رفتن به محتوای اصلی

رضاخانشخص

نام‌های دیگر: رضاشاه، رضا شاه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار سلسلهٔ پهلوی و سیاست‌های دوران حکومت او در برابر دین و فرهنگ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به ملت ایران (دعوت به قیام برای خدا)— ۱۳۲۳/۰۲/۱۵

سیر زمانی

از ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۵
۱۳۲۳۱۳۶۵

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۲۴۰ پاراگراف)

دست‌نشاندهٔ انگلیس و به قدرت رسیده به دست بیگانگان

امام: شما نمی‌توانید بگویید، ولی من می‌توانم بگویم. آن موقع حکومت دست رضاخان بود. و می‌دانید که رضاخان دست‌نشانده انگلستان بود. اجنبی‌ها رضاخان را روی کار آورده بودند. شما آقای امینی! می‌فرمایید آقایان علما می‌آمدند با فردی که دست‌نشانده اجنبی بود همکاری می‌کردند و دست به دست او می‌دادند؟ نه! علما هرگز این کار را نمی‌کردند و نمی‌کنند. آنها در انتظار این بودند که یا توان و امکاناتی به دست آورند تا خودشان حکومت را اداره کنند، …

نامعقول بودن الزام الهی به اطاعت از کنارگذارندهٔ احکام شرعی

… از آتاتورک که می‌گوید نماز نخوانید! از کدام بشنویم، از خدا یا از آتاتورک؟! این را چه عقلی باور می‌کند؟ آن اولو الامری که در قرآن وارد شده است، واضح است که کسی است که تِلو[6] رسول خداست، الله هست، رسول خدا هست اولو الامر، او باید یک همچو صفاتی داشته باشد. معقول نیست که خدای تبارک و تعالی مردم را وادار کند که از رضا خان که همه جهات شرعی و اسلامی را کنار می‌گذاشت، شما اطاعت کنید؛ دین بفرستد بعد بگوید از کسی که لا دین است اطاعت کنید؛ یعنی، شما هم لا دین بشوید، می‌شود این؟! این انحرافاتی است که پیدا شده است و مع الاسف، دستهای قوی‌ای این انحرافات را ایجاد کردند و ما و دیگران در حال غفلت هستیم. از انحرافات زیادی که دستهای قوی دشمنهای …

دوران اختناق، سلب حق حیات ملت و خون‌ریزی مزدورانش

زیرا در زمانی که قلمها شکسته و زبانها بسته و گلوها فشرده بود، او از اظهار حق و ابطال باطل دریغ نمی‌کرد. در آن روزگار، در حقیقتْ حق حیات از ملت مظلوم ایران سلب شده بود، و میدان تاخت و تاز قلدری هتاک در سطح کشور باز، و دست مزدوران پلیدش در سراسر ایران تا مرفق به خون عزیزان آزاده وطن و علمای اعلام و طبقات مختلف آغشته بود. این عالِم ضعیف الجثه، با جسمی نحیف و روحی بزرگ و شاداب از ایمان و صفا و حقیقت و زبانی چون شمشیر حیدر کرار، رویارویشان ایستاد و فریاد کشید و حق را گفت و جنایت را آشکار کرد، و مجال را بر رضا خان کذایی تنگ و روزگارشان را سیاه کرد.

فشار برای تغییر لباس و تب و تاب روحانیون و حوزه‌ها

در آن روزهایی که در زمان رضا خان پهلوی و فشار طاقت فرسا برای تغییر لباس بود و روحانیون و حوزه‌ها در تب و تاب به سر می‌بردند- که خداوند رحمان نیاورد چنین روزهایی برای حوزه‌های دینی- شیخ نسبتاً وارسته‌ای را نزدیک دکان نانوایی که قطعه نانی را خالی می‌خورد، دیدم که گفت: «به من گفتند عمّامه را بردار من نیز برداشتم و دادم به دیگری که دو تا پیراهن برای خودش بدوزد الآن هم نانم را خوردم و سیر شدم، تا شب هم خدا بزرگ است».

مقاومت سه‌ساعتهٔ ارتش در برابر متفقین با وجود هیاهوی او

… قضاییه‌اش را شما نگاه کنید، می‌بینید که آن چیزی که در آن نبوده است اسلام بوده و عدالت اسلامی. و وقتی که به مجلس‌اش نگاه می‌کردیم، می‌بینیم آنکه نبوده است ارتباطش با مردم. وقتی به ارتش‌اش نگاه می‌کردیم، می‌بینیم که آنکه نبوده است فعالیت در راه کشور خودشان. لا بد آقایان اطلاع دارند که آن وقت که متفقین آمدند و حمله کردند به ایران، زمان رضا خان- با آن هیاهویی که رضا خان در آورده بود که ما دیگر چه هستیم و چه هستیم- سه ساعت گفته بودند که اینها مقاومت کردند در مقابل آنها، و بعد که رضا خان از یکی از اینها- سرکردگان‌ آن وقت- پرسیده بود که چرا سه ساعت؟ گفته بود که قربان سه ساعت حرف است، آنها آمدند و ما رفتیم. مساله این بود. ارتش آن طور بود، دولت آن بود که دیدید. شما بسیارتان، خوب، این اواخر دیگر یادتان است. فرمانداران و فرماندهان و استانداران و اینها آنها بوده است که ملاحظه کردید و دادگستری‌اش هم آن بود که اطلاع دارید، مجلس‌اش هم آن بود، دانشگاهش هم آن بود. عرض …

فشار بر طلاب و حوزه‌ها همراه با پسرش

شما با روابطی که اکنون با حوزه‌های علمیه دارید، خدمات زیادی می‌توانید انجام دهید. شاید شما توجه نداشته باشید که در مدت سلطنت رضا خان و پسرش، که من از اول تا آخر شاهد آن بودم، چقدر بر حوزه‌های علمیه فشار وارد می‌کردند تا حوزه‌ای در کار نباشد. از یک طرف درها را باز کردند و گفتند هر کس به طرف ما بیاید چه می‌کنیم و چه خواهیم کرد، و از طرف دیگر به قدری روی طلبه‌ها فشار بود که نمی‌توانستند روز در حجره‌هایشان بمانند و می‌بایست قبل از طلوع آفتاب بیرون رفته و بعد از غروب آفتاب برگردند که الحمد للَّه موفق نشدند. و حوزه‌های علمیه باقی ماند و با همان وضع اول حفظ گردید که الآن نیز باید به همان گونه حفظ گردد. و دانشگاه‌ها با حوزه باید روابط داشته باشند و مسائلشان را با یکدیگر مبادله کنند. ما الآن در فرهنگ و اکثر علوم احتیاجی به خارج نداریم. و اگر در صنعت هم مانند آنها …

اسلام ظاهری با قرآن و روضه برای نابودی اساس اسلام

… با این محرومین، با این مظلومین، با این گرفتارها می‌خواهد چه کند که اینها را نجات بدهد. و شما دولت‌های خلیج و غیر خلیج کوشش دارید به اینکه این اسلام را نگذارید از ایران یک قدم بیرون بگذارد، و لو اینکه به رغم انف[6] شما، بیرون پا گذاشته است و خواهد گذاشت. مسلمین، انصافاً انسان باید بگوید که این دولت‌های اسلامی، همه دولت‌های اسلامی، الّا یک معدود بسیار کمی اصلًا به اسلام کاری ندارند، اسلام وسیله برای مقام است، اسلام غیر از این نیست که وسیله باشد، با لفظ اسلام و با قول به اسلام، مثل اسلام رضا خانی و محمد رضا خانی، اسلام اینها این بود که قرآن هم طبع می‌کردند، و رضا خان مجلس روضه هم داشت و عزاداری هم آن وقت ارتشش می‌کردند و همه اینها بود، دسته هم در می‌کردند- من خودم دیدم- اما اساس را می‌خواست از بین ببرد؛ با این صورت اساس را می‌خواست از بین ببرد. و از او بدتر محمد رضا بود که روی نقشه کار می‌کردند و هر کاری می‌کردند برای بردن- اساس است- اساس بود. الآن هم حزب بعث عفلقی عراق همین کار را دارد می‌کند، حالا دیگر عابد و مسلمان شده‌اند، لکن عابد و مسلمانی که عبید زاکانی[7] می‌گوید. اساس را این‌ها از بیخ قبول …

شکر مردم از رفتن او با ورود بیگانگان

… چمدان‌ها را همین ارتشبدها و امثال اینها می‌بستند و از تهران فرار می‌کردند. کجا می‌خواستند بروند نمی‌دانم. و من دیدم که این سربازهایی که از توی سربازخانه‌ها آمده‌اند بیرون می‌گردند دنبال اینکه یک چیزی پیدا کنند بخورند. این برای این بود که، مردم همراه نبودند. مردم شکر می‌کردند که آمدند اینجا و رضا خان رفت. این یک واقعیت بود که ما شاهد بودیم این معنا را که شکر می‌کردند که خدا به آنها یک منتی گذاشته است که اجنبی‌ها، آنی که اجنبی بودند، از روسیه بود، از امریکا بود، از انگلستان بود، اینها آمدند و «پهلوی» رفت. وضع این طوری بود، چنانچه دیدید وقتی که محمد رضا هم رفت مردم ریختند و آن طور جشن بپا کردند، گویی که الآن سلطنت طلب‌ها در خارج همین دیشب هم می‌گفتند که همه ایران سلطنت طلبند، و اعلیحضرت رضای دوم[4] الآن محبوبیتی دارد که مردم همه با او هستند! خوب، اینها بگویند. …

سرکوب روحانیت با خلع لباس، حبس، تبعید و اعدام

د- از نقشه‌های شیطانیِ قدرتهای بزرگ استعمار و استثمارگر که سالهای طولانی در دست اجرا است و در کشور ایران از زمان رضا خان اوج گرفت و در زمان محمد رضا با روشهای مختلف دنباله‌گیری شد، به انزواکشاندن روحانیت است؛ که در زمان رضا خان با فشار و سرکوبی و خلع لباس و حبس و تبعید و هتک حرمات و اعدام و امثال آن، و در زمان محمد رضا با نقشه و روشهای دیگر که یکی از آنها ایجاد عداوت بین دانشگاهیان و روحانیان بود، که تبلیغات وسیعی در این زمینه شد؛ و مع الاسف به واسطه بیخبری هر دو قشر از توطئه شیطانی ابرقدرتها نتیجه چشمگیری گرفته شد. از یک طرف، از دبستانها تا دانشگاهها کوشش شد که معلمان و دبیران و اساتید و روسای دانشگاهها از بین غربزدگان یا شرق‌زدگان و منحرفان از اسلام و سایر ادیان انتخاب و به کار …

سرکوب خشن روحانیون و نتیجهٔ معکوس آن

… داده‌ام، به دست گرفتن مراکز تعلیم و تربیت خصوصاً دانشگاهها است که مقدرات کشورها در دست محصولات آنها است. روش آنان با روحانیون و مدارس علوم اسلامی فرق دارد با روشی که در دانشگاهها و دبیرستانها دارند. نقشه آنان برداشتن روحانیون از سر راه و منزوی کردن آنان است؛ یا با سرکوبی و خشونت و هتاکی که در زمان رضا خان عمل شد ولی نتیجه معکوس گرفته شد؛ یا با تبلیغات و تهمتها و نقشه‌های شیطانی برای جدا کردن قشر تحصیلکرده و به اصطلاح روشنفکر که این هم در زمان رضا خان عمل می‌شد و در ردیف فشار و سرکوبی بود؛ و در زمان محمد رضا ادامه یافت بدون خشونت ولی موذیانه.

نفرت مردم از او و شکرگزاری از رفتنش با وجود حضور اجانب

… چون تماسش با مردم زیاد بود، آن احساس و ذایقه در مردم خیلی زیاد بود، شما باید کاری بکنید که این ذایقه تلخ را به ذایقه شیرین برگردانید. و ان شاء الله وقتی که شما بنایتان بر این معنی باشد خدا تاییدتان می‌کند و مردم پشتیبانتان می‌شوند، الآن هم پشتیبان شما هستند. شما بدانید که اگر در زمان سابق بود یک جنگی پیش آمده بود، مردم دعا می‌کردند که این رضا خان شکست بخورد. خوب، من یادم هست رضا خان وقتی که اقلًا یک شاهی بود برای ایران، حالا به هر ترتیبی بود بالاخره مال ایران بود، از ایران بود، وقتی اجانب آمدند اینجا و مردم همه چیزشان را در خطر می‌دیدند، وقتی که رضا خان رفت مردم شکرگزاری کردند که لا اقل این نعمت آمد که این آدم را از بین ببرد؛ یک همچه وضعی درست کرده بود که اهل یک کشوری نسبت به کسی که از خود این کشور است- و فرض کنید که- شاه کشور هست، اجنبی، انگلیسها و روسها و امریکاییها که آمده بودند آن وقت، این را وقتی فرستادند کانّه مردم یک نعمتی بهشان رو کرده بود که اگر آن وقت یک مجالی بود شاید چراغانی می‌کردند، چنانچه برای رفتن محمد رضا دیدید که چه کرده بودند. ما هم باید یک کاری بکنیم، شما هم باید یک کاری بکنید که اگر خدای نخواسته برایتان یک مشکلی پیدا شد، همین بازار و همین محله و همین کوچه بریزند و مشکل شما را رفع بکنند؛ الآن وضع این طوری است. در انقلابات دیگر شما خیال نکنید که یک انقلابی مثل اینجا بوده است که …

ادعای قدرتمندترین بودن ارتش در زمان او

من از ارتش شروع می‌کنم که فرهنگ وارداتی در ارتش و در همه ارگانهای دولتی و در قشر توده‌ها و جمعیتهای ما چه کرد. زمان رضا خان زمانی بود که ادعا می‌کردند که ارتش قدرتمندترین زمان خودش را دارد و از همه زمانها به ادعای آنها قدرتمندتر است. من تاریخی برای شما بگویم که گمان ندارم هیچ یک از شما در آن وقت بوده باشید و آن مسائل را از نزدیک لمس کرده باشید: وقتی که ارتش انگلستان و شوروی- روسیه آن وقت- جنگ داشتند با آلمان و طرفدارهای او، قبلًا به دستور آنها در ایران راهها را ساختند و خط آهن کشیدند؛ …

زورگویی به مردم و روحانیت و گرفتن املاک مازندران

… ارتش چمدانهاشان را بستند و فرار کردند؛ از تهران فرار کردند؛ فرار کردند که بروند بیرون. شاید از ایران بروند بیرون. و ارتش ما که آن قدر برایش صحبت می‌کردند که قدرتمند است، فقط این کار را می‌کرده و همین طور قوای نظامی و انتظامی دیگرش که مردم را سرکوب می‌کرد. مازندران را تمامش را، املاکش را گرفت رضا شاه. تمام قدرتش این بود که به ما و به مردم و به ملت و بخصوص روحانیت، فشار می‌آورد و زورگویی می‌کرد و در مقابل آنها- در صورتی که آنها با ما جنگ نداشتند، می‌خواستند بیایند و عبور کنند از اینجا و اینجا را بگیرند- این قدر مقاومت کردند که اصل به حسب حرف اول و دروغ اول، سه ساعت و به حسب حرف دوم- که شاید آن صادقانه بوده- اینکه اصلًا مقاومتی در کار نبوده؛ آنها آمدند و ما هم رفتیم؛ فرار کردیم!

قلدری کم‌سابقه در تاریخ و تفاوت زمانش با محمدرضا

شما ملاحظه کرده‌اید، تاریخ مرحوم مدرس را دیده‌اید: یک سید خشکیده لاغرِ- عرض می‌کنم- لباس کرباسی- که یکی از فحشهایی که آن شاعر به او داده بود، همین بود که تنبان کرباسی پوشیده- یک همچو آدمی در مقابل آن قلدری که هر کس آن وقت را ادراک کرده می‌داند که زمان رضا شاه غیر زمان محمد رضا شاه بود. آن وقت یک قلدری بود که شاید تاریخ ما کم مطلع بود، در مقابل او همچو ایستاد، در مجلس، در خارج که یک وقت گفته بود: سید چه از جان من می‌خواهی؟ گفته بود که می‌خواهم که تو نباشی، می‌خواهم تو نباشی! این آدم که- من درس ایشان یک روز رفتم- می‌آمد در مدرسه سپهسالار- که مدرسه شهید مطهری است حالا- درس می‌گفت- من یک روز رفتم درس ایشان- مثل اینکه هیچ کاری ندارد، فقط طلبه‌ای است دارد درس می‌دهد؛ این طور قدرت …

قلدری پیش از شاه شدن و ناآگاهی از املای عدلیه

من بودم آنجا که یک کسی یک چیزی نوشته بود. زمان قدرت رضا شاه، زمانی که آن وقت باز شاه نبود- آن وقت یک قلدر نفهمی بود که هیچ چیز را ابقا نمی‌کرد- یک کسی آمد گفت: من یک چیزی نوشتم برای عدلیه، شما بدهید ببرند پیش حضرت اشرف که- یک همچو تعبیرهایی- که ببینند. گفت: رضا خان، که باز نمی‌داند اصلش عدلیه را با «الف» می‌نویسند یا با «ع» می‌نویسند؛ من بدهم این را او ببیند؟ نه اینکه این را در غیاب می‌گفت، در حضورشان هم می‌گفت. این جوری بود وضعش.

ورود به نام نجات ایران و سپردن قدرت به انگلیس

وضع پلیس در دنیا و در رژیم سابق این بود که همه در خدمت قدرتمندان بودند. و نقشه آنهایی که می‌خواستند در کشورها سلطه پیدا کنند و نمی‌توانستند که همه مردم را تحت نظارت قرار دهند، این بود که یک نفر یا افراد مقتدری را بر سر همه بگمارند؛ مثل رضا خان که یک آدم قلدری بود و به اسم «نجات ایران» وارد شد و همه قدرتها را در دست گرفت و در اختیار انگلیس قرار داد.

قصد از بین بردن عشایر و نابود کردن بسیاری از آنان

و در رژیم سابق، زمان رضا شاه می‌خواستند این عشایر را از بین ببرند و بسیاری‌شان‌ را از بین بردند. الآن بحمد الله، آنها هم یک قدرتی هستند، با شما دوست و رفیقند. همه با هم دوست باشید، همه با هم رفیق باشید تا اینکه بتوانید این بار را به منزلش برسانید و مطمئن باشید که تا ایران به این وضعی که فعلًا هست و بحمد الله دارد جلو می‌رود. خیلی از اشخاصی که بدبین بودند …

کوشش برای از بین بردن عشایر یا منحرف کردن آنان

راجع به عشایر، یکی از چیزهایی که آنها احتمال می‌دادند که یک وقتی این عشایری که به دیانت اسلام اعتقاد دارند و می‌خواهند که اسلام تحقق داشته باشد، احتمال می‌دادند که اینها بر خلاف آنها قیام بکنند. رضا خان عشایر را بکلی می‌خواست از بین ببرد- و بسیار هم موفق شد در از بین بردن- و یا افرادی از آنها را تربیت کنند که عشایر را، آنها به طریقی که آنها می‌خواهند منحرف کنند. بسیاری از اینها در خارج بودند و [یا] در ایران بودند و انحراف داشتند و آنها مامور این بودند که عشایر را منحرف کنند و تضعیف کنند روحیه آنها را. همه اینها دست به هم داد و این کشور ما را این طور که می‌بینید، کرد.

شکر مردم از بیرون شدن او حتی با ورود متفقین

… می‌خواهند. شما خوب، خود این دولتهای خارج هم می‌دانند، نه اینکه اطلاع ندارند، می‌دانند که در ایران چه وضعی است الآن و سابق چه بود. سابق مردم- اگر فرض کنید- یک جنگی می‌شد در زمان محمد رضا، امکان نداشت که ملت با او همراهی بکنند، دعا می‌کردند که بلکه شکست بخورد. من خودم شاهد این قضیه بودم که متفقین وقتی که وارد شدند به ایران، که همه چیز مسلمین ایران در معرض خطر بود، همه چیزشان، مع ذلک، چون رضا خان را بیرون کردند شکر می‌کردند. خوب، یک همچون حکومتی که ملتش این طور باشد که اجانب بیاید در مملکتش و آن شکر کند که این کسی که سلطان مملکتش هست باصطلاح او را بیرون کردند، خیلی هدیه بزرگی بوده. خوب فکر نمی‌کنند این را که آن وقت آن طور بود وضع، حالا این طور است که در آن طرف کشور، در طرف غرب و جنوب کشور جنگ است، از شرق و شمال کشور همراهی می‌شود، همراهی افراد می‌شود، همراهی خواربار می‌شود، همه جور همراهی با آنها می‌شود. اگر سایر کشورها هم این طور بشوند …

خطر بازگرداندن نمونهٔ او با عنوان رئیس‌جمهور اسلامی

… که و شما نمی‌خواهید که برگردد مساله به مسئله زمان محمد رضا یا زمان رضا خان. و اگر سست ما بیاییم و این هماهنگی را حفظ نکنیم، خوف این معنا هست که آنهایی که از اسلام سیلی خوردند و آنهایی که نگران اوضاع ایران، بلکه نگران اوضاع منطقه هستند، یک کاری بکنند؛ یک راهی را پیش بگیرند که ملت را خسته کنند، اختلاف ایجاد کنند بین افراد ملت، اختلاف ایجاد کنند بین دولت و ملت و یک راهی باز کنند که یک رضا شاهی را دوباره بیاورند به عنوان رئیس جمهور اسلامی- به عنوان شاهنشاهی نمی‌آورند- به عنوان رئیس جمهور صد در صد اسلامی! و بسیاری از مسائل اسلامی را هم از من و شما بیشتر عمل کند. از این جهت، در راس برنامه‌های دولت، باید این مطلب باشد که این هماهنگی را حفظ بکند؛ خیال نکنند که ما دولت هستیم و باید مسئله‌ای را که ما طرح می‌کنیم ملت بپذیرد، چه روی مصالحش باشد، چه نباشد.

قیام روحانیت علیه او در خراسان و اصفهان و آذربایجان

… باشد، درست که بداند چه می‌کردند. تمام صدمه‌ها بر روحانیت بود- این روی همین معنا بوده که آنها می‌دیده‌اند که روحانیت با ملت دستشان توی هم است و چنانچه اینها زنده بمانند و اینها دارای یک هویتی باشند، اگر یک کاری بخواهند بکنند، اینهایند که می‌توانند صدا کنند. خوب رضا شاه هم دید که در خیلی از جاها، قیام از طرف روحانیت شد؛ از خراسان شد، از اصفهان شد، از جاهای دیگر هم شد، از آذربایجان شد. از این جهت، اینها می‌خواهند، اساس مطلب این است که ملت را از مسائل روز کنار بگذارند. تماس با ملت نداشته باشد هم مسائل روز و این یک ضرری است که بر دولتها وارد می‌شود و خودشان ملتفت نیستند.

مخالفت با عاشورا و تبلیغات اسلامی در دوران او

باید بعضی از تجربیاتی را که در طول زندگی دارم، به شما بگویم: از وقتی که رضا خان در ایران بر سر کار آمد، من متوجه بودم و این طور می‌فهمیدم که هر چیزی که برای اسلام مفیدتر بود، حمله به آن بیشتر می‌شد. آن روز روحانیت مهمترین پایگاه ملت در مقابل اجانب بود، لذا، شدیدترین حملات به آن می‌شد. با شعر و نثر و هر چه داشتند، به آن حمله می‌کردند و برای اضمحلالش، درهای بعضی از ادارات را به روی آنان گشودند و در حوزه‌ها و شهرها، به قدری آنان را در فشار قرار دادند که ما از صبح تا به شام در باغها زندگی می‌کردیم. با عاشورا و تبلیغات اسلامی شدیداً مخالفت کردند؛ چون می‌دانستند این پایگاهی است برای رسوایی حکومتها. حال، ضد انقلاب و اجانب علاوه بر روحانیت، به سپاه هم حمله می‌کنند. از این حملات انسان می‌فهمد که سپاه برای ایران و اسلام مفید است. سپاه باید بیشتر از این، تابع اسلام فقاهت شود و نقایص خود را جبران نماید تا …

سرکوب قیام علمای مشهد و بازداشت و انتقال علما

… کردند. این تحقیر نه اینکه یک مطلبی بود که مِن باب اتفاق رضا خان می‌خواست این کار را بکند، این نقشه‌ای بود که روحانی از باب اینکه می‌توانست یک وقت یک کشوری را به هم بزند و یک ناحیه‌ای را بسیج کند، این قدرت باید گرفته بشود. این قدرت را کوشش کردند و گرفتند؛ یعنی، روحانیون را منزوی کردند و از هر جا هم که یک صدایی از آنها بلند می‌شد و یک قیامی می‌کردند، آن را خفه می‌کردند. از مشهد بود، علمای مشهد یک وقت قیام کردند، گرفتند همه را؛ مثل مرحوم آقازاده[1] که آن وقت آن قدر قدرت داشت، او را هم گرفتند. مرحوم آقا میر یونس[2] که آن وقت در مشهد بودند و عده زیادی از علما را گرفتند و آوردند در تهران و مرحوم آقازاده را با یک شبکلاه از توی خیابان می‌بردند به دادگاه برای محاکمه. یک نفری که در خراسان آن قدر قدرت داشت، این قدر او را تحت سلطه آوردند. و این یک مسئله‌ای نبود که رضا خان با آقازاده مخالف باشد، نه، مسئله اساسی بود که باید آخوند نباشد. زور، دنبالش تبلیغات دامنه‌دار، اشعار اشخاصی که منحرف بودند و هکذا.

برداشتن عمامه‌ها و ناتوانی طلبه‌ها از رفتن در خیابان

… طایفه در بین مردم این طور هستند که می‌توانند مردم را بسیج کنند. با اینکه نشده بود یک همچو امری، مع ذلک، آن قدر جدیت کردند با دست عمال خودشان، با روزنامه‌نویس‌ها و با همه بوقهای تبلیغاتی که این جمعیت را از مردم جدا کنند و یک وقت همه عمامه‌ها را باید بردارند. عمامه‌ها را برداشتند؛ طلبه‌ها نمی‌توانستند در خیابانها بروند. در زمان رضا خان این طور بود. بعد هی هر چه گذشت، دیدند نه، نمی‌شود. این جمعیت به این طور از بین نمی‌رود؛ با زور و فشار و حبس و تبعید و امثال ذلک، لکن خوب، جنبه‌هایی که جنبه‌های سیاسی بود و جنبه‌هایی بود که مردم را از اینها دلسرد کنند؛ اینها را از مردم جدا کنند؛ امثال اینها. همه اینها را …

دست در جیب گذاشتن در پادگان ژاندارمری و سردستهٔ دزدان

خوب، ژاندارمری چطور؟ ژاندارمری آن وقت آن طور بود که رضا خان وقتی که وارد شد در یک پادگان ژاندارمری، دست در جیبش گذاشت که مبادا از جیب او دزدی کنند! با اینکه خودش در راس دزدها بود. شما هر کدام که درک کردید آن زمان ژاندارمری را و مبتلا شدید به دست اینهایی که سر راهها گذاشته بودند؛ می‌دانید مطلب را. حالا هم آن طوری است؟! ژاندارمری حالا هم مشغول به غارتگری و دزدی و این چیزهاست؟! یا نه، حالا این طور نیست. ملت ما جمع شدند یک دسته غارتگر را …

قوت گرفتن تدریجی خوی دیکتاتوری با افزایش قدرت

… رویّه رویّه انسانی و اسلامی است. لکن هِی جلو می‌رود. هر چه جلو می‌رود، این خو در او زیاد می‌شود. شما خیال نکنید که اول رضا خان یک دیکتاتوری بود، یا هیتلر یک دیکتاتور بود، آن وقتی که رضا خان در آن محلی که متولد شد دیکتاتور نبوده است. هیتلر هم نبوده دیکتاتور. کم کم که وارد جامعه شدند و قدرت پیدا کردند هر چه قدرت زیادتر شد، آن ملکه‌ای که در باطنش بود هی زیادتر شد. و همین طور بتدریج قوّت پیدا کرد، تا یک وقت یک دیکتاتوری شد مثل هیتلر؛ یا در مملکت ما یک دیکتاتوری شد مثل رضا خان. محمد رضا دیکتاتور بود، منتها به یک صورتی غیر صورتی که پدرش عمل می‌کرد. این دیکتاتور بود، و مردم را با دیکتاتوری زیر بار ذلت خودش آورد. و آنها هم که این را وادار کردند به اینکه این کشور را به تباهی بکشد. آنها هم راجع به پدرش خوب، می‌دانستند که دیکتاتور است. …

روی کار آمدن به دست انگلیس‌ها

ملت اسلام پیرو مکتبی است که برنامه آن مکتب خلاصه می‌شود در دو کلمه؛ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُون[1]. ما در طول تاریخ تحت ظلم و ستم قدرتهای داخلی و خارجی بودیم. خصوصاً در این نیم قرن آخر که با دست دولتهای بزرگ این رژیم را به روی کار آوردند. رضا خان را انگلیسها؛ و محمد رضا را متفقین. در طول این پنجاه سال ما از همه ابعاد، تحت فشار و ظلم بودیم. ظلم و تجاوز فرهنگی؛ ظلم و تجاوز نظامی؛ ظلم و تجاوز اقتصادی، و اجتماعی. ما در طول این پنجاه سال حاضر بودیم در یک کشوری که تحت سلطه خارجی به دست عمّال آنها که از خود افراد داخلی …

ترس و وحشت مردم از مراجعه به کلانتری در زمان او

… چه می‌توانستند کارشکنی می‌کردند. هیچ همراهی تو کار نبود، برای اینکه مردم دیده بودند که دولت به فکر آنها نیست. شما باید آن طوری که به حسب واقع هم همین طور است به مردم حالی کنید که ما برای خدمت آمدیم، ادارات برای خدمت آمدند، مردم با دل راحت بیایند تو ادارات. من آن تلخیهایی که در زمان سابق بود، در زمان رضا خان بود، بعدش هم در زمان این،[2] آن وقت آن تلخیها را زمان رضا خان خود من چون جوان بودم توی این مسائل می‌رفتم گاهی، که اگر یک وقت ابتلا به کلانتری پیدا می‌شد. آن وقت برای جاهایی هم که از اینجا می‌خواستند بروند فرض کنید به آذربایجان هم، باید بروند کلانتری و آنجا یک ورقه‌ای، چیزی بگیرند. مردم وقتی می‌خواستند به کلانتری بروند با یک ترس و رعب و وحشتی، کانّه می‌خواهند به حبس بروند. اینها عادت نباشد در ادارات که مردم وقتی می‌خواهند تو اداره بروند بترسند. این بیچاره دهاتیها [چون‌] سابقاً این طور بوده، حالا خیال می‌کنند باز هم این طور است.

اعتنا نکردن به دیگران و رقیب دانستن تنها مدرس

سابق رضا خان از مدرّس می‌ترسید برای اینکه انسان بود. آن وقت هم مدرّس از قراری که از او نقل کرده‌اند گفته بود که: «در مجلس ما یک مسلمان هست، آن هم ارباب کیخسرو»[2] رضا خان رقیب خودش را مدرّس می‌دانست، به دیگران اعتنایی نداشت. رقیب خودش را مدرّس می‌دانست که وقتی که می‌ایستاد و صحبت می‌کرد، متزلزل می‌کرد همه را. یک انسان بود، وضع زندگی‌اش آن بود که شما شنیدید و من دیدم. وقتی که وکیل شد یعنی؛ از اول به عنوان فقیهی که باید در مجلس باشد تعیین شد. آن طور که نقل کرده‌اند، یک گاری با یک اسبی [در] اصفهان خریده بود و سوار شده بود و خودش آورده بود تا تهران. آنجا آن را هم …

تمرکز همهٔ دزدی‌ها در خود او و دستگاه دولتی

… زمان رضا شاه از باب اینکه همه دزدیها منحصر به خودش بود، انحصار دست خودش بود. حکومتها به این قدرت نبودند. زمان احمد شاه این طور نبود که خود آنها بتوانند همه برداشتها را برای خودشان بکنند. این بود که یک دار و دسته‌هایی که می‌فرستادند این بساط را درست می‌کردند. زمان رضا شاه همه دزدیها از گردنه‌ها رفته بود تهران. همه «زَلَّقی‌ها»[2] از همه جا متمرکز شده بود در خود دستگاه دولتی. و از همه بالاتر خود رضا شاه و امثال اینها. و این اسباب این شده بود که مردم با دستگاههای دولتی مطلقاً مخالف بودند منتها جرات نمی‌کردند حرف بزنند، بعضی وقتها هم جرئت می‌کردند. من یادم است بچه بودم که حکومت خمین یک نفر از خانها را گرفته بود. بعد از دو- سه شب، سه- چهار شب ریختند خانها و حکومت را گرفتند و …