که اگر کسی نگاه کند می‌فهمد که این سؤالها را از دربار فتحعلی‌شاه از او پرسیده‌اند. …

نمونهٔ تاریخی ناتوانی عالمان از تشخیص تکلیف و جایگاه خود

روزی، یک عده نفهمیدند تکلیفشان چیست و کجا باید قرار گیرند؛ شدند «حسن بصری[1] »! حسن بصری مگر آدم کوچکی بود!؟ در بین مسلمانان آن زمان، از لحاظ علم دین و علم قرآن، کمتر کسی نظیر او بود؛ اما زمانه را نشناخت. نفهمید که آن روز، وقتی علی علیه‌الصّلاةوالسّلام، در مقابل آنها قرار گرفته است، در کدام طرف باید قرار گیرد.

جد آقای علم‌الهدی، نمونهٔ عالمی که زمان خود را فهمید

از آقایان هم خیلی متشکریم. هم از آقای «علم‌الهدی»، هم از آقای «فاضل فردوسی» که این زحمت را کشیدند. خداوند آقای والد آقای علم‌الهدی را هم رحمت کند؛ مرحوم جدشان را هم رحمت کند. یکی از علمایی که زمان خودش را فهمید، همین پدر بزرگ ایشان بود. وقتی از طرف رژیم شاه آمدند و اوقاف و مسجد گوهرشاد را متصرف شدند، به آقایان ائمه‌ی جماعت سفارش کردند که شما باید چنین کنید، چنان کنید؛ سر وقت بیایید؛ فلان وقت بیایید ...! مرحوم آقای علم‌الهدی، بعد از نماز بلند شد، به مردم رو کرد و گفت: من «امام‌الدوله» …

ماندن عالمان متدین ناآگاه در مسجد تحت تصرف رژیم

بعد از آن‌که سی‌سال در مسجد گوهرشاد نماز می‌خواند، آن‌جا را رها کرد. اما عده‌ی دیگری، که مردمانی عالم و متدین بودند و آدمهای بدی هم نبودند، نفهمیدند که از امروز، دیگر این مسجد نماز خواندن ندارد؛ در همان مسجد ماندند. اما ایشان به آن امامت پشت کرد و رفت. خدای متعال هم، ایشان را عزیزتر و اعتبار ایشان را بیشتر کرد.

بهتر بودن احتمالی وضع امروز اگر علمای گذشته چون میرزای قمی بودند

من می‌گویم اگر همه‌ی علمای ما، در زمانهای خودشان مثل میرزای قمی بودند - لااقل در این دویست سال اخیر - شاید امروز وضع ما بهتر بود. به‌هرحال، آن زمانها گذشته است. «قدخلت من قبلها امم[9] .» ما به وضع آنها کاری نداریم؛ امروز، به وضع خودمان باید برسیم.