رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دانش به حقایق هستی و رفتار سنجیده و پخته در تصمیم و سیاست.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۴۱۴۰۲

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

نکته دیگری که فوق العاده مهم است و به نظر من تکلیف همه ماست، این است که ما موقعیت صدور این سخنان و احوال گوینده آنها را به خوبی بشناسیم و بدانیم که این آگاهی و شناخت برای بسیاری از بیماریهای جامعه ما شفایی عاجل است. زیرا وقتی گوینده این سخنان را مورد مطالعه قرار میدهیم، میبینیم یک انسان عادی نیست، بلکه دو خصوصیت دارد که سخن او را، از این جنبه‌ای که میخواهم بگویم، به اهمیت فوق العاده‌ای میرساند. آن دو خصوصیت یکی حکمت و دیگری حاکمیت اوست. علی اولا یک حکیم است، از آن کسانی که «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ».[3] یعنی حکمت الهی به او داده شده، جهان را و انسان و حقایق آفرینش را و دقایق هستی را میشناسد، حکیم یعنی این. به حقایق جهان واقف است، حالا به عقیده کسانی که او را امام معصوم میدانند، به الهام الهی، و به عقیده آنهایی که او را امام معصوم نمیدانند به تعلیم از پیغمبر «صلی الله علیه و آله و سلم» و از اسلام. به هر حال در این که انسان بصیر و حکیمی است بهره‌مند از حکمت پیغمبران، و به حقایق آفرینش و آنچه در گنجینه‌های خداوند است آشنا است، کسی تردید ندارد، این خصوصیت اول ایشان بود. خصوصیت دوم این که آن حضرت در زمانی خاص حاکم جامعه اسلامی بود، و مسئولیت حکومت داشت. این دو خصوصیت یعنی حکمت و حاکمیت که در امیر المؤمنین «علیه الصلاة و السلام» وجود داشته، سخنان او را از یک سخن حکمت‌آمیز معمولی بالاتر می‌برد، یعنی خصوصیت و بعد جدیدی به سخنان او میدهد.
من احساس میکنم امام واقعاً حکیم بود؛ همان معناى حکمت؛ همان «صیرورة الانسان عالماً عقلیّاً مضاهیّاً للعالم الحسّى»،[18] مصداق کاملش آن مرد ملکوتى و الهى بود؛ آدم احساس میکرد که تمام حقایق عالم، منعکس در روح او است؛ یک چیزهایى را به وضوح و روشنى ‌-نه با استدلال و با ترتیب مقدّمات معمولى؛ نه، با همان نورانیّت نفسانى خودش، با حکمت خودش- خوب میفهمید که آدم بایستى زحمت میکشید و به قول معروف، عصازنان و کورکورانه خودش را میرساند به آنجایى که ایشان با یک نگاه ربّانى و نورانى به آن رسیده بود و فهمیده بود. واقعاً ایشان یک حکیم الهى بود. این مرد حکیم الهىِ مجرّبِ دلسوزى که چند سال هم این جامعه را اداره کرده بود ‌-آن روز هفت سال، هشت سال- مهم‌ترین مسئله را همین چند کلمه میدانست که یکی‌اش «رحماء بینکم» است. باز هم من وصیّت حقیقى امام را این میدانم. بر سلایق باید پا گذاشت؛ آنجایى که موجب جدا شدن از دیگران است، چه برسد به اهواء[19] و هوسها و انگیزه‌هاى مادّى که حالش معلوم است. این یک.
یکى دیگر از ارزشها در زمینه‌ی سیاست خارجى این است: سیاست خارجى ما باید متّکى باشد به سه اصل عزّت و حکمت و رعایت تقیّه؛ در آن مواردى که باید تقیّه[21] کرد. معناى عزّت این است که جامعه‌ی اسلامى و نظام اسلامى در هیچ یک از برخوردهاى بین‌المللی‌اش بایستى جورى حرکت نکند که به ذلیل شدن اسلام و مسلمین منتهى بشود. البتّه ذلیل شدن غیر از ضعیف بودن است؛ ممکن است کسى ضعیف باشد، امّا ذلیل نباشد. بین این دو تفاوت هست؛ که کارآمدانِ این کارها خوب میتوانند بفهمند. حکمت، یعنى حکیمانه کار کند؛ از روى احساسات و بی‌توجّه به منافع و شرایط لازم و بهره‌هایى که ما از رابطه‌ی با دنیا باید بگیریم، حرکت نشود. دید، کاملاً حکیمانه و پخته بایستى باشد. اى بسا ما با یک دشمن که در نهایت هم [با او] برخورد داریم، الان بایستى بنشینیم طرح دوستى بریزیم؛ [این] حکمت است. خیال نکنید اینها از اسلام نیست؛ نخیر، از اسلام است، آنجایى که جاى آن باشد، از اسلام است. کمااینکه رسول اکرم با خیلی‌ها ‌-از جمله با یهود اطراف مدینه- مذاکره کرد. از این سه طایفه، یکی‌شان را به قتل رساند،[22] دو طایفه را نفى بلد کرد؛[23] هُوَ الَّذی اَخرَجَ الَّذینَ کَفَروا مِن اَهلِ الکِتٰبِ مِن دِیارِهِم لِاَوَّلِ الحَشرِ ما ظَنَنتُم اَن یَخرُجوا وَظَنّوا اَنَّهُم مانِعَتُهُم حُصونُهُم مِنَ اللهِ فَاَتاهمُ اللهُ مِن حَیثُ لَم یَحتَسِبوا وَقَذَفَ فی قُلوبِهِمُ الرُّعب؛[24] خود شما مسلمانها هم خیال نمیکردید که اینها بنا است یک روز از اینجا بروند؛ امّا رفتند. بنا شد که خداى متعال اینها را خارجشان کند و خارج شدند. یا پیغمبر اکرم با کفّار قریش در حدیبیّه قرارداد بستند؛ حتّى با بعضى از کفّار قرارهاى بلندمدّت داشتند؛ یعنى هیچ انگیزه‌ی دعوا نداشتند. خب، در خود قرآن هم مشخّص است؛ لا یَنهیٰکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ لَم یُقاتِلوکُم فِی الدّینِ وَلَم یُخرِجوکُم مِن دِیارِکُم اَن تَبَرّوهُم وَ تُقسِطوِّا اِلَیهِم؛[25] آن کفّارى که با شما مسئله‌اى ندارند، دعوا ندارند، سابقه‌ی سوئى با شما ندارند، به شماها ظلم نکردند، شما را بیرون نکردند، شما میتوانید با اینها ارتباطات حسنه داشته باشید؛ «اِنَّما یَنهیٰکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ قاتَلوکُم» تا آخر آیه.[26] غرض، حکمت که میگوییم، یعنى رعایت مصلحتِ جمهورى اسلامى، و تمام استفاده‌هایى که میتواند این نظام از ارتباط با آن دولت یا آن دولتها ببرد ملاحظه کردن؛ بر این اساس باشد.

بینشی که حقایق را ورای پوستهٔ مادی می‌بیند

بنده تصوّر میکنم آن چشمى که میتواند آن فعل و انفعالات را ببیند، اسمش در اصطلاح اسلامى و قرآنى عبارت است از حکمت: وَ ءاتَینٰهُ الحِکمَةَ وَ فَصلَ الخِطاب.[5] حکمت تا آنجایى که بنده فهمیدم همین است؛ آن بینشى است که حقایق را ماوراء غشاى مادّى آن میتواند ببیند. با اینکه ما قبل از انقلاب هم، سالهاى متمادى خدمت امام بزرگوار و عظیم‌الشّأن‌مان ارادت و اخلاص داشتیم و ایشان را از نزدیک می‌شناختیم، امّا این نکته را من بعد از انقلاب متنبّه شدم که امام ما یک مرد حکیم است. حکیم نه به معناى کسى که حکمت اصطلاحى، یعنى همین …

حکیم کسی است که ماورای ظواهر را می‌بیند

… کنید]. واقعاً این جزو آن حکمتهاى آن مرد بود. بنده حقیقتاً هر وقتى فکر کردم راجع به برخى از اقدامات این بزرگوار، دیدم همان حکیمى که قرآن درباره‌ى پیغمبران، درباره‌ى لقمان میگوید: ءاتَینا لُقمانَ الحِکمَة؛[5] آن حکمت به معناى واقعى در این مرد بود؛ حکیم بود. حکیم یعنى آن کسى که ماوراى این ظواهر، یک چیزهایى را مشاهده میکند که چشمهاى عادّى و معمولى از دیدن آن عاجزند؛ در مقایسه‌ى با دیگر مردم، مثل پیر مجرّبى است در مقابل جوان خام و تازه‌وارد. همین که شنفته‌اید:

درک فعل‌وانفعالات معنوی پنهان، همچون دیدن آب‌های زیرزمینی

تصوّر من این است که امام یک حکیم بود؛ یعنى همان فعل و انفعالات معنوىِ باطنىِ پشت پرده را [میدید] ــ مثل جریانهاى زیرزمینى که علم خاصّى دارد که انسان جریانهاى زیرزمینى آب را ببیند؛ خب، جریان روى [زمین] را هر کسى اگر چشم هم نداشته باشد، دست که زد، میفهمد، با گوشش صداى شرشر آن را هم می‌شنود، امّا جریان آبهاى زیرزمینى را نه ــ این معناى حکمت است. من دیدم آن انسان استثنائى زمانِ ما ــ که هیچ‌ کس با او قابل مقایسه نیست ــ یعنى امام، مثل اینکه این جریانهاى زیرزمینىِ حوادث را، پشت پرده را میبیند. نمیگویم غیب‌گویى [میکرد]؛ این حرفهاى این‌جورى را نمیخواهیم بزنیم که امام غیب میدانست؛ نخیر، هیچ ‌کس جز کسى که …