رفتن به محتوای اصلی

رضاخانشخص

نام‌های دیگر: رضاشاه، رضا شاه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار سلسلهٔ پهلوی و سیاست‌های دوران حکومت او در برابر دین و فرهنگ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به ملت ایران (دعوت به قیام برای خدا)— ۱۳۲۳/۰۲/۱۵

سیر زمانی

از ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۵
۱۳۲۳۱۳۶۵

فقط سال ۱۳۶۰همهٔ سال‌ها

شاهدها (۱۵ پاراگراف)

انتخاب‌شدن از سوی خارجی‌ها و به استضعاف کشاندن ملت

… برای خودش به کار می‌گیرد. وقتی برای‌ خودش به کار گرفت دولتهای بزرگی که هستند، ابرقدرتهایی که هستند یک همچو آدم قدرتمندی را پیدا می‌کنند و این آدم قدرتمند را به او بال و پر می‌دهند و این را به مقام می‌رسانند تا اینکه ملت را استضعاف کند و ذخایر ملت را بچاپد. شما ملاحظه وضع این پنجاه سال، یک قدری بیشتر را هم بکنید که انتخاب کردند خارجیها و بعد هم این مطلب را خودشان گفتند که رضا خان را انتخاب کردند و به او قدرت دادند و قدرت آن طور دادند که تمام این ملت را به استضعاف کشانید و حکومت جبار خودش را بر اینها قرار داد، و مردم را از همه چیز ساقط کرد و یک نفر بود. آنها آن یک نفر را دَمش را می‌دیدند و کارهایشان را انجام می‌دادند و بعد از او هم محمد رضا را گذاشتند با آن همه افرادی که اطراف او بودند، و همه‌شان از آنها بودند که طبقه بسیار مرفه و خوشگذران و بالا و بالاها به اصطلاح آنها. باید ما متوجه باشیم، ملت ما متوجه …

ظاهرسازی مذهبی در آغاز و نابودی آثار اسلام پس از تثبیت

… نظر می‌آید که دارد پیش می‌رود، یک وقتی متوجه بشوید که- خدای نخواسته- با انعزال این مردم، اینهایی که خدمتگزار هستند، یک حکومت قلدری با اسم «اسلام»، با اسم «جمهوری اسلامی»، با اسم «خدمتگزار به اسلام» بیاید و همه زحمتهای شما و خونهایی [را] که دادید، هدر ببرد. رضا خان هم اول که آمد، در همین سینه‌زنی‌ها می‌رفت سینه می‌زد، در تکیه‌ها می‌رفت دور تکیه‌ها می‌گردید و شمع روشن می‌کرد. آن وقت که پایش محکم شد، تمام آثار اسلام را این نانجیب می‌خواست از بین ببرد. در سرتاسر ایران، مجلس روضه آشکار، یکی نبود. اگر یک مجلسی بود، نصف شب بود، قبل از اذان صبح بود. شما خوف این را داشته باشید که اگر تشکر این نعمتی که خداوند به شما داده- و آن اسلام است و تشکرش به وحدت‌ کلمه است و تشکرش به احترام به اولیای اسلام است- این تشکر را به جا نیاورید، خداوند عنایتش را برگرداند و- خدای نخواسته- ما را برگرداند به سالهایی که قبلًا …

کودتای برنامه‌ریزی‌شده و تظاهر اولیه به علاقه به اسلام

شما، شاید کم از شما باشد که زمان رضا خان را درک کرده باشد. قضیه آمدن‌ رضا خان به تهران و کودتای رضا خان یک امر عادی نبود که مِن باب اتفاق یک نفر آدم- مثلًا- عامی لشکری بیاید و کودتا کند و دنبالش هم آن طور اعمال باشد و دنبالش هم آن طور اعمال. ابتدا این را آوردند و کلمه به کلمه آن طور که انسان حدس می‌زند، به او برنامه دادند و راه نشان دادند. ابتدا با ظاهر مقدسی و علاقه به اسلام، علاقه به روضه حضرت سید الشهدا این طور علاقه‌ها را به او نشان دادند و او هم خوب عمل می‌کرد. من در روضه‌ای که گمان می‌کنم که مال ارتش بود، در جوانی، در اوایل جوانی، در روضه آنها رفته‌ام و دسته‌جاتی که از ارتشیها نوحه‌خوانی می‌کردند و سینه زنی می‌کردند، دیدم.

کنارزدن مراکز قدرت و عشایر با قلدری و نقشه

این ابتداءً با این سلاح وارد شد در کشور ما؛ یعنی، آوردندش در کشور ما، با قلدری، آنهایی که مراکز قدرت بودند؛ کنار گذاشت و عشایر و کسانی [را] که قدرتی در ایران داشتند؛ آنها را با قلدری و نقشه شکست داد و کنار گذاشت و بعد از اینکه یک قدری استقرار پیدا کرد پایش، شروع کرد به آن نقشه دوم.

نقشهٔ کاستن از اسلام و تضعیف تبلیغاتی روحانیون

نقشه دوم این بود که اسلام را هر چه می‌تواند، از آن قیچی کند. به روحانیون که مبدا امور مردم بودند و مرجع مردم بودند و هر یکی‌شان در یک دِه یا در یک شهر یا در یک استان نفوذ داشتند و می‌توانستند یکوقت مردم را بسیج کنند، روحانیون را آن قدر تضعیف کرد، آن قدر با تبلیغات اینها را تضعیف کرد که شوفرها اینها را سوار نمی‌کردند.

اختناق بی‌مانند دوره‌اش و چندین قیام علما در آن

همان وقتی هم که در زمان رضا خان آن اختناق عجیب و غریب بود که هر کسی از همسر خودش می‌ترسید- آن اختناقی که در زمان رضا خان بود، هیچ ربطی به آن اختناقی که در زمان محمد رضا بود نداشت- در همان زمان اختناق، خوب چندین قیام از [سوی‌] علما شد؛ از آذربایجان شد، از اصفهان شد- که از اصفهانش همه علمای ایران را دعوت کردند به قم- و از مشهد شد. دیدند که خوب این مردم، این جمعیت با اینها باز هستند و آن نقشه‌ای که اینها را از هم جدا کند و اینها را مفروز[3] کند انجام درست نگرفته است و این قیامها در زمان اختناق هم هست. دنبال این بودند که این طایفه را کنار بگذارند و اگر این طایفه را کنار بگذارند، همه …

شادی مردم از رفتن او با وجود هجوم متفقین و دلیل آن

… حتماً بدانید که اگر یک همچو جنگی که الآن برای کشور ما پیش آمده است و به مشاهده دارید می‌بینید که همه ملت، زن و مرد و بچه و بزرگ و همه، روحانی غیر روحانی، همه دست به هم دادند، پشتیبانی از ارتش می‌کنند، این سابقه ندارد، یک همچو چیزی در زمان محمد رضا ممکن نبود. من نمی‌دانم شماها یادتان هست، شاید بعضی یادتان باشد که وقتی متفقین در این جنگ اخیر آمدند و ریختند به ایران و رضا خان آن وقت بود، با اینکه همه چیز ملت خوف این بود که از دست برود، همه چیزش، همه قوای خارجی ریختند به ایران، یعنی از همه دسته‌ها آمدند، ولی مردم شادی می‌کردند برای اینکه رضا خان رفت، تمام آن چیزها را تحمل می‌کردند و شادی می‌کردند که رضا خان رفت. اول کسی که به من گفت یک نفر بود که توی خیابان داشتم می‌رفتم مژده این را داد که رضا خان رفت. این مژده‌ای بود برای آنها، چرا؟ برای اینکه رضا خان نیامده بود که به ملت خدمت کند، آمده بود و ملت را در قید و اسارت قرار داده بود و زمان محمد رضا هم همین مسائل بود. آن روزی که محمد رضا رفت، خوب، شما دیدید که خیابانها چه بساطی داشتند. و این برای یک انسان که بخواهد ارزش انسانی داشته باشد- البته آنها که نمی‌خواستند این را- تمام ارزش انسانی به این است که آنهایی که این دارد بر آنها حکومت می‌کند، از او راضی باشند و دلگیر باشند …

شکر مردم از بیرون شدن او حتی با ورود متفقین

… می‌خواهند. شما خوب، خود این دولتهای خارج هم می‌دانند، نه اینکه اطلاع ندارند، می‌دانند که در ایران چه وضعی است الآن و سابق چه بود. سابق مردم- اگر فرض کنید- یک جنگی می‌شد در زمان محمد رضا، امکان نداشت که ملت با او همراهی بکنند، دعا می‌کردند که بلکه شکست بخورد. من خودم شاهد این قضیه بودم که متفقین وقتی که وارد شدند به ایران، که همه چیز مسلمین ایران در معرض خطر بود، همه چیزشان، مع ذلک، چون رضا خان را بیرون کردند شکر می‌کردند. خوب، یک همچون حکومتی که ملتش این طور باشد که اجانب بیاید در مملکتش و آن شکر کند که این کسی که سلطان مملکتش هست باصطلاح او را بیرون کردند، خیلی هدیه بزرگی بوده. خوب فکر نمی‌کنند این را که آن وقت آن طور بود وضع، حالا این طور است که در آن طرف کشور، در طرف غرب و جنوب کشور جنگ است، از شرق و شمال کشور همراهی می‌شود، همراهی افراد می‌شود، همراهی خواربار می‌شود، همه جور همراهی با آنها می‌شود. اگر سایر کشورها هم این طور بشوند …

خطر بازگرداندن نمونهٔ او با عنوان رئیس‌جمهور اسلامی

… که و شما نمی‌خواهید که برگردد مساله به مسئله زمان محمد رضا یا زمان رضا خان. و اگر سست ما بیاییم و این هماهنگی را حفظ نکنیم، خوف این معنا هست که آنهایی که از اسلام سیلی خوردند و آنهایی که نگران اوضاع ایران، بلکه نگران اوضاع منطقه هستند، یک کاری بکنند؛ یک راهی را پیش بگیرند که ملت را خسته کنند، اختلاف ایجاد کنند بین افراد ملت، اختلاف ایجاد کنند بین دولت و ملت و یک راهی باز کنند که یک رضا شاهی را دوباره بیاورند به عنوان رئیس جمهور اسلامی- به عنوان شاهنشاهی نمی‌آورند- به عنوان رئیس جمهور صد در صد اسلامی! و بسیاری از مسائل اسلامی را هم از من و شما بیشتر عمل کند. از این جهت، در راس برنامه‌های دولت، باید این مطلب باشد که این هماهنگی را حفظ بکند؛ خیال نکنند که ما دولت هستیم و باید مسئله‌ای را که ما طرح می‌کنیم ملت بپذیرد، چه روی مصالحش باشد، چه نباشد.

قیام روحانیت علیه او در خراسان و اصفهان و آذربایجان

… باشد، درست که بداند چه می‌کردند. تمام صدمه‌ها بر روحانیت بود- این روی همین معنا بوده که آنها می‌دیده‌اند که روحانیت با ملت دستشان توی هم است و چنانچه اینها زنده بمانند و اینها دارای یک هویتی باشند، اگر یک کاری بخواهند بکنند، اینهایند که می‌توانند صدا کنند. خوب رضا شاه هم دید که در خیلی از جاها، قیام از طرف روحانیت شد؛ از خراسان شد، از اصفهان شد، از جاهای دیگر هم شد، از آذربایجان شد. از این جهت، اینها می‌خواهند، اساس مطلب این است که ملت را از مسائل روز کنار بگذارند. تماس با ملت نداشته باشد هم مسائل روز و این یک ضرری است که بر دولتها وارد می‌شود و خودشان ملتفت نیستند.

مخالفت با عاشورا و تبلیغات اسلامی در دوران او

باید بعضی از تجربیاتی را که در طول زندگی دارم، به شما بگویم: از وقتی که رضا خان در ایران بر سر کار آمد، من متوجه بودم و این طور می‌فهمیدم که هر چیزی که برای اسلام مفیدتر بود، حمله به آن بیشتر می‌شد. آن روز روحانیت مهمترین پایگاه ملت در مقابل اجانب بود، لذا، شدیدترین حملات به آن می‌شد. با شعر و نثر و هر چه داشتند، به آن حمله می‌کردند و برای اضمحلالش، درهای بعضی از ادارات را به روی آنان گشودند و در حوزه‌ها و شهرها، به قدری آنان را در فشار قرار دادند که ما از صبح تا به شام در باغها زندگی می‌کردیم. با عاشورا و تبلیغات اسلامی شدیداً مخالفت کردند؛ چون می‌دانستند این پایگاهی است برای رسوایی حکومتها. حال، ضد انقلاب و اجانب علاوه بر روحانیت، به سپاه هم حمله می‌کنند. از این حملات انسان می‌فهمد که سپاه برای ایران و اسلام مفید است. سپاه باید بیشتر از این، تابع اسلام فقاهت شود و نقایص خود را جبران نماید تا …

سرکوب قیام علمای مشهد و بازداشت و انتقال علما

… کردند. این تحقیر نه اینکه یک مطلبی بود که مِن باب اتفاق رضا خان می‌خواست این کار را بکند، این نقشه‌ای بود که روحانی از باب اینکه می‌توانست یک وقت یک کشوری را به هم بزند و یک ناحیه‌ای را بسیج کند، این قدرت باید گرفته بشود. این قدرت را کوشش کردند و گرفتند؛ یعنی، روحانیون را منزوی کردند و از هر جا هم که یک صدایی از آنها بلند می‌شد و یک قیامی می‌کردند، آن را خفه می‌کردند. از مشهد بود، علمای مشهد یک وقت قیام کردند، گرفتند همه را؛ مثل مرحوم آقازاده[1] که آن وقت آن قدر قدرت داشت، او را هم گرفتند. مرحوم آقا میر یونس[2] که آن وقت در مشهد بودند و عده زیادی از علما را گرفتند و آوردند در تهران و مرحوم آقازاده را با یک شبکلاه از توی خیابان می‌بردند به دادگاه برای محاکمه. یک نفری که در خراسان آن قدر قدرت داشت، این قدر او را تحت سلطه آوردند. و این یک مسئله‌ای نبود که رضا خان با آقازاده مخالف باشد، نه، مسئله اساسی بود که باید آخوند نباشد. زور، دنبالش تبلیغات دامنه‌دار، اشعار اشخاصی که منحرف بودند و هکذا.

برداشتن عمامه‌ها و ناتوانی طلبه‌ها از رفتن در خیابان

… طایفه در بین مردم این طور هستند که می‌توانند مردم را بسیج کنند. با اینکه نشده بود یک همچو امری، مع ذلک، آن قدر جدیت کردند با دست عمال خودشان، با روزنامه‌نویس‌ها و با همه بوقهای تبلیغاتی که این جمعیت را از مردم جدا کنند و یک وقت همه عمامه‌ها را باید بردارند. عمامه‌ها را برداشتند؛ طلبه‌ها نمی‌توانستند در خیابانها بروند. در زمان رضا خان این طور بود. بعد هی هر چه گذشت، دیدند نه، نمی‌شود. این جمعیت به این طور از بین نمی‌رود؛ با زور و فشار و حبس و تبعید و امثال ذلک، لکن خوب، جنبه‌هایی که جنبه‌های سیاسی بود و جنبه‌هایی بود که مردم را از اینها دلسرد کنند؛ اینها را از مردم جدا کنند؛ امثال اینها. همه اینها را …

سابقهٔ جدایی‌افکنی میان مردم و روحانیت در زمان او

یکی اینکه بین مردم با روحانیت یک جدایی بیندازند که این چیزی بود که در زمان رضا خان هم بود این مطلب. بعدها هم بود که در هر جا اگر فرض کنید که یک روحانی یک کاری می‌کرد، آنها بر خلافش یک شایعاتی درست می‌کردند و این طایفه را می‌کوبیدند. و بین مردم و اینها خواستند جدایی بیندازند. تا یک حدودی هم نسبت به بعضی قشرها موفق شدند. الآن احساس این مطلب [را] بیشتر …

قصد مردم برای جشن هنگام بیرون راندن او از ایران

… دولت علی حده بود و ملت علی حده، وقتی اینها جدای از هم بودند یک کارهایی را می‌گفتند باید دولت بکند به ما چه ربطی دارد. اگر در آن زمان یک جنگی واقع می‌شد ابداً مردم کاری نداشتند. اگر دعا نمی‌کردند که خود اینها، خود این ظالمها شکست بخورند لا اقل کاری نداشتند. رضا خان را وقتی که از ایران بیرون کردند مردم جشن می‌خواستند بگیرند از باب اینکه خوب، یک ظالمی رفته است. اینکه الآن مملکت ما همه چیزش استقرار پیدا کرده است، برای این است که حکومت و غیر حکومت تو کار نیست، خود مردم‌اند. خود این مردم یک رئیس جمهور درست کردند و نخست وزیر هم آن کسانی که وکیل آقایان بوده‌اند درست کرده‌اند و همه از خود این مردم، یک کسی را نیاورده‌اند …