تحقیر علما، حوزه و مردم بیرجند بهدست دستنشاندگان استعمار
… وجود حس کردم. در این شهر، دو عالمِ برجسته بودند که هر کدام از آنها اگر در حوزههاى علمیه حضور مىداشتند، در حدّ مرجع تقلید بودند. یکى مرحوم آیةاللَّه سید حسن تهامى و دیگرى مرحوم آیةاللَّه شیخ محمدحسین ضیاء آیتى بود؛ دو ملاى بزرگ و دو شخصیت برجستهى علمى. آن زمان نه فقط حوزهى علمیه و اهل علم و اهل فرهنگ، بلکه حتّى این دو روحانى برجستهى بزرگ هم در این شهر بهوسیلهى دست نشاندههاى استعمارى کهن این منطقه - یعنى خاندان عَلَم؛ میراث خواران سلطهى جهنمى اجداد خودشان؛ بیگانگانى که صاحب این منطقه شده بودند - تحقیر مىشدند. به وسیلهى آنها، این دو عالم، آن روحانیت، آن حوزهى علمیه، آن مدرسهى معصومیه، آن مردم مؤمن و خونگرم و با معرفت، همه و همه، تحقیر مىشدند؛ اما مردم به دین پایبند بودند. من در روز هفتم محرّم همان سال در مسجدى در این شهر - شهرى که سعى مىشد از همهى حوادث دور نگهداشته شود، تا خواب اربابان وابستهى به انگلیس آشفته نگردد - حقایقى را از قضایاى قم و مبارزات روحانیت و مبارزات مردم بر زبان آوردم که …
عقب نگهداشتن منطقه و فقر و محرومیت مردم بیرجند در دوران سلطهٔ آنان
… بزرگ است. همینطور مرحوم آیتى، همینطور مرحوم شیخ محمدباقر بیرجندى در دورهى قبل از اینها، و حاج شیخ هادى بیرجندى. آن کسانى که مىخواستند در عالم علم و ادب گُل کنند، از این شهر رفتند؛ زیرا اینجا نمىگذاشتند. بله؛ براى بچهها و نوکرهاى خودشان مدرسه آوردند. آن سالهایى که من چند بار به بیرجند رفت و آمد کردم - که آخرینش همان سال ۴۲ بود - علاوه بر روستاها، خود شهر بیرجند براى مردم، یک محیط غمآلود و فقر و محرومیت مطلق بود؛ اما براى نوکرهاى عَلَم، یک محیط اربابى و زورگویى و تشریفات بود! آنها فکر نمىکردند که روزى فراخواهدرسید که این مردم، جوانانى، سردارانى، شجاعانى، برجستگان علمىاى و استعدادهاى درخشانى را از خود بروز خواهند داد. هرکسى فکر کند که آنها صدوپنجاه سال این منطقه را عقب انداختند، به روحشان لعنت خواهد فرستاد.