بههرحال، فرصت امامت جمعه و توفیق اقامهی جمعه در کشور ما حقیقتاً توفیق بزرگی است. در بعضی از کشورهای اسلامی، معمول است که [خطبههای] نماز جمعه را دستگاههای اداری روی کاغذ مینویسند و میدهند به امامجمعه، آن امامجمعه هم میرود و در آن منبر همان کاغذ را میخواند. این نماز جمعه نیست به نظر ما؛ این خطبهی نماز جمعه نیست. این خواندن بخشنامهی فلان اداره است؛ فلان اداره که مخصوص مسائل مذهبی است، یک چیزی مینویسد و میگوید آقا، این را شما برو آنجا بخوان، او هم میرود آنجا میخواند. خطبهی نماز جمعه این نیست؛ خطبهی نماز جمعه آن است که از دل و مغز فعّال امامجمعه میجوشد و تراوش میکند، بر زبان او میآید و با بیان بلیغ و فصیحی، برحسب نیاز مردم، آن را به مردم منعکس میکند. هروقتی یک خلأیی وجود دارد، هروقتی یک نیازی وجود دارد؛ این نیاز را باید شناخت. باید آن چیزی را هم که این نیاز را برطرف میکند شناخت؛ آن داروی فکری، آن طعام فکری و تغذیهی فکریای هم که این نیاز را برطرف میکند و اشباع میکند طرف مقابل را باید شناخت و با بیان خوب بایستی بیان کرد. این آن چیزی است که به نظر من، در مورد مسئلهی امامت جمعه لازم است.خطبهٔ نماز جمعه
نامهای دیگر: خطبههای نماز جمعه
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
محتوا، شرایط و شیوهٔ تنظیم خطبههای نماز جمعه.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در دیدار ائمّهی جمعهی سراسر کشور— ۱۳۶۸/۰۴/۱۲
سیر زمانی
از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲۱۳۶۸۱۴۰۲
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۲۵ پاراگراف)
خطبهٔ حقیقی جوشیده از دل و فکر امام جمعه برحسب نیاز مردم
… هم میرود و در آن منبر همان کاغذ را میخواند. این نماز جمعه نیست به نظر ما؛ این خطبهی نماز جمعه نیست. این خواندن بخشنامهی فلان اداره است؛ فلان اداره که مخصوص مسائل مذهبی است، یک چیزی مینویسد و میگوید آقا، این را شما برو آنجا بخوان، او هم میرود آنجا میخواند. خطبهی نماز جمعه این نیست؛ خطبهی نماز جمعه آن است که از دل و مغز فعّال امامجمعه میجوشد و تراوش میکند، بر زبان او میآید و با بیان بلیغ و فصیحی، برحسب نیاز مردم، آن را به مردم منعکس میکند. هروقتی یک خلأیی وجود دارد، هروقتی یک نیازی وجود دارد؛ این نیاز را باید شناخت. باید آن چیزی را هم که این نیاز را برطرف میکند شناخت؛ آن داروی فکری، آن طعام فکری و تغذیهی فکریای هم که این نیاز را برطرف میکند و اشباع میکند طرف مقابل را باید شناخت و با بیان خوب …موعظه محور اصلی خطبهها بر پایهٔ روایات
خب، آن قسمت اختصاصی نماز جمعه قسمت خطبهها است. آن دو رکعت نماز در همهی نمازها هست؛ آن قسمت اختصاصی عبارت است از خطبه. در روایات مربوط به خطبهی نماز جمعه، آنچه تقریباً در همهی آنها مطرح شده است مسئلهی «موعظه» است؛ وعظ و موعظهی در خطبه، در همهی این روایات مربوط به نماز جمعه وجود دارد. پس پیدا است که محور اصلی خطبههای ما موعظه است. «موعظه» یعنی چه؟ ما وقتی میگوییم «موعظه»، فوراً ذهنمان میرود به موعظهی اخلاقی و عرفانی و معنوی و مانند اینها. بله، موعظهی اخلاقی مهمترین کاری است که باید انجام بگیرد، یعنی زیربنا است ــ که حالا [دربارهی] آن هم یک کلمهای بعداً عرض میکنم ــ لکن مخصوص این …بیان اخبار کشورهای اسلامی، استقلال و دخالت بیگانگان برای همهٔ مخاطبان
پس ببینید! نماز جمعه جای موعظه است، موعظه هم فقط موعظهی اخلاقی نیست. امام (رضوان الله علیه)، در تحریر،[11] آنچه در مورد خطبههای نماز جمعه بیان کردهاند [این است که میگویند] اخبار کشورهای اسلامی را، آنچه مربوط به استقلال کشور است، آنچه مربوط به ارتباط با ملل دیگر است، آنچه مربوط به دخالت دولتهای بیگانه در کشور است، در نماز باید به مردم بگویید؛ ایشان میگویند اینها را در خطبههای نماز جمعه باید بیان کنید؛ مخاطب شما هر کسی هست ــ شغل معمولی دارد، یک کارگر معمولی است، یک کاسب معمولی است ــ باید اینها را بداند. خب، معنای اینها چیست؟ معنایش غنیسازی فکر مخاطب است. شما فکر مخاطب را غنی میکنید؛ یعنی به او غنای فکری میدهید که بتواند روی مسائل زندگیاش و مسائل جامعهاش درست فکر کند و کار کند.تبیین مسائل جهانی مؤثر بر جامعه برای مردم همراه با امر به تقوا
… بیان میکند. فرض بفرمایید حالا مِن باب مثال مسئلهی هستهای، یا فرض کنید جنگ اوکراین ــ یک مسئلهای است دیگر؛ در دنیا وارد شده ــ یا مسائل گوناگون سیاستهای شرق و غرب، اینها یک چیزهایی است که با کشور ما، با جامعهی ما، با زندگی ما و سیاست ما دارای مِساس است؛ خب اینها را خطیب جمعه برای مردم تبیین میکند، تشریح میکند، بیان میکند، درست، با اطّلاعات کافی و صحیح؛ یعنی این سیاست را با معنویّت [پیوند میزند]؛ هم میگوید «اتّقوا الله» ــ حتماً بایستی امر به تقوا در خطبهی نماز جمعه باشد ــ هم در عین حال سیاست را، این سیاستِ این جوری، سیاست بینالمللی، آن لبّ مسائل سیاسی را برای مردم بیان میکند. این هم یک مسئله که [جزو] این خصوصیّات است. عرض کردم، خصوصیّات دیگری هم البتّه دارد که حالا من بهاختصار برگزار کردم.سخنگوی انقلاب اسلامی و تبیینکنندهٔ مبانی و مطالبات آن
چند مورد هم در مورد خطبهها عرض بکنیم. اوّلاً توجّه بشود که خطبهی نماز جمعه و خطیب جمعه سخنگوی انقلاب اسلامی است؛ تمام! هیچ کسی غیر از این توقّع از خطیب جمعه نباید داشته باشد؛ سخنگوی انقلاب اسلامی است، تبیینکنندهی مبانی انقلاب است، مطالبهکنندهی مطالبات انقلاب است، مال انقلاب است؛ همیشه هم همین جور بوده، در طول تاریخ هم همین جور بوده. هنر بزرگ خطیب جمعه این است که بتواند مفاهیم معرفتی و مفاهیم انقلابی را متناسب با نیازهای روز بازتولید کند. خیلی از مفاهیم انقلاب هست که ما یک روز شعارش را دادیم، دنبالش هم بودیم و هستیم، امّا امروز همان …پرمغز و آموزنده بودن و پاسخ به سؤالات ذهن مردم
خطبهها بایستی پُرمغز باشد، آموزنده باشد، پاسخ به سؤالات مردم باشد. سؤالاتی وجود دارد که در خطبه بدون اینکه شما اشاره کنید به سؤال، میتوانید پاسخ آن سؤالی را که در ذهن مردم هست بیان کنید.ادبیات گرم، صمیمی، اتحادآفرین و امیدبخش
ادبیّات خطبه باید گرم باشد، صمیمی باشد، اتّحادآفرین باشد، امیدبخش باشد؛ ادبیّات خطبه باید امیدبخش باشد. هر کلمهای که شما در خطبه ایراد میکنید میتواند مصداق این آیهی شریفه باشد که «هُوَ الَّذی اَنزَلَ السَّکینَةَ فی قُلوبِ المُؤمِنینَ لِیَزدادوا ایماناً مَعَ ایمانِهِم»،[20] میتواند هم مصداق اضطراب و دغدغه باشد؛ حالا دغدغه بد نیست، امّا میتواند مصداق اضطراب و …مقابله با شبههپراکنیهای دائمی دشمن
یکی از نکات در خطبهها این است که بتواند با شبههپراکنیهای دائمیِ دشمن مقابله کند. ببینید، عرض کردم امروز میدان رزم میدان رزم قدرت نرم است و قدرت نرم دشمن شبههپراکنی است. «شبههپراکنی» یعنی چه؟ یعنی ما یک ملّتی داریم که این ملّت آمدند با اعتقاد و ایمان کامل پای انقلاب ایستادند، جان دادند، زحمت کشیدند، خودشان را به زحمت انداختند، انقلاب را …مرکز تبیین محتوای قوی و منطق محکم برای مسائل مهم انقلاب
پس بنابراین، دربارهی خطبه عرض کردیم خطبهی نماز جمعه باید مرکزی باشد برای تبیین محتوای قوی و منطق محکم و غنی برای مسائل مهمّ انقلاب، مثل مسئلهی عدالت. مسئلهی عدالت خیلی مسئلهی مهمّی است؛ روی مسئلهی عدالت فکر کنید، کار کنید، حرف بزنید. [همچنین] روی مسئلهی استقلال؛ استقلال خیلی مسئلهی مهمّی است. مسئلهی حمایت از مستضعفان، مسئلهی اتّحاد دنیای اسلام، اینها مسائل بسیار مهمّی است. و به مردم بصیرت بدهید.غنی ساختن محتوای خطبهها با معارف دینی و هدایتهای سیاسی
انتظار میرود جنابعالی با همهی توان در خدمات دینی و اجتماعی حضور یافته و سلوک مردمی با همهی قشرها بویژه جوانان و تکریم خانوادههای معظم شهیدان و ایثارگران را ممشای همیشگی خود قرار دهید. غنی ساختن محتوای خطبههای نماز جمعه با معارف دینی و هدایتهای سیاسی توصیهی دیگر اینجانب است.تقوا، یاد خدا و نصیحت از اصول خطبهها
آنچه که ما تصوّر میکنیم در خطبهها باید اصول کار باشد - و هرچه میگوییم باید بر محور این اصول باشد - چند چیز است. من بعضی از آنها را عرض میکنم: در درجهی اوّل، تقوا و ذکر و توجّه به خداست. خطبه باید واقعاً مردم را به یاد خدا بیندازد. در خطبهها، نصیحت امر لازمی است. البته تبیین و توجیه مسائل و بیان فلسفهی احکام و عقاید و اینها، موضوعات خوبی است؛ اما هیچ کدام جای موعظه را نمیگیرد. جای این را نمیگیرد که انسان به مردم بگوید: «مردم! از خدا بترسید. تقواىِ خدا را پیشه کنید. گناه نکنید. فریب شیطان را نخورید.» و نصایح دیگر. …لزوم القای امید و آرامش و پرهیز از بزرگنمایی عیبها
دومین چیزی که حتماً باید در خطبهها باشد و از خطبه در آید، روحِ امید و آرامش و سکون و سکینه است. خطبهای که مردم را ناامید کند - چه ناامید از رحمت الهی و چه ناامید از آیندهی کشور - خطبهی بدی است. یک عیب و یک ایراد را نباید آنقدر بزرگ کنیم که مردم بگویند: «عجب! پس همه چیز از دست رفت!»لزوم مطالعه و طرح مطالب متین و مورد نیاز مردم، نه محفوظات
… و همهى ما هم احتیاج داریم به مطالعه. خود بنده هنگامى که نماز جمعه بیشتر میرفتم، براى یک نماز جمعه، حدّاقل سه چهار ساعت مطالعه و فکر میکردم. البتّه شاید بیشتر فکر میکردم؛ [حدّاقل] سه چهار ساعت مطالعه و جمع کردن مطلب؛ و احتمال میدهم هنوز هم این کم باشد. خطبهى نماز جمعه یک منبر معمولى نیست که برویم از محفوظاتمان استفاده کنیم؛ مطلب نقد، حاضر، متین، قوى، مفید، مورد سؤال و احتیاج [لازم است]. اى بسا مطلب علمىِ خیلى قوىاى هم هست، [امّا] مورد نیاز مردم نیست. حالا کسى برود مثلاً شبههى آکل و مأکول[17] را در نماز جمعه مطرح کند؛ یا یک مسئلهاى که مورد نیاز مردم نیست ــ مسئلهى فقهى، مسئلهى حقوقى، یا مسائل گوناگون ــ این فایدهاى ندارد. هنر بزرگ امامجمعه این است که مطلب مورد نیاز مردم را بشناسد و استفهامهاى مردم را …لزوم مطلب قوی، مستند، منطقی و متناسب با نیاز فکری مخاطب
… اینجور نیست که تا یک چیزى گفتند، او باور کند. او منتظر شما است ببیند شما چه میگویید؛ منتظر روحانى است، منتظر مدّعى تعلیم دین است، ببیند او چه میگوید. حالا مىآید نماز جمعه، میبیند ما رفتیم سراغ یک مطلب خیلى بیگانهى از این حرف، ولو حالا مطلب قوىاى هم باشد. پس مطلب باید قوى باشد، مستند باشد، منطقى باشد، قانعکننده باشد و متناسب با سؤال و استفهام و استفسار[20] روحى و فکرى او باشد؛ یعنى متناسب با نیاز. این، آن وقت میشود مطلب درست و قوى. این تازه یک بُعد نماز جمعه است.کوتاهی دو خطبه در حد چهل دقیقه برای شیرین شدن آن
… هم این است که نماز جمعه باید به طور طبیعى شیرین باشد. من و شما ــ خودمان ــ هم اگر چنانچه دیدیم کسى شیرین حرف نمیزند، پاى صحبتش نمىنشینیم. خب، این شیرین حرف زدن را باید آموخت؛ بعضىها طبیعتاً اینجور هستند و بعضى که نیستند، بایستى سعى کنند براى این قضیّه. یکى از راههاى شیرین واقع شدن نماز جمعه ــ در هر تقدیر ــ کوتاه بودن آن است. ما یک وقتى [این] را توصیه کردیم [ولى] متأسّفانه خبر میرسد از اطراف کشور که به این توصیه، خیلىها عمل نکردهاند! ما گفتیم دو خطبهى نماز جمعه بر روى هم بشود چهل دقیقه. اگر چنانچه یک روزى بحث دینى شما مبحثى بود که مجبور شدید و [خطبهى اوّل را] نیم ساعت کردید، [خطبهى] دوّم را بکنید ده دقیقه. اگر یک روزى یک مطلبى در باب مسائل سیاسى هست که ناچارید توضیح بدهید، خطبهى اوّل را یا آن خطبهى دیگر را بکنید ده دقیقه ــ حالا هر جا …تنظیم خطبهها برای تأمین آثار نماز جمعه
آقایان ائمهی جمعه هم، با توجه به این جهات، خطبههای نماز جمعه را به شکلی تنظیم فرمایند که تأمین کنندهی این مقاصد باشد.لزوم محتوای سودمند علمی، اعتقادی، سیاسی و معنوی
در خطبهها، اولاً محتوا را باید در نظر داشت؛ با همان کیفیتی که عرض شد. محتوای خطبهها طوری باشد که هرکس پای آنها نشست، وقتی بلند شد احساس کند چیزی نصیبش شده است. یا یک مطلب علمی، یا یک مطلب اعتقادی، یا یک فهم سیاسی، یا آن آرامشی که عرض شد، یا توجه و تذکر به خدا، یا اینکه قطرهی اشکی از چشم او جاری شود و احساس کند چیزی به دستش آمده است. این، احتیاج به کار و تلاش دارد. من بعضی از آقایان ائمهی جمعه را میشناسم که کارهای علمی و مطالعات علمی میکنند. عیبی ندارد گاهی از بعضی اسم بیاوریم. مثلاً امام جمعهی محترم سمنان. من مسألهای را لازم داشتم - مسألهی علمی راجع به نماز جمعه بود که لازم بود …لزوم کوتاه و منظم بودن خطبهها و رعایت وقت مردم
مطلب دوم، زمان است. یکبار دیگر هم این را - شاید در خطبهی نماز جمعهی تهران - عرض کردم: خطبهها را هرچه بتوانیم کوتاهتر کنیم، بهتر است. البته در حد لازم. مثلاً فرض بفرمایید اگر خطبهها از حدود بیست دقیقه به اذان ظهر شروع بشود تا بیست دقیقه بعد از اذان - یعنی حدود چهل دقیقه - فکر میکنم خیلی خوب باشد و کافی هم هست. در چهل دقیقه هم خیلی چیزها میشود گفت. وقتی که مطالعه کرده باشیم و حرف، آماده و دستهبندی شده باشد، راحتتر و زودتر مطلب را تمام میکنیم. وقتی خطبه را طول میدهیم، خیلی از اوقات ناشی از این است که مطلب در ذهنمان منظم و مرتب نیست. خطبهها را باید مرتب و منظم …لزوم ارتقای روزافزون محتوای خطبهها با کار و مطالعه
دوّم اینکه باید محتواى خطبهها و آنچه ارائه میشود، بهصورت روزافزون اعتلاء داشته باشد و سطح آن بالا برود. و البتّه به نظر من این کار کاملاً عملى و میسور است و این از کارهاى جنبى، خیلى مهمتر است. یعنى ما اگر چنانچه میخواهیم در نماز جمعه فکر مردم را از لحاظ اسلامى به استدلالهاى لازم آشنا کنیم، یا ذهن آنها را از لحاظ جهتگیرى سیاسى توجیه کنیم، یا ایمان مردم را تقویت کنیم، این احتیاج به کار و مطالعه دارد؛ بدون کار و مطالعه که ممکن نیست. حقیقتاً اتّفاق نمیافتد که بنده بروم نماز، مگر اینکه قبل از رفتن به نماز، شاید بهطور متوسّط سه ساعت مطالعه کنم؛ و همیشه هم ناراضیام؛ براى اینکه سه ساعت واقعاً کم است. من بهخاطر اشتغالات زیادى که همیشه داشتهام، قبل از روز جمعهاى که میخواهم بروم نماز، فرصت …خبر دادن از دشمن و راه مصونیت از آن به استناد روایت امام رضا (ع)
… [آمده]: وَ یُخبِرُهُم بِما وَرَدَ عَلَیهِم مِنَ الآفاق؛ امام جمعه در خطبه به مردم اطّلاع میدهد حوادث آفاق را. مِنَ الاَهوالِ الَّتی لَهُم فیهَا المَضَرَّةُ وَ المَنفَعَة؛[8] یعنی اینجور نیست که برویم آنجا و فقط بگوییم «ایّها المؤمنون! اتّقوا الله»؛ نه، بایستی از اخبار آفاق عالم، هر آنچه مربوط به مستمع شما است که در آن مضرّتِ او یا منفعتِ او وجود دارد، به او بگویید: اگر دشمنی وجود دارد که ممکن است به این مخاطب شما ضربهای وارد کند، او را از وجود آن دشمن مطّلع کنید؛ اگر طریقهای و راهی وجود دارد که بتواند او را از آن دشمن مصون بدارد، باید به او بگویید؛ اوضاع و احوال سیاسی دنیا را باید برایش بگویید. یُخبِرُهُم بِما وَرَدَ عَلَیهِم مِنَ الآفاق؛ خب این سیاسی است دیگر؛ «موعظهی سیاسی» یعنی این. البتّه معلوم است که اگر چنانچه شما برای مستمعِ خودتان قضایای آفاق را میخواهید بیان کنید، قضایای داخل کشور خودتان را …لزوم موعظهٔ همهجانبه در محتوای خطبه
… یاد بدهیم که استغفار کنند؛ اینها را واقعاً تعلیم بدهیم به خودمان. استغفار هم فقط گفتن «استغفر الله» نیست. آن خطبهی نهجالبلاغه معروف است: اَ تَدری مَا الاِستِغفار؛[13] استغفار چند شرط دارد، استغفار چند جزء دارد، که آن استغفار حقیقی است و حالا وارد نمیشویم. بنابراین، این یک نکته در مورد خطبههای نماز جمعه که محتوا بایستی یک موعظهی همهجانبه باشد. نکتههای دیگری هم در مورد خطبه هست ــ هم در مورد خود خطبه و محتوای خطبه، هم در مورد رفتار و سلوک امام جمعه ــ که اینها هم در تأثیرگذاری خطبهها مؤثّر است و مسائل مهمّی است.طرح ناهنجاریها با اتقان و متانت متناسب با جایگاه امامجمعه
… حقیرشان، کارهایی میکنند؛ عیبی ندارد، شما با اینها روبهرو نشوید، با اینها مواجه نشوید؛ شما اصل مطلب را بر تبیین برای مردم [بگذارید]. البتّه این توصیهی کلّی است؛ اینکه عرض کردیم با متانت برخورد بشود و دچار زیادهروی نشویم، در خیلی از موارد دیگر هم هست؛ یک ناهنجاریای هست که امامجمعه به هر دلیلی لازم میداند این را مطرح کند؛ خب، شناخت از وضعیّت شهر و مردم و ذهن و مانند اینها او را به این نتیجه میرساند، اشکالی ندارد؛ منتها کیفیّت طرح باید کیفیّت مناسب جایگاه امامجمعه باشد؛ یعنی هم اتقان، هم متانت.ذکر، استغفار، شکر و دعوت به تقوا در ترکیب خطبهها
… جزو عزیزترین و گرانبهاترین دستاوردهای انقلاب است و باید قدرش را دانست. این را آقایان ائمّهی محترم جمعه در درجهی اوّل، و آحاد مردم در درجهی بعد، باید مورد توجّه قرار دهند. البته ترکیب خطبهها هم آنطور که در روایات ما و در فتاوی علما هست، آن را نشان میدهد. ذکر خدا و استغفار، باید در خطبه باشد. تحمید پروردگار و شکر و سپاس الهی، باید در خطبه باشد. همهی اینها معنادار است. مردم را متذکّر نگهداشتن، مردم را برای نِعَم بیشمار الهی به شکر و سپاس و حمد الهی وادار ساختن و آنان را به تقوا دعوت کردن - که اساس کار در حرکتِ جامعهی اسلامی تقواست - معنادار است. لذا، در روایت هست که اگر کسی سه جمعه، بدون عذر یا از روی اعراض و از روی تهاون در نماز جمعه شرکت نکند، «طبع اللَّه علی قلبه.»؛ خدا به دل او مُهر میزند. در بعضی از روایات هست، که «خدا او را در زمرهی منافقین قرار میدهد.» این، کاملاً طبق فهمِ درست از نماز جمعه …تشویق مردم به همکاری عمومی و کمک به امور کشور
نکتهی دیگری که باید در خطبههای نماز جمعه پیش آید، تحریض بر همکاری عمومی مردم و کمک به امور عمومی کشور است؛ یعنی همان «وجدان کاری» که ما در اوّل سال عرض کردیم و بر آن اصرار داشتیم و داریم.لزوم شناخت پرسشها و ذهنیت حاکم بر مردم
استفهام مردم را باید به دست آورد؛ از این سؤالات باید فهمید مردم دنبال چه هستند و آنچه امروز بر ذهن مردم حاکم است چیست. یک وقت شما مىبینید در آن شهرى که شما مشغول وظیفهى بزرگ اقامهى [نماز] جمعه هستید، در دانشگاهها یک شبههاى به وجود آمده است، دارد این شبهه دربارهى اسلام، دربارهى قرآن، دربارهى اصل نبوّت، دربارهى مسائل اساسى و زیربنایى و فکرى نظام، دستبهدست پخش میشود …