دربارهی آن خطبهای که در جمع صحابه بیان کردند، مرحوم مجلسی (رضوان الله علیه) طرق متعدّدی را، اسانید مختلفی را ذکر کرده؛ غیر از ایشان هم دیگران سندهای معتبر و مهمّی را بیان کردهاند. ابنابیالحدید این خطبه را که نقل میکند، میگوید من از کتب شیعه و علمای شیعه نقل نمیکنم اینها را، از طرق اهلسنّت نقل میکنم؛[5] ذکر میکند که از چه کسی نقل میکند این خطبه را و او شخص ثقهای است و خصوصیّاتش را بیان میکند. آن کسانی که روایتِ این خطبه به آنها نقل میشود چند نفرند، از جمله جناب عایشه است؛ عایشه یکی از نقلکنندگان خطبهی فدکیّهی حضرت زهرا است. از جناب زیدبنعلی (سلام الله علیه و علی ابیه) نقل شده است که من دیدم بزرگان آل ابیطالب این خطبه را از پدرانشان نقل …
خطبهٔ ارتجالی در مسجد در ردیف بلندترین خطبههای نهجالبلاغه
علامهی مجلسی که آن همه روایت از این دست از ائمه علیهمالسّلام گرفته و نقل کرده و در اختیار ما گذاشته، در مقابل این خطبه، خودش را میبازد. این خطبه، خطبهی عجیبی است! مثل زیباترین و بلندترین خطبههای نهجالبلاغه است. خطبهای که با آن حال غم و اندوه، در مسجد، خطاب به مسلمانان، ارتجالاً و بدون اینکه قبلاً آن را درست کرده باشد و دربارهی آن فکر کرده باشد، بر زبان جاری کرده است! آن بیان، آن حکمت، آن ارتباط با غیب، آن ظرفیت والا و بالا، آن نورانیت قلب، آن نورانیت بیان و زبان، همهی اینها را یکسره در راه خدا خرج کرده است. و حال، سرمایهی ما چه ارزشی دارد، اگر بخواهیم همهاش را در راه خدا خرج کنیم!؟ سرمایههای ما چه قابلی دارد!؟ …
پرمغزی و زیبایی خطبهٔ فاطمه (س) در حد نهجالبلاغه
در محیط علم یک دانشمند والاست. آن خطبهای که فاطمۀ زهرا در مسجد مدینه، بعد از رحلت پیغمبر ایراد کرده است،[25] خطبهای است که به گفتۀ علامۀ مجلسی، بزرگان فُصحا و بُلغا و دانشمندان باید بنشینند کلمات و عبارات این خطبه را معنا کنند. اینقدر پُرمغز است؛ از لحاظ زیبایی هنری، این سخن فاطمۀ زهرا مثل زیباترین و بلندترین کلمات نهجالبلاغه است؛ در حد سخن امیرالمؤمنین. فاطمۀ زهرا میرود در مسجد مدینه، میایستد درمقابل مردم و ارتجالاً [26] حرف میزند! شاید نیم ساعت صحبت کرده است با بهترین و زیباترین عبارات و زبدهترین و گزیدهترین معانی. (1371/9/25)
ماندگاری کلمهبهکلمهٔ سخنرانی دختری جوان با حجاب در مسجد
اصلاً ماها که اهل سخنرانی و حرفزدن ارتجالی هستیم، میفهمیم که چقدر این سخنان عظیم است. یک دختر حالا هجدهساله، بیستساله ـ گفتم چون سنِ دقیق آن حضرت مسلّم نیست، چون تاریخ ولادت آن بزرگوار مسلّم نیست، اختلافی [است] ـ حالا حداقل هجده سال، حداکثر بیستوچهار سال، یک دختر بیستودو، سه، چهارساله مثلاً فرض کنید، آنهم با آن مصیبتها، با آن سختیها میآید داخل مسجد، درمقابل انبوه جمعیت، با حجاب، یک سخنرانیای میکند که این سخنرانی، کلمهکلمهاش در تاریخ میماند.
ماندگاری خطبه در تاریخ پس از ۱۴۰۰ سال نشانهٔ عظمت آن
… که مانده، اینها غالباً اینطوری مانده. در «نوادی»، نادیها ـ یعنی در آن مراکز بهاصطلاح اجتماعی ـ خوانده میشد و ضبط میشد. این خطبهها، این حدیثها، غالباً اینطور ماندند؛ نشستند نوشتند و حفظ کردند این خطبه را تا امروز مانده. کلماتِ مفت در تاریخ نمیماند؛ هر حرفی نمیماند. اینقدر حرفها زده شده، اینقدر سخنرانی شده، اینقدر مطلب گفته شده، اینقدر شعر گفته شده، نمانده؛ کسی اعتنا نمیکند. آنکه تاریخ در دل خودش نگه میدارد و بعد از 1400 سال هر انسانی که نگاه میکند، احساس خضوع میکند، این یک عظمت را نشان میدهد. خب این برای یک دخترِ جوان به نظر من یک الگوست. (1377/2/7)
جذب اصحاب در مسجد و عظمتی همپایهٔ خطبههای نهجالبلاغه
شرایط اینطوری است. آنوقت در این شرایط، دختر پیغمبر میآید در مسجد و آن خطبۀ غرّا را، آن بیان عجیب را ارائه میکند و ادا میکند و حقایقی را بیان میکند. (95/12/29) این خطبه مثل درس یک معلم بزرگ که گوش شاگردها را و دل آنها را بهسمت خود جذب میکند، تمام حضّار این مسجد را ـ که اصحاب درجهیک پیغمبر آنجا جمع بودند ـ به خودش جذب کرد. استادها، محدثها، کسانی که سالیان درازی از پیغمبر آموخته بودند، کسانی که مسلمانها امور خودشان و معارفشان را فکر میکردند از آنها باید یاد بگیرند، همه در مسجد بودند...ما هم که نگاه میکنیم، عظمت آن خطبه را درمییابیم؛ مثل خطبههای امیرالمؤمنین، مثل خطبههای نهجالبلاغه، مثل کلمات خودِ پیغمبر. (63/12/21) به نظرم اگر یک آدم معمولی بخواهد آن خطابه را بخواند و انشا کند، بیش از نیم ساعت حرفزدن است و پر از مطالب عجیب. (53/3/14) سرشار از معارف اسلامی! و اینها همه نشستند گوش کردند، هیچکس نگفت که خانم این حرفها چیست؟ اینها که چیز مهمی نیست! نهخیر، همه …
شگفتی فصحا و علامهٔ مجلسی از فصاحت و ارتجالی بودن خطبه
علامۀ مجلسی رضواناللهعلیه میگوید: بزرگانِ فصحا و بلغا، از فصاحت و علوّ کلمات، و معانی و ظاهر و باطن آن، انگشت تعجب به دندان گَزیدهاند! علامۀ مجلسی که آنهمه روایت ازایندست از ائمه علیهمالسلام گرفته و نقل کرده و در اختیار ما گذاشته، درمقابل این خطبه، خودش را میبازد. این خطبه، خطبۀ عجیبی است!..خطبهای که با آن حال غم و اندوه، در مسجد، خطاب به مسلمانان، ارتجالاً، و بدون اینکه قبلاً آن را درست کرده باشد و دربارۀ آن فکر کرده باشد، بر زبان جاری کرده است! آن بیان، آن حکمت، آن ارتباط با غیب، آن ظرفیت والا و بالا، آن نورانیت قلب، آن نورانیت بیان و زبان، همۀ اینها را یکسره در راه خدا خرج کرده است. (71/9/24)
آمیختگی سیاست، معرفت، شکایت و منقبت در بلیغترین الفاظ
در سختیها، غمگسار پیغمبر؛ در جهاد، همراه امیرالمؤمنین؛ در عبادت، خیرهکنندهی چشم فرشتگان؛ در سیاست، سُرایندهی آن خطبههای فصیح و بلیغ و آتشین. در خطبههای فاطمهی زهرا ــ چه آنچه در مسجد بیان کردند، در مقابل مهاجر و انصار، چه آنچه با زنان مدینه در میان گذاشتند ــ هم سیاست هست، هم معرفت هست، هم شکایت هست، هم منقبت [هست]؛ همهچیز ــ یک چیز فوقالعادهای است ــ آن هم در بهترین و عالیترین الفاظ، شبیه خطبههای نهجالبلاغه؛ تربیتکنندهی امام حسن، تربیتکنندهی حسینبنعلی، تربیتکنندهی زینب؛ ببینید! این خصوصیّات کنار هم که قرار میگیرد، حقّاً و انصافاً یک شگفتی عظیمِ عالمِ وجود را به انسان نشان میدهد. کودکیِ او الگو است، جوانی او الگو است، ازدواج او الگو است، سیرهی زندگی او …
همردیفی خطبه با بهترین خطبههای نهجالبلاغه
در میان خصوصیّات برجسته و ممتاز فاطمهی زهرا (سلام الله علیها)، یکی از خصوصیّات بسیار برجسته «جهاد تبیین» فاطمهی زهرا است. ایشان دو خطابهی ممتاز و نامدار ایراد کردند که یکی از آن دو خطابه، خطابهی معروف ایشان: «اَلحَمدُ لِلَّهِ عَلىٰ ما اَنعَمَ وَ لَهُ الشُّکرُ عَلىٰ ما اَلهَم»[2] در جمع صحابه است که دربارهی این خطابه گفته شده که در ردیف بهترین خطبههای نهجالبلاغه است ــ آن کسانی که اهل بلاغت و اهل فهمند، اینجور گفتهاند؛ مملو است از معارف و حقایق ــ یکی هم آن خطبهی حضرت خطاب به زنان مهاجر و انصار است: «اَصبَحتُ وَ اللَهِ عائِفَةً لِدُنیاکُم قالِیَةً لِرِجالِکُم»[3] یا «عائِفَةً لِدُنیاکُنَّ قَالِیَةً لِرِجالِکُنَّ»؛[4] این دو خطابه «جهاد تبیین» فاطمهی زهرا (سلام الله علیها) …
بیان معارف توحید، نبوت، امامت و عدالت در خطبه
در یک چنین خطبهای با این لفظ و معنا، حقایقی را که در نظرها نبود یا اگر بود، مورد غفلت بود، بیان میکند و روشن میکند. معارف زیادی در این خطبه هست، توحید هست، نبوّت هست، مسئلهی امامت و ولایت هست، مسئلهی عدالت هست؛ این سنّت را فاطمهی زهرا (سلام الله علیها) بعد از پیغمبر پایهگذاری کرد، فرزندان ایشان و خاندان پیغمبر هم از ایشان پیروی کردند؛ خطبههای امیرالمؤمنین، خطبهی امام حسین (علیه السّلام) خطاب به علما که خطبهی تکاندهندهی فوقالعادهای است ــ اَنتُم اَیَّتُهَا …
تجلی حکمت و معارف الهی در خطبهای با ماهیت محاجهٔ سیاسی
آنچه در زندگی ظاهری آن بزرگوار وجود دارد، از یک سو علم و حکمت و معرفت است، که حتّی در خطبهای مثل خطبهی فدکیهی معروفِ آن بزرگوار که هم شیعه آن را نقل کرده است، هم اهل سنت لااقل بعضی از فقرات آن را نقل کردهاند - بعضی هم همهی آن خطبه را نقل کردهاند - وقتی نگاه میکنید در حمد و ثنای این خطبه، در مقدمات این خطبه، میبینید یکپارچه حکمت و معرفت از زبان درربار آن بزرگوار در فضا منتشر شده و امروز بحمداللَّه برای ما باقی مانده - در آنچنان موقعیتی که بحث تعلیم نبود، خطابِ مربوط به علم و معرفت نبود؛ در واقع یک محاجهی سیاسی بود - در عالیترین سطحی که برای ما قابل درک است، در این خطبهی مبارکه، معارف الهی و معارف اسلامی ذکر شده است؛ از سوی دیگر، زندگی آن بزرگوار مشحون است به مجاهدت؛ مثل یک سرباز فداکار در عرصههای مختلف، این بزرگوار حضور فعال و مؤثر دارد. از دوران کودکی در مکه، در شعب ابیطالب، در کمکرسانی و روحیهدهی به پدر بزرگوارش، تا همراهی با امیرالمؤمنین در مراحل دشوار زندگی در …
پرمغزی و زیبایی خطبه در مسجد مدینه پس از رحلت پیامبر
… اغضبنی و لا خرج من امری.[6] » یکبار این زن در طول دوران زناشویی، مرا به خشم نیاورد و یکبار از دستور من سرپیچی نکرد. فاطمه زهرا سلام الله علیها با آن عظمت و جلالت، در محیط خانه، یک همسر و یک زن است؛ آنگونه که اسلام میگوید. در محیط علم هم یک دانشمند والاست. آن خطبهای که فاطمه زهرا سلام الله علیها در مسجد مدینه، بعد از رحلت پیغمبر ایراد کردهاست، خطبهای است که به گفته علاّمه مجلسی، «بزرگان فصحا و بلغا و دانشمندان باید بنشینند کلمات و عبارات آن را معنا کنند!» اینقدر پرمغز است! از لحاظ زیبایی هنری، مثل زیباترین و بلندترین کلمات نهجالبلاغه است. فاطمه زهرا سلاماللهعلیها میرود در مسجد مدینه، در مقابل مردم میایستد و ارتجالاً حرف میزند! شاید یک ساعت، با بهترین و زیباترین عبارات و زبدهترین و گزیدهترین معانی صحبتکردهاست.
ایراد خطابه در مسجد در برابر چشمان مبهوت حاضران
میرود در مسجد میایستد و درمقابل چشمهای مبهوت حاضران، بنا میکند خطابهای عجیب ایرادکردن.