رفتن به محتوای اصلی

رضاخانشخص

نام‌های دیگر: رضاشاه، رضا شاه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار سلسلهٔ پهلوی و سیاست‌های دوران حکومت او در برابر دین و فرهنگ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به ملت ایران (دعوت به قیام برای خدا)— ۱۳۲۳/۰۲/۱۵

سیر زمانی

از ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۵
۱۳۲۳۱۳۶۵

فقط سال ۱۳۵۹همهٔ سال‌ها

شاهدها (۳۰ پاراگراف)

فرد کم‌منصبی که چپاولگران ایران او را مناسب کار خود یافتند

رضا خان هم یک نفر بود. وقتی هم که آمد به تهران، یک نفر آدمی بود که در یک فوجی، در یک چیزی، یک منصب کوتاهی داشت؛ لکن دریافته بودند آنهایی که می‌خواستند با قُلْدری این مملکت را چپاول کنند که این اهل این کار است. از این جهت او را فرستادند به طوری که در رادیوها، وقتی که او را بردنش از خارج ایران، رادیوهای انگلستان بود آن وقت، آنجا اعلام کردند که این را ما آوردیم. لکن بعد از اینکه برای ما خرابکاری کرد و خطا کردو خیانت، او را بردیم. ممکن است که از زیر دست شما، اگر تربیت یک تربیت صحیح نشود، یک رضا خان بیرون بیاید، یک محمد رضا بیرون بیاید.

به فساد کشیدن کشور در سال‌های طولانی به‌سبب نداشتن تربیت اسلامی

شما که نمی‌دانید این آدمی که پیش شما [است‌] و لو حالا فرض کنید بچه کشاورزی است یا بچه کاسبی است آمده، شما که اطلاع ندارید که این بچه کشاورز و کاسب بعدها چه خواهد شد. رضا خان هم یک آدمی بود که بچه یک نفر آدم پایین بود. لکن چون تربیت تربیت انسانی نبوده است و اسلامی نبوده است، یک نفر آدم فاسد از کار درآید، یک کشور را به سالهای طولانی به فساد می‌کشد. چنانچه شما دیدید که این پدر و پسر از باب اینکه تربیت انسانی و اسلامی نداشتند، با اینکه یک نفر بودند لکن یک مُهره‌ای بود که‌ خارجیها او را تقویت می‌کردند. پس شما گمان نکنید که یک بچه کاسبی پیش من هست و این چیزی نیست؛ می‌رود کاسب می‌شود؛ یا یک بچه- فرض کنید- …

ابزار قدرت‌های بزرگ در سرکوب عشایر، پشتوانهٔ ایران

… نکرده بودند؛ یعنی نمی‌توانستند بعضی از مطالب را توجه پیدا کنند و حساب رویش بکنند. در زمان رضا خان کوششهای زیادی برای راه بازکردن به این ملتها و خصوصاً ایران، و [برای‌] راه بازکردن برای تحت سلطه قرار دادن ملت ما و چپاولگریهای بیحساب، راههای مختلفی را داشتند. یک راه این بود که عشایر این کشور را سرکوب کنند، و آنها را از حال عشایری بیرون بیاورند و به اصطلاح خودشان تخته قاپو کنند.[1] برای اینکه می‌دیدند که این عشایر برای ایران یک‌ پشتوانه است. این عشایر مختلفی که در ایران هست، در همه جای ایران عشایر هستند، در خوزستان هست، در کردستان هست، در کرمانشاه هست، در فارس هست، در سیستان و بلوچستان و آذربایجان و همه جا از این عشایر زیاد هستند. و اینها یک پشتوانه‌ای بودند از برای ایران، و آنها کوشش داشتند به اینکه عشایر را سرکوب کنند، و لهذا همه عشایر را تقریباً سرکوب کردند به وسیله رضا خان. و حالا ما می‌فهمیم که عشایر چه نقشی دارند در ایران. در عین حالی که الآن بعض عشایر ایران وارد جنگ هستند، ولی این بعض عشایر کارهای شجاعانه می‌کنند. و عشایر دیگر از قبیل عشایر بختیاری، عشایر قشقایی فارس و عشایر امثال اینها، همه اینها به اسلام وفا دارند. و …

خوشحالی مردم از رفتن او با وجود ترس از هجوم متفقین

من یادم است این را. شاید خیلی شما یادتان است، اینها هم خیلیهایتان یادتان است که وقتی این متفقین از اطراف ریختند به ایران، و زمان رضا خان ریختند به ایران، و آن مردم آن قدر خوف داشتند از اینها که آیا چه خواهند کرد، لکن خوشحال بودند از اینکه رضا خان را بردند. یکی از برکات این هجوم را با اینکه همه اشکالات را مردم در نظرشان این بود که چه خواهد شد و چه خواهند کرد، لکن این معنا مثل اینکه یک هدیه‌ای بود آسمانی برای اینها رسیده بود که رضا خان رفت. و مع الاسف آن وقت اشخاصی که خود ملت یک راسی که بتواند آنها را جمع بکند نبود، که پسر رضا خان را آنها گذاشتند اینجا. و در صورتی که اگر آن وقت در دو- سه تا شهر تظاهر می‌شد به ضد، نمی‌گذاشتند او را، لکن هیچ کس حرف نزد. تا اینکه آن خوف سابق بود و ریخته نشده بود آن …

آوردن او به قدرت به دست انگلیس‌ها به‌عنوان آلت دست

… شاید نباشد در آن کتاب. اگر کسی آن چاپ اولش را داشته باشد، نوشت که اینها صلاحِ هم دیدند که ما باشیم. من باشم در اینجا حکومت کنم- ما مطالعه کنیم از آن وقت تا زمانی که این آدم رفت، ببینیم که اینها با چه گروههایی مبارزه کرده‌اند و با چه گروههایی مصالحه و سازش. رضا خان اول که آمد، ما شک نداریم که یک آدم عامی بود و آنها فهمیده بودند که یک آدم قدرتمندی است و جسوری است و کار از او می‌آید. آنها این را آوردند، این هم در رادیو دهلی- شماها که یادتان نیست، شاید آنهایی که سنّشان بالا باشد یادشان هست، که در رادیوی دهلی- گفتند که- رادیو دهلی از انگلیسها بود آن وقت که- رضا خان را ما آوردیم روی کار و بعد از اینکه مخالفت کرد و با آلمانها- مثلًا- یک رفت و آمدی داشت، ما او را بیرون بردیم. این یک آدمی بود، که با مطالعات، آنها ادراک کردند که یک آدم قلدری است و شعور سیاسی هم ندارد آن قدرها؛ این را خوب می‌شود آلت دست قرار داد. آوردند و کودتا کردند و آن وقت اشخاص زیادی را از همه طوایف گرفتند و ابتدای امر وجب به وجب، به نظر می‌رسد که روی یک نقشه‌ای که آنها برایش می‌دادند، عمل می‌کرد.

ریاکاری با حضور در مجالس روضه تا تثبیت قدرت

ابتداءً شروع کرد به ریاکاری و مجالس روضه می‌رفت و خودشان مجلس روضه بپا می‌کردند و از قراری که آن وقت می‌گفتند، در همه تکیه‌های تهران هم آن وقت می‌گفتند پابرهنه می‌رود. همه جا می‌رفت و با مردم خوش و بش می‌کرد و این کارها را می‌کرد تا آن وقتی که قدرت دستش آمد و محکم شد پایش. ببینیم که در آن وقتی که قدرت دستش آمد با کی و با چه گروهی مخالفتش زیاد بود و با چه طرحهایی مخالفتش زیاد.

کسب حکومت با کمک انگلیس و مأموریت سرکوب مخالفان قدرت‌ها

رضا خان هجوم کرد به تهران و با دستیاری انگلستان، حکومت ایران را به دست گرفت و بعد از چندی، احمد شاه[1] را از صحنه بیرون کرد و خودش به جای احمد شاه نشست و به تدریج، ماموریت خودش را شروع کرد به انجام دادن. ماموریتهای زیادی داشت. قدرتهای بزرگ هر چه را که بر خلاف میل خودشان و بر خلاف منافع خودشان می‌دیدند، باید به دست این آدم نابود بشود یا سرکوب. اول شروع کرد به سالوسی و ریاکاری و در همین تهران، آن طوری که آن وقت می‌گفتند، در همه تکیه‌هایی که در ماه محرّم برای عزا بپا بود، می‌گفتند: با پای برهنه، شمع هم دستش می‌گیرد و می‌رود. این یک چهره بود که از رضا خان در ایران نمایش پیدا کرد و بعد به اسم اینکه …

مخالفت با روحانیون به اسم تصفیه

بعد ماموریتهایی- در خلال همه اینها همه گاهی با هم می‌شد- شروع کرد [به‌] مخالفت با روحانیون، به اسم اینکه می‌خواهم تصفیه بکنم. و این سنگر بزرگ اسلامی را [از بین برد] که یک خدمتگزارانی به ایران بودند و به اسلام بودند، بدون اینکه بر بودجه‌ دولت یک شاهی تحمیل بشوند، لکن خدمتهاشان، یکی از بزرگترین خدمتهای آنها، این بود که تربیت می‌کردند مردم را. شما در پرونده‌هایی که در دادگستری و غیر …

متهم کردن ژاندارم‌ها به دزدی و غصب علنی املاک مازندران

… را همراهی کند و مستکبرین را اعتنا نکند. مدتی شما زحمت بکشید تا آن ذائقه تلخی که در ملت از این جمعیت، [هست، از بین برود] شما که آن وقت نبودید؛ گمان ندارم یکی از شما هم آن وقت بودید، لکن این اسم به طوری شد در آن وقت که وقتی گفته می‌شد، تلخ بود در ذائقه مردم. آن وقت خود همین مرد، خود همین رضا خان، در یک روزی که وارد شده بود در یک پادگان ژاندارمری، دستهایش را در جیبش گذاشته بود و معرفی کرده بود اینها را به اینکه اینها دزدند! در عین حال که سرکرده همه دزدها خودش بود، منتها دزدها یواشکی یک کُتی، یک شلواری، یک کاسه مسی از مردم می‌بردند و این علنی مازندران را با آن طول و عرض، از همه اشخاصی که دارای یک ملکی بودند گرفت و به اسم خودش ثبت کرد. این طور معرفی می‌کرد از یک جمعیتی که اینها این طور هستند یا می‌خواست تعلیمشان بدهد که تکلیف این است.

نقشهٔ نمایش نادرست روحانیت و جدا کردن مردم از آن

این خطاب من به همه علما و تمام روحانیون به کلمه عام و به همه ملت است. اگر با هوشیاری و با توجه کامل و تفکر کامل توجه نکنند به این توطئه، این موجب این می‌شود که ملت و روحانیت از هم جدا بشوند، و روحانیت نتواند آن کاری که به عهده اوست انجام بدهد. و چنانچه یکوقتی آنها فرصت کنند، از همین معنا، از جدا شدن ملت از روحانیت استفاده کنند و کارهای سابق را اعاده کنند، همان نقشه‌ای که من خوب یادم هست که در زمان رضا خان بود، و آن نمایش دادن روحانیت به یک صورت غیر صحیح و جدا کردن مردم از روحانیت. در اوایل زمان رضا خان که قدرتش مستقر شد، یکی از اموری که او انجام داد همین بود که روحانیت را در بین مردم- هی کم کم- می‌خواست از بین ببرد. از شوفرها شروع کرده بودند. در آن زمان شوفرها یک آلت دستی بودند که [یکی‌] از علما برای من نقل کرد- خدا رحمتش کند- که من در اراک بودم و می‌خواستم بیایم به تهران یا قم، اتومبیل به من اجاره نمی‌دادند. و آن شوفر گفت که ما به دو طایفه بنا داریم که اتومبیل کرایه …

ظاهرسازی مذهبی تا استقرار حکومت و فریب ملت

من باید یک تاریخچه‌ای برای شما آقایان که درک زمان رضا شاه را نکردید عرض کنم تا بفهمید که این دستهایی که در کار است چه دستهایی است. رضاخان بعد از اینکه کودتا کرد و آمد تهران را گرفت، به صورت یک آدم مقدس اسلامی خدمتگزار به ملت درآمد. حتی در جلسه‌هایی که در محرّم انجام می‌گرفت، در تکیه‌های زیادی که در تهران بود آن وقت، می‌گفتند او می‌رود و شرکت می‌کند. و دستجاتی که از نظامیها در تهران بیرون می‌آمد، من خودم دیده‌ام و مجلس روضه‌ای که از طرف خود رضا خان با شرکت خودش تاسیس می‌شد- من یکی‌اش را خودم دیده‌ام- این بود تا وقتی که حکومتش مستقر شد، اغفال کرد ملت را، اغفال کرد همه قشرها را، تا اینکه جای پایش محکم شد. وقتی که جای پایش محکم شد، هدف اول و آن چیزی که در راس برنامه‌ای بود که برای او تنظیم کرده بودند، تضعیف روحانیت بود. شروع شد برنامه به تضعیف این قشر. برنامه این بود که این قشر در بین ملت حیثیت خودش را از دست بدهد، تا اینکه بتوانند کارهایی که می‌خواهند انجام …

دست در جیب گذاشتن در پادگان ژاندارمری و سردستهٔ دزدان

خوب، ژاندارمری چطور؟ ژاندارمری آن وقت آن طور بود که رضا خان وقتی که وارد شد در یک پادگان ژاندارمری، دست در جیبش گذاشت که مبادا از جیب او دزدی کنند! با اینکه خودش در راس دزدها بود. شما هر کدام که درک کردید آن زمان ژاندارمری را و مبتلا شدید به دست اینهایی که سر راهها گذاشته بودند؛ می‌دانید مطلب را. حالا هم آن طوری است؟! ژاندارمری حالا هم مشغول به غارتگری و دزدی و این چیزهاست؟! یا نه، حالا این طور نیست. ملت ما جمع شدند یک دسته غارتگر را …

قوت گرفتن تدریجی خوی دیکتاتوری با افزایش قدرت

… رویّه رویّه انسانی و اسلامی است. لکن هِی جلو می‌رود. هر چه جلو می‌رود، این خو در او زیاد می‌شود. شما خیال نکنید که اول رضا خان یک دیکتاتوری بود، یا هیتلر یک دیکتاتور بود، آن وقتی که رضا خان در آن محلی که متولد شد دیکتاتور نبوده است. هیتلر هم نبوده دیکتاتور. کم کم که وارد جامعه شدند و قدرت پیدا کردند هر چه قدرت زیادتر شد، آن ملکه‌ای که در باطنش بود هی زیادتر شد. و همین طور بتدریج قوّت پیدا کرد، تا یک وقت یک دیکتاتوری شد مثل هیتلر؛ یا در مملکت ما یک دیکتاتوری شد مثل رضا خان. محمد رضا دیکتاتور بود، منتها به یک صورتی غیر صورتی که پدرش عمل می‌کرد. این دیکتاتور بود، و مردم را با دیکتاتوری زیر بار ذلت خودش آورد. و آنها هم که این را وادار کردند به اینکه این کشور را به تباهی بکشد. آنها هم راجع به پدرش خوب، می‌دانستند که دیکتاتور است. …

روی کار آمدن به دست انگلیس‌ها

ملت اسلام پیرو مکتبی است که برنامه آن مکتب خلاصه می‌شود در دو کلمه؛ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُون[1]. ما در طول تاریخ تحت ظلم و ستم قدرتهای داخلی و خارجی بودیم. خصوصاً در این نیم قرن آخر که با دست دولتهای بزرگ این رژیم را به روی کار آوردند. رضا خان را انگلیسها؛ و محمد رضا را متفقین. در طول این پنجاه سال ما از همه ابعاد، تحت فشار و ظلم بودیم. ظلم و تجاوز فرهنگی؛ ظلم و تجاوز نظامی؛ ظلم و تجاوز اقتصادی، و اجتماعی. ما در طول این پنجاه سال حاضر بودیم در یک کشوری که تحت سلطه خارجی به دست عمّال آنها که از خود افراد داخلی …

ترس و وحشت مردم از مراجعه به کلانتری در زمان او

… چه می‌توانستند کارشکنی می‌کردند. هیچ همراهی تو کار نبود، برای اینکه مردم دیده بودند که دولت به فکر آنها نیست. شما باید آن طوری که به حسب واقع هم همین طور است به مردم حالی کنید که ما برای خدمت آمدیم، ادارات برای خدمت آمدند، مردم با دل راحت بیایند تو ادارات. من آن تلخیهایی که در زمان سابق بود، در زمان رضا خان بود، بعدش هم در زمان این،[2] آن وقت آن تلخیها را زمان رضا خان خود من چون جوان بودم توی این مسائل می‌رفتم گاهی، که اگر یک وقت ابتلا به کلانتری پیدا می‌شد. آن وقت برای جاهایی هم که از اینجا می‌خواستند بروند فرض کنید به آذربایجان هم، باید بروند کلانتری و آنجا یک ورقه‌ای، چیزی بگیرند. مردم وقتی می‌خواستند به کلانتری بروند با یک ترس و رعب و وحشتی، کانّه می‌خواهند به حبس بروند. اینها عادت نباشد در ادارات که مردم وقتی می‌خواهند تو اداره بروند بترسند. این بیچاره دهاتیها [چون‌] سابقاً این طور بوده، حالا خیال می‌کنند باز هم این طور است.

اعتنا نکردن به دیگران و رقیب دانستن تنها مدرس

سابق رضا خان از مدرّس می‌ترسید برای اینکه انسان بود. آن وقت هم مدرّس از قراری که از او نقل کرده‌اند گفته بود که: «در مجلس ما یک مسلمان هست، آن هم ارباب کیخسرو»[2] رضا خان رقیب خودش را مدرّس می‌دانست، به دیگران اعتنایی نداشت. رقیب خودش را مدرّس می‌دانست که وقتی که می‌ایستاد و صحبت می‌کرد، متزلزل می‌کرد همه را. یک انسان بود، وضع زندگی‌اش آن بود که شما شنیدید و من دیدم. وقتی که وکیل شد یعنی؛ از اول به عنوان فقیهی که باید در مجلس باشد تعیین شد. آن طور که نقل کرده‌اند، یک گاری با یک اسبی [در] اصفهان خریده بود و سوار شده بود و خودش آورده بود تا تهران. آنجا آن را هم …

تمرکز همهٔ دزدی‌ها در خود او و دستگاه دولتی

… زمان رضا شاه از باب اینکه همه دزدیها منحصر به خودش بود، انحصار دست خودش بود. حکومتها به این قدرت نبودند. زمان احمد شاه این طور نبود که خود آنها بتوانند همه برداشتها را برای خودشان بکنند. این بود که یک دار و دسته‌هایی که می‌فرستادند این بساط را درست می‌کردند. زمان رضا شاه همه دزدیها از گردنه‌ها رفته بود تهران. همه «زَلَّقی‌ها»[2] از همه جا متمرکز شده بود در خود دستگاه دولتی. و از همه بالاتر خود رضا شاه و امثال اینها. و این اسباب این شده بود که مردم با دستگاههای دولتی مطلقاً مخالف بودند منتها جرات نمی‌کردند حرف بزنند، بعضی وقتها هم جرئت می‌کردند. من یادم است بچه بودم که حکومت خمین یک نفر از خانها را گرفته بود. بعد از دو- سه شب، سه- چهار شب ریختند خانها و حکومت را گرفتند و …

روحانیان در کانون توجه رضاخان و تعلیم‌دهندگان او

… و ما میل داریم احترامشان محفوظ باشد» با این دوز و کَلَکها می‌خواهند روحانیت را از صحنه بیرون کنند و کشور شما را تسلیم کنند یا به طرف شرق، یا به طرف غرب، اساس این است، و الّا با چهار ذرع چِلْواری[8] کسی مخالفت نمی‌کند. روحانی هم از خود اینهاست. پیش همینهاست. چطور وقتی رضا خان می‌آید، مَطْمَح نظرش روحانیین هست؟ آن که تعلیم به او می‌داد چطور این را، اینها را مطمح نظر قرار دادند؟ چطور حالا وقتی که آقایان می‌خواهند دلسوزی کنند می‌گویند روحانیین بروند کنار؟ خوب بروند کنار، رفتند کنار. شما می‌گذارید اینها تو مسجدها باشند؟ یا اینکه تو مسجد هم وقتی که آمده است یک آقایی دارد نماز می‌خواند، یک دسته‌ای پا می‌شوند می‌آیند و می‌ایستند نماز …

مخالفت با روحانیون به اسم اصلاح

این را بسیاری البته یادشان است که شروع کرد؛ مخالفت با روحانیون با اسم اینکه می‌خواهیم اصلاح بکنیم، چه بکنیم. مجلسی در شاید جاهای دیگر و در مدرسه فیضیه، که ما شاهدش بودیم، مجلس امتحان درست کردند و اشخاصی که مال خودشان بود، می‌آمد آنجا برای امتحان و اینها به خیال اینکه، تبلیغاتشان این بود که ما می‌خواهیم این اشخاصی که صحیحند و اهل علم صحیح هستند، از آنهایی که نه، …

مخالفت‌های او با مجالس و روحانیت به دستور بوده است

… متحول شده است. همه افراد ملت ما، مجالس ما متحول شده است. لکن گمان نکنند آنهایی که جنبه‌های سیاسی به نظرشان دارند و مثلًا روشنفکر هستند، به نظرشان که مجالس گریه دیگر چیزی نیست. همین گریه‌هاست که کارها را پیش برده، همین اجتماعات است که مردم را بیدار می‌کند. ما از این مخالفتهایی که شد در زمان رضا خان و شک نداریم که به دستور بوده- خود او خیلی معلوم نبود که اگر دستور ندهند، این حرفها را بزند- از این مخالفتهایی که شد، باید عبرت بگیریم؛ ببینیم با مجالس روضه مخالف بودند، معلوم می‌شود که مجالس روضه با آنها مخالف است؛ با روحانیت مخالف بودند، ببینیم که روحانیت برای آنها مضر است؛ با دانشگاه مخالف بودند، ببینیم که دانشگاه با آنها مخالف است. بودن یک دانشگاه صحیح با آنها مخالف است. بله، آنها …

تحمیل از سوی انگلیس و شادی مردم از رفتن او

این دولتی که ما داریم از باب اینکه دولتی است از خود مردم، یک چیزی نیست که از خارج تحمیل شده باشد. رضا خان را انگلیسها تحمیل بر ما کردند و محمد رضا را هم انگلیسی‌ها و امریکایی‌ها و شوروی‌ها تحمیل ما کردند؛ از آن اول تحمیل بود. وقتی که رضا خان فرار کرد، شاید کمتر شما یادتان باشد که مردم در عین حالی که گرفتار متّفقین بودند و اجانب بودند، لکن شادی می‌کردند که لا اقل، آمدن اینها اسباب این شد که این رفت. محمد رضا هم که رفت؛ خودتان دیدید که همه جا شادی و همه جا [سرور بود.] وقتی هم که مرد، همه شادی کردند.

به قدرت رساندن او به دست انگلیس با نگرانی از اقدام روحانیان

… حالا من شعرش را نمی‌خواهم بخوانم. مقالاتی که می‌نوشتند مقالاتی بود که به ضد روحانیت بود. و آن وقت با کمال وقاحت می‌نوشتند و تبلیغات می‌کردند. همه گروهها را وادار کرده بودند که به ضد این طایفه وظایف خودشان را انجام بدهند؛ یعنی وظایف انگلیسها را آن وقت. اصلًا رضا خان را آورده بودند برای اینکه، این را تشخیص داده بودند که یک آدم قلدری است، و اول هم یک نفر روزنامه نویس را، «سید ضیاء»[4] را همراهش آوردند، و بعد هم او را بیرونش کردند و خود این را گذاشتند که یک آدم قلدری است، می‌تواند کارها را انجام بدهد. اولًا سواد ندارد، مراتب چیزهای سیاسی را نمی‌داند، و ثانیاً آدم قلدری است، هر کاری به او بگویند می‌کند. این در آن وقت آن نقشه‌ای [بود] که آنها کشیده بودند، و احتیاط این بود که مبادا آخوندها یک کاری بکنند. حالا که دیدند آخوندها با دعوت خودشان و با همراهی همه قشرهای ملت از دانشگاه گرفته تا بازار تا کارگر و تا کشاورز، همه اینها با هم بودند، و یک همچو کار بزرگی را کردند، حالا بیشتر از آن وقت درصدد هستند. اگر آن وقت یک طرحی بود برای اینکه مبادا یک همچو چیزی بشود، …

ایستادگی روحانیان در برابر رضاخان و روشنگری برای مردم

… که معمّم بودیم- گفت من مدتهاست این، این هیکلها را ندیده‌ام. اینها را انگلیسها درست کردند در نجف و قم برای اینکه ملت ما را چه بکنند. ما در آن دوره عمّال انگلیس بودیم و ارتجاعی! الآن هم ما ارتجاعی هستیم! الآن هم روحانیین ما ارتجاعی‌اند! روشنفکرها آنهایند! در تمام مدتی که رضا خان آمد و کودتا را بپا کرد، تا آخر آنکه ایستاد مقابلشان و مشتش را گره کرد، همین، همین مرتجعین بودند، همین آخوندهای مرتجع بودند، همینها قیام کردند بر ضد او، همینها روشنگری کردند برای مردم و مردم را خواستند بفهمانند [واقعیت‌] چیه. اینها از این جمعیت لطمه خوردند و می‌خواهند مردم را از اینها جدا بکنند. دانشگاهیها را بیشتر جدا کرده بودند و حالا می‌خواهند همه مردم را از این جمعیت جدا بکنند تا هر کاری که می‌خواهند بکنند؛ یک کسی نباشد که بگوید چرا، که یک جمعیتی دنبالش چرا بگوید.

برداشتن عمامه‌ها و امتحان روحانیان برای شکستن کمر نیکان

یکی از این ثروتمندها در یک زمانی آمد نجف پیش من. من که راجع به قضیه ایران صحبت می‌کردم، می‌گفت: می‌ترسیم بدتر بشود. نه آقا، شما نمی‌ترسید بدتر بشود. شما از خوبش می‌ترسید. آن وقتی که رضا خان عمامه‌های معمّمین را برمی‌داشت، بعد هم یک حوزه امتحانیه گذاشته بود- به اصطلاح خودش- یکی از علمای قم- خداوند رحمتش کند- به من فرمود که خوب، می‌خواهند بدها را از خوبها جدا کنند، چه اشکال دارد. من به ایشان عرض کردم که اینها با خوبهایش بدند، نمی‌خواهند بدها را بشناسند، می‌خواهند خوبها را بشناسند، کمر خوبها را بشکنند. حیله همیشه بوده است، از اول اسلام تا حالا، از اوّلی که بشر بوده تا حالا. یک اشخاص حیله باز، چهره‌های مختلف، بوده است در این ممالک اسلامی. چهره، چهره اسلامی، بسیار خوب و نماز هم می‌آیند می‌خوانند و روزه هم می‌گیرند در ظاهر. چهره، چهره اسلامی است، [ولی‌] باطنش …

مخالفت رضاخان با اسلام و ایستادگی علمای شهرها در برابر او

… و مع الاسف اینها می‌گویند: روحانیین نقشی نداشتند. یک روحانی تو یک مجلس، رضاخان‌ می‌خواست که جمهوری درست کند و مدرّس مخالفت می‌کرد، می‌دانست که این می‌خواهد حقّه بزند و مردم را بچاپد. فقط مدرّس ایستاد و جلوی او را گرفت. مع ذلک، روحانیین هیچ نقشی نداشتند؟! در طول مدتی که، از اولی که رضا خان آمد و اول سالوسی خودش را کرد و پایش را محکم کرد و شروع کرد با اسلام مخالفت کردن، این کسی که در مقابل آنها ایستاد و مشتش را گره کرد همین روحانیین بودند، همین علما بودند که از مشهد و از تبریز و از اصفهان و از سایر بلاد مخالفت کردند و این احزاب و این نهضتها و اینها هیچ کدام با آنها مخالفت نکردند؛ آنها نشسته بودند، منتظر اینکه کار را دیگران انجام بدهند و آنها میوه‌اش را بکِشند.

تکرار شیوهٔ دوران رضاخان در بدنام کردن روحانیت

… در هر جا که شما بروید، همان حرفهای زمان رضا خان دارد زمزمه می‌شود. از حلقوم آنهایی که ساواکی هستند و یا مثلًا فدای خلق هستند همه زمزمه‌ها شروع شده است و هی هر که از هرجا [رد] می‌شود به آخوند یک حرفی می‌زند، نقی به آخوند می‌زند. اینها دیدند که راه این است؛ راه برای اینکه این ملت را زیر بار بکشند و همه ذخایر اینها را ببرند، جز این نیست که این قشر را از نظر مردم بیندازند. همان طوری که زمان رضا خان این کار را کردند و این کار ماسید در آن وقت، الآن [هم‌] مشغول شده‌اند.

رعب‌آور بودن حبس در دوران او و پسرش

من یک قصه‌ای از مرحوم حاج آقا روح الله خرم‌آبادی[1] شنیدم و یک قصه هم خودم دارم. مرحوم آقای کاشانی[2]- رحمه الله- را که تبعید کرده بودند به خرم‌آباد و محبوس کرده بودند و در قلعه فلک الافلاک[3] یا کجا، آقای حاج آقا روح الله می‌فرمودند که من از آن کسی که رئیس ارتش آنجا، و آقای کاشانی هم تحت نظر او بود و محبوس بود- من حالا وقتی می‌گویم محبوس در زمان رضا خان، شما خیال می‌کنید مثل حبسهای عادی زمانهای دیگر بود، البته پسرش هم مثل پدر بود لکن آن کسی که گرفتار می‌شد اگر از اشخاصی عادی بود همچو مرعوب می‌شد که در حبس یک کلمه‌ای که بر خلاف مثلًا دولت یا آن کسی که در آنجا هست بزنند، امکان نداشت برایشان- مرحوم حاج آقا روح الله گفتند که من از این رئیس ارتش که در آنجا بود خواهش کردم که من را ببرد خدمت مرحوم آقای کاشانی، قبول کرد و ما را بردند پیش ایشان. آن رئیس، آنجا بود و من هم بودم و آقای کاشانی. آن شخص شروع کرد صحبت کردن، و رو کرد به آقای کاشانی که آقا شما چرا خودتان را- قریب به این معانی- به زحمت انداختید؟ آخر شما چرا در سیاست دخالت می‌کنید؟ سیاست، شان شما نیست، چرا شما دخالت می‌کنید؟ از این حرفها شروع …

سرکوب ملت به‌جای شدت با بیگانگان

… مومن است، یک میزانی خدای تبارک و تعالی قرار داده است که با او می‌تواند بفهمد که این مومن و مسلم است: اشِدّاءُ عَلَی الکُفَّار رُحَماءُ بَیْنَهُمْ؛[1] وقتی با اجنبیها مواجه می‌شوند با شدت و کوبندگی مواجه می‌شوند، وقتی بین خودشان هستند با رحمت و عطوفت مواجهند. من از اول آمدن رضا خان به تهران و کودتا کردن تا حالا شاهد مسائلی که بر این ملت گذشته است تا حدودی بوده‌ام. در زمان رضا خان، سرکوبی هر چه بود سرکوبی ملت بود. زمان پسرش هم همین طور نسبت به ملت خودشان با شدت و قدرت شیطانی عمل می‌کردند و سرکوب می‌کردند ملت را، سرکوب می‌کردند دانشگاه را. آن وقت دانشگاه نبود و لکن محصلین را سرکوب می‌کردند، علمای اسلام را. بین خودشان بعکس آنکه‌ خدای تبارک و تعالی می‌فرماید، بین خودشان …

اعتراف انگلیس به آوردن رضاخان و سپردن سلطنت به او

… اطرافش بودند، لا بد به او فهماندند که بد غلطی کردی. آن کتاب را با آن جمله‌اش را دیگر محو کردند و جمع کردند، از قراری که گفتند. این یک سندی است از زبان یک نفری که در اینجا به طور ظلم سلطه داشت، این یک اقراری است از او، به اینکه آنها من را در اینجا قرار دادند. قبل از او برای پدرش هم همین مساله بود، منتها آن را خود انگلیسها در رادیوی دهلی اقرار کردند، گفتند ما رضا خان را آوردیم در ایران و سلطنت به او دادیم، لکن به ما خیانت کرد و او را بیرون کردیم. این هم اقراری بود که انگلستان کرد. آن هم اقراری بود که همان کسی که دست نشانده خود آنها بود کرد. در یکی از صحبتهایش محمد رضا گفت که لیست وکلا را از سفارتخانه می‌نوشتند و پیش ما می‌فرستادند، و ما ملزم بودیم که آنها را وکیل کنیم. ما، هم وکلا را با این کلمه می‌شناسیم و هم محمد رضا را، و دستگاههای …

نفی شیوهٔ مذاکرات مجالس دورهٔ رضاخان و پس از آن

5- این مجلس که اولین دوره در جمهوری اسلامی است، الگویی است برای مجالس آینده؛ و هر سنت حسنه و یا سیئه‌ای ممکن است در مجالس دیگر اثر گذارد و برای شما اجر جزیل و یا خدای نخواسته وزر و وبال به بار آورد. لازم است در مذاکرات و برخورد آرا به طور آرام و با احترام متقابل عمل شود، نه مثل دوره‌های رضا خان و بعد از آن. و لازم است از دسته‌بندیها و جهتگیریهای غیر اصولی برای کوبیدن طرف مقابل جداً احتراز شود که تنها حل مسائل در محیط آرام امکانپذیر است.