رفتن به محتوای اصلی

رضاخانشخص

نام‌های دیگر: رضاشاه، رضا شاه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار سلسلهٔ پهلوی و سیاست‌های دوران حکومت او در برابر دین و فرهنگ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به ملت ایران (دعوت به قیام برای خدا)— ۱۳۲۳/۰۲/۱۵

سیر زمانی

از ۱۳۲۳ تا ۱۳۶۵
۱۳۲۳۱۳۶۵

فقط سال ۱۳۵۸همهٔ سال‌ها

شاهدها (۸۶ پاراگراف)

حملهٔ سرنیزه‌ای به مدارس دینی، روحانیون، مساجد و مجالس وعظ و روضه

… صحیح ما داشته باشیم، یا یک جبهه روحانیِ به تمام معنا روحانی داشته باشیم، نخواهد اجازه داد به اجانب که همه حیثیت یک مملکت را از بین ببرند. از این جهت چون این دو جبهه را آنها برای خودشان خطر می‌دانستند، حمله‌شان به این دو جبهه بود. منتها فرم حمله‌شان فرق داشت. در زمان رضا خان که من یادم است، و اکثر شما یادتان نیست، در آن زمان با سرنیزه حمله می‌کردند این جبهه را بشکنند. و لهذا حمله می‌کردند مدارس را، افراد را می‌گرفتند می‌بردند، عمامه‌ها را بر می‌داشتند، لباسها را می‌کندند، مدرسه‌ها را می‌بستند، مساجد را تعطیل می‌کردند. مجالس وعظ و روضه و اینها را بکلی از بین بردند. به خیال اینکه با این فرم می‌شود از بین برد. منتها در دانشگاه چون انعکاس خارجی‌اش را می‌ترسیدند، به این فرم وارد نمی‌شدند؛ به فرم دیگر وارد می‌شدند که نگذارند دانشجویان رشد کنند. بعد فهمیدند که این طرز نتیجه ندارد. فشار هر چه زیادتر باشد بدتر خواهد شد. برای …

تبلیغ ضد روحانیون تا حد سوار نکردن آنان در ماشین

… بشکنند. یعنی اینها عمال همانها هستند که می‌خواهند این قدرت را بشکنند. اینها مطالعه کردند دیدند که اگر این قدرت هم محفوظ باشد، چون مردم و توده همراه اینها هستند، اگر یکوقت صدایشان درآید دیگران هم بسیج می‌شوند. چه بکنند در بین خود مردم اینها را بشکنند؟ در زمان رضا خان طوری کردند، طوری کردند که شوفرها- می‌گفتند- که آخوند را سوار ماشین نمی‌کردند. یکی از دوستان من، از علمای آن وقت گفتند که خدا رحمتش کند- گفتند: من از عراق که می‌خواستم بیایم به قم، رفتم ماشین بگیرم، شوفر گفت که ما بنا گذاشته‌ایم دو طایفه را سوار نکنیم: «یکی فواحش را، یکی آخوندها را»! زمان رضا شاه این طور تبلیغ بود. یعنی تبلیغ، نه اینکه آن شوفر [خودش می‌خواست‌]، آن شوفر را به او همچو فهمانده بودند، تبلیغات این طور بود که فهمانده بودند به اینها. عمال آنها همه جا، در همه جا مشغول تبلیغ بودند بر ضد اینها. برای چه؟ برای اینکه اگر اینها یک رشدی داشتند، اگر اینها در بین جامعه همان طوری که باید باشند باشند، نمی‌گذارند که هر طایفه‌ای بیاید، هر مملکتی بیاید یک گوشه‌ای اینها را ببلعد. مردک[6] می‌گفت که «اگر …

شادی مردم از رفتن رضاخان پس از اشغال ایران به‌دست متفقین

… را پذیرفته بود و توجه به ملت کرده بود و خدمت کرده بود به ملت، سقوط می‌کرد؟ ملت پشتیبانش بود؛ سقوط نمی‌کرد. همین ملتی که با فریاد «مرگ بر شاه» قیام کردند اگر آن وقت یک فرض کنید که جبهه‌ای بر خلاف او می‌شد، همان وقت مردم با «زنده باد شاه» می‌آمدند جلو. من این معنا را به او تذکر دادم.[1] من یادم هست که وقتی که متفقین از اطراف ریختند به ایران و ایران را قبضه کردند، و مردم برای همه چیزشان می‌ترسیدند؛ لکن وقتی که اطلاع رسید که رضا خان را فرستادند و فرار کرد، مردم شادی می‌کردند. من به این آدم پیغام دادم کاری نکن که وقتی تو بروی مردم شادی بکنند نشنید؛ و وقتی که رفت دیدید که مردم چه کردند؛ چقدر شادی کردند.

مخالفت با عشایر و روحانیت به پیروی از مقاصد بیگانگان

در مسائلی که ما حالا با آن روبه هستیم، شاید بیشتر احتیاج به عشایر- همه عشایر- داشته باشیم؛ برای اینکه- مع الاسف- در زمان رضا خان یکی از مقاصدشان این بود که عشایر ایران نباشند؛ یعنی مقاصد خارجیها. آنها فکر کردند که پشتوانه ایران و ملت، چه در جهت روحانی و چه در جهات سیاسی و اجتماعی نباشد؛ از این جهت با همه این قشرها مخالفت می‌کردند. با همه عشایر و دسته‌های مرزنشین مخالفت می‌کردند؛ و در داخل هم با روحانیت مخالفت می‌کردند. آنی که ما الآن- همه- به آن احتیاج داریم، این است که کشور ما آرامش پیدا بکند، سر و سامان پیدا می‌کند، اگر آرامش پیدا کند، همه مقاصد کشوریها و اهل کشور حاصل می‌شود؛ و …

حملهٔ آشکار به علمای اسلام و طلاب قم در زمان رضاشاه

… نظر استعمار برود؛ و لهذا آنهایی که می‌خواهند این ممالک تحت نفوذ- ممالکی که حالا باید بگوییم ممالک شرق- آنهایی که می‌خواستند ممالک شرق را بچاپند، اینها به این دو جناح حمله کردند: به جناح علمای قدیم، و به جناح فرهنگ. منتها گاهی حمله ظاهر بود، و گاهی پشت پرده. حمله ظاهر آن بود که در زمان رضا شاه به علمای اسلام شد؛ که شاید اکثر شما یا همه شما یادتان نباشد که چه کردند با علمای اسلام. طوری کردند که این مدرسه‌های قم، مدرسه فیضیه، طلبه‌ها نمی‌توانستند توی مدرسه روز باشند. روز می‌رفتند توی باغات، آخر شب برمی‌گشتند. نمی‌توانستند یک جلسه درس داشته باشند؛ یک مجلس وعظ داشته باشند؛ و هکذا. و حمله بدتر از آن، حمله پس پرده است که نگذارند یک فرهنگی رشد بکند؛ عقب نگه دارند، نگذارند آن طوری که باید تربیت کند، ... فرهنگ را غیر اسلامی بار …

روی‌گردانی بسیاری از مردم و جوانان از علما در زمان رضاخان

پس، اینکه می‌گویند اینها درباریند، خیر، اینها درباری نیستند. اینها ضد درباریند. ضد دربار را درباری معرفی کردند، برای اینکه اینها را از نظر مردم بیندازند. و مع الاسف این بیشتر از آن حرف اول تاثیر کرد. به طوری که در زمان رضا خان بسیاری از مردم برگشتند. بسیاری‌شان. بسیاری از جوانها برگشتند از علما. این هم یکی از کارهایی بود که اینها کردند.

اجرای اتحاد شکل و کشف حجاب به تبعیت از آتاترک

از جمله چیزهایی که در زمان رضا خان به تبع آتاترک[3] انجام گرفت، یکی اتحاد شکل بود؛ و یکی کشف حجاب. آن وقت این اتحاد شکل و این کشف حجاب را در بوق و سرنا، بلندگوهای آنها چه تعریفهایی کردند، چه مداحیهایی کردند؛ از آخوند، که مخالف با این مسائل بود، چه تکذیبهایی کردند؛ چه شعرهایی گفتند. شاید شعرهایش را بعضی‌اش را شنیده باشید. چه شعرهای هجوی می‌گفتند، که گفتنی …

ایستادگی مدرس در برابر قدرت و قلدری او

این عکسی که ملاحظه می‌کنید[2]، شخصی است- آن آقا نمی‌دانم که اینجا هستش [؟ یکی از حضار: بنده برادرزاده آن مرحومم.] امام: بله- که ملک الشعرا[3] گفته است که از زمان مغول تا حالا مثل این شخص در عالم نیامده؛ این مرحوم مدرس .... آن طور که ما خودمان دیدیم تنها آدمی که در مقابل رضا خان قلدر ایستاد این است، این شخص، یک روحانی که لباسش از سایر اشخاص کمتر بود.- آن وقت وقتی که شعر گفته بودند، برای تنبان کرباس مدرس، آن فاسد شعر گفته بود- این در مقابل قدرت بزرگ رضا خان ایستاد. آنکه هجوم کرده بود به مجلس که مجلس را چه بکند، و «زنده باد، زنده باد رضا خان» می‌گفتند، ایستاد گفت که «مرده باد او و زنده باد من!» یک همچو مرد قدرتمندی بود؛ برای اینکه الهی بود؛ برای خدا می‌خواست کار بکند، نمی‌ترسید. خداوند ان شاء اللَّه او را رحمت کند و شما را هم توفیق بدهد که این اشرار را عقب بزنید.

قیام علمای اصفهان بر ضد او

… و شکست خوردند. گرفتند همه علمای خراسان را. با قضیه «مسجد گوهرشاد» و آن بساط، همه را گرفتند آوردند تهران حبس کردند. مرحوم آقازاده[1]، که راس علمای آن وقت بود می‌آوردند با مامور توی خیابان؛ سر برهنه می‌آوردند و می‌بردند به دادگاه که آنجا محاکمه‌اش کنند! از اصفهان علمای اصفهان قیام کردند به ضد رضا شاه.

قیام علمای تبریز، خراسان و اصفهان بر ضد او

… رضا شاه تا حالا یادم است و وارد در جریان هم بودم و مطلع بودم؛ شما البته اکثرتان یادتان نیست از اولش- از بین ما شاید بعضیهایتان [به یاد داشته باشید]- آنکه با این قدرت شیطانی در این طول پنجاه و چند سال مخالفت کرد روحانیون بودند؛ تمام جبهه‌های سیاسی کنار بودند. گاهی ممکن بود یک کلمه‌ای در خارج اینها بگویند اما آن که در داخل- در داخل مملکت- قیام کرد بر ضد رضا شاه، علمای تبریز بودند؛ یکوقت هم علمای خراسان بودند؛ یکوقت هم علمای اصفهان بودند که در قم جمع شدند؛ که ما همه‌اش را حاضر بودیم[12]. آن که در مجلس مخالفت می‌کرد، «جبهه ملی» نبود مدرس بود. «نهضت آزادی» نبود مدرس بود؛ که می‌ایستاد و بر خلاف آنجا. اینها آن وقت چیزی نبودند، کاری نداشتند به این کارها. بعد که [تمام‌] شد خوب، آنها حالا هستند؛ ما کاری با آنها …

از بین بردن آثار ملی و سرکوب قشرهای خدمتگزار

… بیشتر از آن مقداری که احتیاج است،[1] دارد. یک کشور غنی‌ای است لکن دستهایی که می‌خواستند این ثروت ما را ببرند، اینها نمی‌گذارند که ایران به آن طوری که باید و شاید اداره بشود؛ و در هر چندی یک ماموری می‌گمارند برای اینکه مردم را یا غافل کنند یا به عقب برانند. چنانچه در این پنجاه و چند سال ما خودمان شاهد بودیم که رضا خان آمد و همه مآثر[2] ما را از بین برد، تمام قشرهایی که می‌توانستند خدمت بکنند به این مملکت سرکوب کرد؛ و بعد از او هم این خَلفش[3]- که بخوبی خلف اوست، یعنی همان طور که او خائن و جنایتکار بود این هم خائن و جنایتکار بود- بر ما مسلط کردند و سالهای طولانی همه چیز ما را عقب زدند و همه ثروت ما را بردند. و این تتمه را باید نگه دارید.

مأموریت سرکوب ایلات به اسم شهری‌کردن آنان

… خیانتهایی که سلسله پهلوی بر ایران کردند این بود که عشایر و ایلات ما را از بین بردند. اینها به واسطه اینکه مامور بودند آن کسانی که پشتوانه این مملکتند[2] سرکوب کنند. پشتوانه مملکت ما ایلات و عشایر بودند که از آن جمله «ایل بختیاری» که من سوابق با آنها دارم. از ماموریتهایی که رضا شاه داشت این بود که تمام ایلات را در اطراف ایران از بین ببرد و آنها را به اسم اینکه می‌خواهیم شهری کنیم سرکوب کنند. می‌خواستند که ایران پشتوانه نداشته باشد تا بتوانند هر چه خیانت است بکنند. این پشتوانه‌های ما را از بین بردند و سرکوب کردند و به آمال خودشان رسیدند. این همه خیانت کردند بر ما؛ مخازن ما را بردند، نفت ما را بردند، و در ازای آن اسلحه‌هایی آوردند که به درد ایران …

خطر روی کار آوردن رضاخانی دیگر با ظاهر ملی

… ایجاد اختلاف بکنند موعظه‌شان کنند، نصیحتشان کنند. اگر گوش نکردند آنها را طردشان بکنند و نگذارند اختلاف حاصل بشود. نگذارند جوری وانمود بشود که این ملت ملتی نیست که قابل این باشد که آزاد باشد. حالا که آزاد شده ببینید به جان هم ریختند، قابل آزادی نیست. ملتی که قابل آزادی نیست، باید یکی بیاید، یک رضا خانی را پیدا کنند- و اینها دارند، از این چیزها دارند- یک رضا خانی را پیدا بکنند. امروز به اسم اینکه این آدم ملی هست، به اسم اینکه یک آدم از این چیزها، از این عنصرها، اینها دارند که بیست سال، سی سال این را با یک صورت ملیت و با یک صورت دلسوزی نگه دارند. آن روزی که می‌خواهند کار را انجام بدهند به دست او انجام بدهند. به صورت ملیت، به صورت چه انجام بدهند. و توجه این معنا را باید داشته باشند ملت ما. امروز که روز حساسی است، برای اینکه ما می‌خواهیم که رئیس جمهور تعیین بشود، ملت می‌خواهد رئیس جمهور تعیین بشود، امروز می‌بینید که با این حساسیت باز مشغول شدند به توطئه‌ها و مشغول …

قیام علمای آذربایجان بر ضد رضاخان و تبعید آنان

آذربایجانی همیشه طرفدار اسلام بوده، و در هر قضیه‌ای که پیش آمده پیشقدم بوده است. برای رفع ظلم پیشقدم بوده است. آذربایجانی که در صدر مشروطیت «ستارخان و باقر خان[1] اش» آن زحمات را کشید. بعد خیابانی[2] آن کارها را کرد. در زمان ما از آذربایجان قیام شد بر ضد رضا خان. مرحوم آمیرزا صادق آقا[3]، مرحوم انگجی[4] و بعضی دیگر از علمای آذربایجان قیام کردند. تبعید شدند. مدتها تبعید بودند در خارج. شاید در سنقر بود یا در سقز بود، یک همچو جایی. آذربایجان همیشه در صف اول واقع‌ بوده است برای مخالفت با اشرار. و برای پیشبرد اهداف اسلام. آن وقت یک دسته‌ای، خوب، اشرار هم، در هر طایفه‌ای چند نفر از اشرار هم هست، لکن از اطراف جمع می‌شوند و اعلام می‌کنند که ما هم …

وابستگی رضاخان به خارج، کمتر از پسرش

لکن اینکه گفت، ناشیگری کرد. روی این نظر گفت که می‌خواست حالا بگوید که من دیگر حالا آن طور نیستم و بعد هم همه فهمیدند که در زمان این [شاه‌] بسیار بدتر بودوابستگیش به خارج از زمان پدرش. این وابستگی که این داشت بسیار زیادتر بود از آن وابستگیهایی که او داشت. آن هم وابسته بود، اما نه به اندازه این.

تحمیل خواست عده‌ای معدود بر ملت با سرنیزه در زمان او

… هر روز هم دارند باز داد می‌کنند که ما اسلام و جمهوری اسلامی را می‌خواهیم، مادامی که این مساله هستش، دیگر نمی‌شود این را تغییرش داد. و معنا ندارد که یک اقلیتی بخواهد تحمیل کند به یک اکثریتی؛ این خلاف دمکراسی است که شما به او عقیده دارید، و خلاف آزادی است. خلاف همه انسانیت است که بخواهند یک عده معدودی- که اقلیت هستند- تحمیل کنند بر یک عده [بیشتر.] این همان است که زمان رضا خان هم بود، که یک عده معدودی بودند و با سرنیزه تحمیل می‌کردند بر ملت یک چیزهایی را. حالا سرنیزه تبدیل شده است به نطق، و تبدیل شده است- عرض می‌کنم- به قلم، و تبدیل شده است به توطئه و اینها. و این طوری بخواهند که به مردم اغفال کنند، تحمیل کنند، این صحیح نیست.

تشکر نمایشی زنان بر سر قبر رضاخان به نام آزادی

خوب، در زمان این رژیم که فریاد می‌کردند که «آزادزنان و آزادمردان» چه فعالیتی زنها داشتند؟ فعالیتی که ما از زنها می‌دیدیم این بود که چند تایشان جمع بشوند، با آن وضع فضیح، بروند سر قبر رضا خان، آنجا تشکر کنند از اینکه ما را آزاد کردید! چه جور آزاد کرد؟ چه کرد؟ فکر این نیستند که چه آزادی اینها به آنها اعطا کردند، و تا چه اندازه اینها می‌خواستند زنها یا مردها آزاد باشند. بله، آنها یک آزادی را می‌خواستند- حالا هم این اشخاصی که قلم دستشان است و بر ضد اسلام و بر ضد روحانیت چیز می‌نویسند همین …

غارت اموال مردم و دادن آن به بیگانگان

[خطاب به مترجم:] بگویید به او که مرحوم مدرس که با شاه سابق دشمن سرسخت بود یکوقتی که شاه[3] به سفر رفته بود، وقتی آمده بود، مرحوم مدرس گفته بود که من به شما دعا کردم. خیلی او خوشش آمده بود که چطور یک دشمن دعا کرده بود. گفته بود، نکته این است که اگر تو مرده بودی اموالی که از ما غارت کرده بودی و به خارجیها داده بودی همه از بین رفته بود. و من دعا کردم تو زنده باشی برگردی، بلکه بتوانیم ما مالها را برگردانیم. حالا ما هم همان طور هستیم و این پسر هم بیشتر از او اموال ما را برده است به خارج.

ترس از روحانیون و کوشش برای ایجاد فساد در میان آنان

… می‌خواهند آزاد باشند که شراب بخورند، قمار بکنند و در فحشا وارد بشوند و اینها. اینها یک چیزهایی است که اسلام به آنها نمی‌دهد و اینها می‌ترسند. یک قشر دیگری هم که اینها از آن می‌ترسند عبارت از روحانیین است. از آنها ضربه دیده‌اند، و اینها هم می‌ترسند از آنها. رضا خان هم از آنها می‌ترسید، پسرش هم می‌ترسید؛ و همیشه هم در صدد بودند که آنها را فاسد بکنند، یا در داخل خودشان یک کاری بکنند که فساد پیدا بشود، و ضربه بزنند و چه بکنند.

اجرای سخت نقشهٔ تضعیف اسلام در دوران او

… کرده بودند؟ از طریق روحانیت. این اعتقاد را اینها تزریق کرده بودند و باز مطالعاتشان به اینجا رسیده بود که این ملّاها در دهات و قَصَبات و همه جا هستند و هر وقت بخواهند، این مردم را ممکن است که به شورش وادارند. چه بکنند این نشود؟ دو نقشه می‌خواستند پیاده کنند. در زمان رضا شاه پیاده شد، و به طور سختی هم پیاده شد و بعد از آنکه دیدند آن سختیها مشکل است و نمی‌شود، به ترتیب شیطانی، یکی اینکه اسلام را در بین توده‌ها، در بین مردم، کوچکش کردند. قلمهای اجیر آنها و تبلیغات دامنه‌دارشان راجع به اینکه این اسلام مال زمان سابق بوده است! چیزی که مال هزار و چهار صد سال پیش از این است، دیگر حالا- حتی حالا هم اگر شما دیده باشید، گاهی وقتها جرات نمی‌کنند بگویند، اما می‌گویند و لو یک کلمه‌ای را. این یک راه بود …

سرکوب سخت روحانیت و برانگیختن مردم علیه آن

… گرفتند. تبلیغات، تعلیمات، همه چیز استعماری بود. خودمان را از خودمان تهی کردند. می‌خواستند بگیرند، الحمد لِلّه نتوانستند. یکی قدرت اسلام را که از آن می‌ترسیدند. یکی قدرت خدمه اسلام را که عبارت از روحانیون، اینها را می‌خواستند بگیرند و شدت هم کردند و گرفتند. در زمان رضا شاه سرکوبی کردند سخت، به حیث که خود مردم هم بر ضد روحانیت، طبقات زیادی از آنها بر ضد روحانیت، حرف زدند و گفتند و شنیدند و بعد که دیدند با زور مشکل است بعد با حیله وارد شدند. با حیله و با تبلیغات سوء و با این طور چیزها وارد شدند.

فشار بر روحانیون در زمان رضاخان

ما نمی‌خواهیم بگوییم که همه روحانیون ملائکه الله هستند، لکن آن قشری که‌ اسلام را می‌تواند بفهمد چی هست، آن قشری که همه زحمتش در اسلام بوده است، آن قشری که عمرش را صرف کرده است در این اتاقهای مرطوب کذا، با آن فشارهای زمان رضا خان و زمان بعد از رضا خان، برای به دست آوردن احکام اسلام؛ آن طایفه بود. این طایفه را از دست ندهید آقا! این اشتباه را نکنید! من در نجف هم که بودم در یک منبر مفصل هم گِله کردم از روحانیون و هم گله کردم از شما. از آنها گله کردم به اینکه شما این قشر جوان را که مقدرات مملکت ما بعداً دست اینهاست از دست ندهید. گله کردم از …

پرسش رضاخان از فروپاشی سریع ارتش در برابر متفقین

… وقتی که‌ آمدند در سرحدات، به مجرد اینکه اینها[3] حمله کردند آنها[4] فرار کردند ... این را دیگر من خودم شاهد بودم، سرحد را ما شاهد نبودیم. اما از سر حد که حمله کردند تهران خالی شد. تمام صاحب منصبان از تهران رفتند طرف اصفهان. چمدانشان را پر کردند و فرار کردند. رضا خان گفته بود آخر این ارتش و این بساط چطور سه ساعت طول کشید. گفته بودند سه ساعت طول نکشید، آنها آمدند و ما رفتیم. ما برای اینکه اظهار قدرت بکنیم می‌گوییم سه ساعت، کی سه ساعت طول کشید؟ مساله این طور بود. در سر حد این طور شد. من تهران بودم، در سر حد این قضیه واقع شده بود. سربازها در تهران از سربازخانه‌ها بیرون ریخته بودند و فرار کرده بودند. تو خیابانها راه می‌رفتند، فرار …

نقل حکایت ترس رضاخان از دزدی در ادارهٔ ژاندارمری

… برویم سراغ وزارتخانه‌اش، آن هم نه. برویم سراغ اداراتش، آن هم نه. ما همچو چیزی نمی‌خواهیم. ملت ما می‌خواهند که اسلام در خارج تحقق پیدا بکند. یعنی هر کس وارد هر وزارتخانه‌ای بشود خیال کند که وارد شده در یک معبدی؛ یک جایی که مردمش [در] آنجا هستند مردم صالحند. اگر وارد شد در ژاندارمری، مثل سابق نباشد که رضا خان وارد شده بود. آن وقت می‌نوشتند که وارد شده بود در اداره ژاندارمری، دست گذاشته بود در جیبهایش گفته بود می‌ترسم بدزدند! این جور نباشد.

ترور مدرس به دستور رضاخان

مرحوم مدرس که به امر رضا خان ترور شد، از بیمارستان پیام داد: «به رضا خان بگویید من زنده هستم». مدرس حالا هم زنده است. مردان تاریخ تا آخر زنده هستند. بدخواهان باید بدانند هاشمی زنده است چون نهضت زنده است.

کودتا و ساقط کردن دولت و جانشینی آن

… را می‌شنیدم. و باید فخر کنم به همچو خانمها؛ به همچو بانوان. من در عین حال که می‌بینم شما در زحمت گرما هستید، مختصراً دو- سه کلمه با شما عرض می‌کنم. ما از کارهایی که دولتها یا صاحبان قدرت انجام می‌دهند آن چیزهایی که نقطه ابهام ممکن است داشته باشد کشف می‌کنیم. رضا شاه آمد، کودتا کرد، دولت ایران را ساقط کرد، و خودش جانشین شد. بعد هم محمد رضا. آنها کارهایی کردند که بعضی از آن کارها ابتداءً شاید به نظر اشخاصِ غافل یک کار مثبت مفید بود. و کارهای دیگری کردند که با اسم اصلاح، با اسم تمدن، انجام دادند. کارهایی را که فسادش کشف شد. مثلًا «اصلاحات ارضی». اصلاحات ارضی! ابتداءً خیلی سر و صدا …