رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دانش به حقایق هستی و رفتار سنجیده و پخته در تصمیم و سیاست.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۴۱۴۰۲

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

نکته دیگری که فوق العاده مهم است و به نظر من تکلیف همه ماست، این است که ما موقعیت صدور این سخنان و احوال گوینده آنها را به خوبی بشناسیم و بدانیم که این آگاهی و شناخت برای بسیاری از بیماریهای جامعه ما شفایی عاجل است. زیرا وقتی گوینده این سخنان را مورد مطالعه قرار میدهیم، میبینیم یک انسان عادی نیست، بلکه دو خصوصیت دارد که سخن او را، از این جنبه‌ای که میخواهم بگویم، به اهمیت فوق العاده‌ای میرساند. آن دو خصوصیت یکی حکمت و دیگری حاکمیت اوست. علی اولا یک حکیم است، از آن کسانی که «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ».[3] یعنی حکمت الهی به او داده شده، جهان را و انسان و حقایق آفرینش را و دقایق هستی را میشناسد، حکیم یعنی این. به حقایق جهان واقف است، حالا به عقیده کسانی که او را امام معصوم میدانند، به الهام الهی، و به عقیده آنهایی که او را امام معصوم نمیدانند به تعلیم از پیغمبر «صلی الله علیه و آله و سلم» و از اسلام. به هر حال در این که انسان بصیر و حکیمی است بهره‌مند از حکمت پیغمبران، و به حقایق آفرینش و آنچه در گنجینه‌های خداوند است آشنا است، کسی تردید ندارد، این خصوصیت اول ایشان بود. خصوصیت دوم این که آن حضرت در زمانی خاص حاکم جامعه اسلامی بود، و مسئولیت حکومت داشت. این دو خصوصیت یعنی حکمت و حاکمیت که در امیر المؤمنین «علیه الصلاة و السلام» وجود داشته، سخنان او را از یک سخن حکمت‌آمیز معمولی بالاتر می‌برد، یعنی خصوصیت و بعد جدیدی به سخنان او میدهد.
من احساس میکنم امام واقعاً حکیم بود؛ همان معناى حکمت؛ همان «صیرورة الانسان عالماً عقلیّاً مضاهیّاً للعالم الحسّى»،[18] مصداق کاملش آن مرد ملکوتى و الهى بود؛ آدم احساس میکرد که تمام حقایق عالم، منعکس در روح او است؛ یک چیزهایى را به وضوح و روشنى ‌-نه با استدلال و با ترتیب مقدّمات معمولى؛ نه، با همان نورانیّت نفسانى خودش، با حکمت خودش- خوب میفهمید که آدم بایستى زحمت میکشید و به قول معروف، عصازنان و کورکورانه خودش را میرساند به آنجایى که ایشان با یک نگاه ربّانى و نورانى به آن رسیده بود و فهمیده بود. واقعاً ایشان یک حکیم الهى بود. این مرد حکیم الهىِ مجرّبِ دلسوزى که چند سال هم این جامعه را اداره کرده بود ‌-آن روز هفت سال، هشت سال- مهم‌ترین مسئله را همین چند کلمه میدانست که یکی‌اش «رحماء بینکم» است. باز هم من وصیّت حقیقى امام را این میدانم. بر سلایق باید پا گذاشت؛ آنجایى که موجب جدا شدن از دیگران است، چه برسد به اهواء[19] و هوسها و انگیزه‌هاى مادّى که حالش معلوم است. این یک.
یکى دیگر از ارزشها در زمینه‌ی سیاست خارجى این است: سیاست خارجى ما باید متّکى باشد به سه اصل عزّت و حکمت و رعایت تقیّه؛ در آن مواردى که باید تقیّه[21] کرد. معناى عزّت این است که جامعه‌ی اسلامى و نظام اسلامى در هیچ یک از برخوردهاى بین‌المللی‌اش بایستى جورى حرکت نکند که به ذلیل شدن اسلام و مسلمین منتهى بشود. البتّه ذلیل شدن غیر از ضعیف بودن است؛ ممکن است کسى ضعیف باشد، امّا ذلیل نباشد. بین این دو تفاوت هست؛ که کارآمدانِ این کارها خوب میتوانند بفهمند. حکمت، یعنى حکیمانه کار کند؛ از روى احساسات و بی‌توجّه به منافع و شرایط لازم و بهره‌هایى که ما از رابطه‌ی با دنیا باید بگیریم، حرکت نشود. دید، کاملاً حکیمانه و پخته بایستى باشد. اى بسا ما با یک دشمن که در نهایت هم [با او] برخورد داریم، الان بایستى بنشینیم طرح دوستى بریزیم؛ [این] حکمت است. خیال نکنید اینها از اسلام نیست؛ نخیر، از اسلام است، آنجایى که جاى آن باشد، از اسلام است. کمااینکه رسول اکرم با خیلی‌ها ‌-از جمله با یهود اطراف مدینه- مذاکره کرد. از این سه طایفه، یکی‌شان را به قتل رساند،[22] دو طایفه را نفى بلد کرد؛[23] هُوَ الَّذی اَخرَجَ الَّذینَ کَفَروا مِن اَهلِ الکِتٰبِ مِن دِیارِهِم لِاَوَّلِ الحَشرِ ما ظَنَنتُم اَن یَخرُجوا وَظَنّوا اَنَّهُم مانِعَتُهُم حُصونُهُم مِنَ اللهِ فَاَتاهمُ اللهُ مِن حَیثُ لَم یَحتَسِبوا وَقَذَفَ فی قُلوبِهِمُ الرُّعب؛[24] خود شما مسلمانها هم خیال نمیکردید که اینها بنا است یک روز از اینجا بروند؛ امّا رفتند. بنا شد که خداى متعال اینها را خارجشان کند و خارج شدند. یا پیغمبر اکرم با کفّار قریش در حدیبیّه قرارداد بستند؛ حتّى با بعضى از کفّار قرارهاى بلندمدّت داشتند؛ یعنى هیچ انگیزه‌ی دعوا نداشتند. خب، در خود قرآن هم مشخّص است؛ لا یَنهیٰکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ لَم یُقاتِلوکُم فِی الدّینِ وَلَم یُخرِجوکُم مِن دِیارِکُم اَن تَبَرّوهُم وَ تُقسِطوِّا اِلَیهِم؛[25] آن کفّارى که با شما مسئله‌اى ندارند، دعوا ندارند، سابقه‌ی سوئى با شما ندارند، به شماها ظلم نکردند، شما را بیرون نکردند، شما میتوانید با اینها ارتباطات حسنه داشته باشید؛ «اِنَّما یَنهیٰکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ قاتَلوکُم» تا آخر آیه.[26] غرض، حکمت که میگوییم، یعنى رعایت مصلحتِ جمهورى اسلامى، و تمام استفاده‌هایى که میتواند این نظام از ارتباط با آن دولت یا آن دولتها ببرد ملاحظه کردن؛ بر این اساس باشد.

شاهدها (۲۸ پاراگراف)

حکمت به معنای مستحکم‌ترین اندیشه‌های خدشه‌ناپذیر

… باید این گونه باشد. باید چنان زلال باشد که اگر کسی قطره فسادی هم در آن چکاند، خودِ جامعه، آن را هضم کند و از بین ببرد. چگونه امکان‌پذیر است؟ با امر به معروف، با نهی از منکر و با دعوت به خیر. قرآن میفرماید: «ادع الی سبیل ربّک بالحکمة.[8] » حکمت، حکمت، حکمت. اندیشه مستحکم را تعبیر به حکمت میکنند. حکمت، که انبیا به آن ممتازند و از آنِ بندگان برگزیده و صالح است، همان فکر مستحکمی است که هیچ ابزار عقلانی نمیتواند آن را نفی کند و از بین ببرد. هیچ استدلال و تجربه‌ای هم نمیتواند آن را خنثی کند. شما در قرآن به آیاتی که حکمت را معیّن میکند، بنگرید، و ببینید چه چیزهایی است: «ذلک ممّا اوحی الیک ربّک من الحکمة.[9] » چیزهایی است که اگر بشریت تا ابد هم تلاش کند، نمیتواند آنها را رد کند. هیچ منکری، هیچ مغرضی، هیچ معاندی نمیتواند در ردِّ آنها بکوشد. حکمت …

حکمت یعنی سخن درست و مستدل با ساختار تبیینی متقن

… است: اوّلاً حکمت؛ کلامى که گفته میشود باید حکیمانه باشد. پیغمبران حکمایند، علما حکمایند، هر کدام از مسلمین هم باید حکما باشند. پس مبلّغ اسلام باید حکمت بیان کند؛ یعنى کلام حکیمانه. دیگر حالا معناى «حکمت» چیست و «کلام حکیمانه» چگونه است، یک بحث دیگرى است؛ اجمالش که در این صحبتِ حالاى ما لازم است [به آن] توجّه پیدا کنیم، یعنى صحبتِ مبتنى بر مبانى صحیح، عقلانى، متّکى به مدارک، و متقن؛ حکمت این است: حرف درست، با ساختارِ تبیینىِ داراى اتقان؛ این حکمت است. بعد، وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَة. موعظه غیر از حکمت است؛ موعظه این است که آقا این کار را بکنید، این کار را نکنید، از خدا بترسید، از جهنّم بترسید، به بهشت رغبت پیدا کنید، مرگ هست، سؤال منکر و نکیر هست، خوبى به برادران مسلمان مطلوب خدا است، دشمنى …

محکم‌کاری و حرکت هوشمندانه به دور از جهل و غرور

اما حکمت، آن جنبه‌ى با استحکام کار کردن؛ بر روى پایه‌هاى محکم بنا کردن؛ بر روى زمین محکم گام برداشتن و محکم کارى است. حکمت؛ حکیمانه حرکت کردن؛ یعنى با هوشمندى، با دقت، با بلدى و دور از هر گونه ندانم‌کارى و جهل و غرور حرکت کردن است.

حکمت یعنی سنجیدگی در گفتار، معاشرت و برخوردهای سیاست خارجی

مى‌آییم سراغ حکمت. حکیمانه کار کردن؛ حکمت یعنى این، یعنى سنجیده؛ هیچ گونه نسنجیدگى را در اظهارات دیپلماسى، و هر آنچه مربوط به سیاست خارجى است و به ارتباطات جهانى است، نباید راه داد. همه‌‌چیز سنجیده؛ هرچه به دهن آدم آمد، نباید بگوید. باید ملاحظه کنیم که این سخن، آیا با موازین منطق و خرد منطبق است یا منطبق نیست؛ اگر نیست، کنترل کنیم. حکیمانه باید برخورد کرد؛ فقط [هم] در حرف ‌زدن نیست؛ در معاشرتها، در برخوردها. البتّه حکمت به معناى نگفتن …

بینشی که حقایق را ورای پوستهٔ مادی می‌بیند

بنده تصوّر میکنم آن چشمى که میتواند آن فعل و انفعالات را ببیند، اسمش در اصطلاح اسلامى و قرآنى عبارت است از حکمت: وَ ءاتَینٰهُ الحِکمَةَ وَ فَصلَ الخِطاب.[5] حکمت تا آنجایى که بنده فهمیدم همین است؛ آن بینشى است که حقایق را ماوراء غشاى مادّى آن میتواند ببیند. با اینکه ما قبل از انقلاب هم، سالهاى متمادى خدمت امام بزرگوار و عظیم‌الشّأن‌مان ارادت و اخلاص داشتیم و ایشان را از نزدیک می‌شناختیم، امّا این نکته را من بعد از انقلاب متنبّه شدم که امام ما یک مرد حکیم است. حکیم نه به معناى کسى که حکمت اصطلاحى، یعنى همین …

حکمت در سیاست خارجی یعنی رفتار پخته و غیراحساسی بر پایهٔ منافع نظام

… نظام اسلامى در هیچ یک از برخوردهاى بین‌المللی‌اش بایستى جورى حرکت نکند که به ذلیل شدن اسلام و مسلمین منتهى بشود. البتّه ذلیل شدن غیر از ضعیف بودن است؛ ممکن است کسى ضعیف باشد، امّا ذلیل نباشد. بین این دو تفاوت هست؛ که کارآمدانِ این کارها خوب میتوانند بفهمند. حکمت، یعنى حکیمانه کار کند؛ از روى احساسات و بی‌توجّه به منافع و شرایط لازم و بهره‌هایى که ما از رابطه‌ی با دنیا باید بگیریم، حرکت نشود. دید، کاملاً حکیمانه و پخته بایستى باشد. اى بسا ما با یک دشمن که در نهایت هم [با او] برخورد داریم، الان بایستى بنشینیم طرح دوستى بریزیم؛ [این] حکمت است. خیال نکنید اینها از اسلام نیست؛ نخیر، از اسلام است، آنجایى که جاى آن باشد، از اسلام است. کمااینکه رسول اکرم با خیلی‌ها ‌-از جمله با یهود اطراف …

ثابت شدن حکمت در قلب زاهد و معنای حکمت

… بار خودش را از همۀ دارایی خالی کرد. این به زبان آسان می‌آید. یعنی خانه‌اش را داد، لباس‌هایش را داد، همه را در راه خدا داد؛ شد صفرُالکف. دلبسته‌نبودن این است. در بعضی از روایات دارد که چند بار حضرت مال خودش را تنصیف کرد؛ یعنی هرچه داشت و نداشت، نصفش را داد. اگر این زهد در کسی بود، آن‌وقت [به فرمودۀ امام صادق علیه‌السلام]: «اَثبَتَ اللهُ الحِکمَةَ فی قَلبِهِ وَ اَنطَقَ بِها لِسانَهُ وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا داءَها وَ دَواءَها وَ اَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیا سالِماً اِلَى دارِ السَّلامِ»‌ (87/3/71) [خداوند] حکمت را در قلب او ثابت می‌کند. حکمت یعنی فهم حقایق عالم، که فلاسفه و حکما آن را چنین تعریف می‌کنند: «اَلحِکمَةُ صَیرورَةُ الاِنسانِ عالَماً عَقلِیاً مُضاهِیاً لِلعالَمِ العَینِیِّ» در وجود انسان حکیم، یک حقیقتی، یک معرفتی شکل می‌گیرد، که حقایق این عالَم برای او روشن و مکشوف می‌شود. خودِ او یک عالَم عقلی می‌شود، در قبال این عالم عینی. حقایق این عالم برای او روشن می‌شود. فریب ظواهر این عالم را نمی‌خورد، این حکمت است. این را خدای متعال در قلب او ثابت می‌کند. نه‌اینکه یک چیزی را از زبان این‌وآن یاد بگیرد به‌صورت طوطی‌وار، و در او رسوخ نداشته باشد؛ حکمت در قلب او راسخ و ثابت می‌شود...«وَ اَنطَقَ بِها لِسانَهُ» زبان او را به حکمت …

درک وظیفهٔ دفاع از سوی مردم بی‌سواد، مصداق حکمتی که درس‌خوانده‌ها کمتر می‌فهمند

شما ببینید هم اکنون در داخل سرزمینهای اشغالی فلسطین آن کسانی که دارند مقاومت میکنند چه کسانی هستند؟ آحاد توده‌های مردم که البته در بینشان افراد با فرهنگ و با فکر و عالم دینی و عالم غیر دینی هم وجود دارد، اما همان چیزی را که روشنفکر میخواهد بفهمد، آن زن بیسواد خانه‌دار که هیچ درسی هم نخوانده آنرا احساس کرد و از خانه آمد بیرون، جوانش هم داد، که اگر اینرا عمیقاً درک نمیکرد جوانش را نمیفرستاد، شما مشاهده کردید در همین مقاومت عمومی مردممان در جنگ که از اقصی نقاط روستاهای کشور، یک عده‌ای حرکت کردند آمدند ممکن است وقتی با او روبرو میشود ببیند که او سواد و معلوماتی هم ندارد، اما یک نکته‌ای را به روشنی و وضوح درک کرده است و آن اینکه امروز روزی است که هرکس باید تن و جان خود در راه این آرمان عمومی به دفاع برخیزد، این را او درک کرده، یعنی این از جمله مصداقهای حکمت است، حکمتی که متأسفانه درس خوانده‌ها آنرا کمتر میفهمند و در عمل وارد نمیشوند. من در این زمینه بعضی از روشنفکرها را دیده‌ام که در تصورات هنری خودشان مطلب را درک کرده‌اند و حتی گنجانده‌اند لکن نتوانستند با مردم حرکت کنند. قبل از انقلاب من یک نمایشنامه‌ای مال یکی از این نمایشنامه نویسهای ایرانی دیدم که نمی‌خواهم اسم نویسنده‌اش را بگویم …

ادارهٔ جامعه با عقل، خردمندی و فرزانگی

… کتاب یکی [دیگر] از هدایا است؛ وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتاب؛[4] تعلیم کتاب. تعلیم کتاب یعنی زندگی را تحت اداره‌ی هدایتِ الهی قرار دادن. خدا که مالک و خالق و ربّ همه‌ی اشیاء است، یک راهی را برای زندگی انسان معیّن کرده تا انسان این راه را برود؛ تعلیمِ کتاب این است. و حکمت: یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَة؛[5] یعنی جامعه با عقل، با حکمت، با خردمندی، با فرزانگی اداره بشود. ببینید، اینها همه هدیه‌ها و آورده‌های بعثت خاتم‌الانبیا است. البتّه بعضی از اینها یا بسیاری از اصول اینها به دیگرِ پیغمبران شبیهند، شریکند، منتها خب این، نوع کامل آن است.

حکمت به‌عنوان روش عمومی، یعنی ورود منطقی و متین به عرصهٔ دیپلماسی

… حکمت و عزت و مصلحت مکمل همند؛ باید در جهت مصالح ملی باشند؛ و در درجه‌ی اول باید با حفظ عزت ملی و عزت هویتی همراه باشند. یعنی تسلیم، انسلام، انظلام، نه در مرحله‌ی باورهای قلبی و نه در مرحله‌ی عمل و قرارداد، نباید وجود داشته باشد؛ این با حکمت امکان‌پذیر است. دعوا کردن و اوقات‌تلخی کردن و حرف تند زدن، یک وقتی ممکن است به درد بخورد؛ اما این روش عمومی نیست. روش عمومی، حکمت است. حکمت یعنی با منطق، متین در عرصه‌ی دیپلماسی وارد شدن. اگر چنانچه اینجوری پیش برویم، به توفیق الهی پیشرفتهای ما هرگز متوقف نخواهد شد.

حکمت، مرتبه‌ای بالاتر از آموختن احکام و گشودن چشم بر حقایق عالم

… یکایک افراد بود: «هو الّذی بعث فی الامیّیّن رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه». «یزکّیهم»؛ یک یک دلها در زیر تربیت پیغمبر قرار میگرفت. پیغمبر به یکایک ذهنها و خردها، دانش و علم را تلقین میکرد. «و یعلّمهم الکتاب و الحکمة». حکمت یک مرتبه‌ی بالاتر است. فقط این نبود که قوانین و مقررات و احکام را به آنها بیاموزد، بلکه حکمت به آنها میآموخت. چشمهای آنها را بر روی حقایق عالم باز میکرد. ده سال هم پیغمبر این‌گونه و با این روش حرکت کرد. از طرفی سیاست، اداره‌ی حکومت، دفاع از کیان جامعه‌ی اسلامی، گسترش دامنه‌ی اسلام، باز کردنِ راه برای این‌که گروههای خارج از مدینه بتدریج و یک به یک وارد عرصه‌ی نورانی اسلام و معارف اسلامی شوند، از طرف دیگر هم …

سخن سهل و ممتنع که با تأمل بیشتر عمیق‌تر فهمیده می‌شود

… این سه خصوصیّت را داشته باشد وقتی که روز را آغاز میکند، مثل کسی است که همه‌ی دنیا را دارد: یکی اینکه در جسم خود بیماری‌ای نداشته باشد، سالم باشد، جسمش سالم باشد؛ [دوّم،] در مسیر زندگی و رفت و آمدهایش هم امنیّت داشته باشد؛ [سوّم،] خوراک روزش را هم داشته باشد. حکمت که میگویند این است! حرفهای سهل و ممتنع، بظاهر ساده و آسان که هر چه بیشتر روی آن فکر میکنید، بیشتر به اعماقش میرسید و می‌بینید درستش همین است.

معنای سخن حکمت‌آمیز: محکم، استوار و غیرمشتبه

رکن سوّم و عامل سوّم عبارت است از روش. روشها خیلى مهم است که در همین آیه‌ى مبارکه‌ [میفرماید] «اٌّدعُ اِلیٰ سَبیلِ رَبِّکَ بِالحِکمَة»؛ سخن حکمت‌آمیز یعنى سخن محکم، سخن غیر مشتبه، سخن غیر موهون و غیر ضعیف؛ حکمت، همه‌ى اینها را هم دارد؛ هم سخن حکیم است، یعنى حکمت‌آمیز است؛ هم حکیم است، یعنى مستحکم است؛ هم حکیم است، یعنى محکم در مقابل متشابه است. وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَجادِلهُم بِالَّتی هِیَ اَحسَن‌.[22] گفتگو، مذاکره، مواجه شدن با ذهنها، مخاطب قرار دادن دلها و ذهنها با لسان لیّن و با روش برادرانه، بسیار بسیار مهم است.

به معنای حسابگری و حکیمانه کار کردن

بعد، حکمت. یعنى با حسابگرى و حکیمانه کار کردن. شما خداى متعال را توصیف مى‌کنید به «عزیز حکیم». «الغالب الذى لا یغلب». این، عزیز است. یعنى نشان دهنده‌ى آن جنبه‌ى اقتدار الهى. اسمش «عزت» است. غلبه‌ى الهى اسمش عزت است.

حکیم کسی است که ماورای ظواهر را می‌بیند

… کنید]. واقعاً این جزو آن حکمتهاى آن مرد بود. بنده حقیقتاً هر وقتى فکر کردم راجع به برخى از اقدامات این بزرگوار، دیدم همان حکیمى که قرآن درباره‌ى پیغمبران، درباره‌ى لقمان میگوید: ءاتَینا لُقمانَ الحِکمَة؛[5] آن حکمت به معناى واقعى در این مرد بود؛ حکیم بود. حکیم یعنى آن کسى که ماوراى این ظواهر، یک چیزهایى را مشاهده میکند که چشمهاى عادّى و معمولى از دیدن آن عاجزند؛ در مقایسه‌ى با دیگر مردم، مثل پیر مجرّبى است در مقابل جوان خام و تازه‌وارد. همین که شنفته‌اید:

درک فعل‌وانفعالات معنوی پنهان، همچون دیدن آب‌های زیرزمینی

تصوّر من این است که امام یک حکیم بود؛ یعنى همان فعل و انفعالات معنوىِ باطنىِ پشت پرده را [میدید] ــ مثل جریانهاى زیرزمینى که علم خاصّى دارد که انسان جریانهاى زیرزمینى آب را ببیند؛ خب، جریان روى [زمین] را هر کسى اگر چشم هم نداشته باشد، دست که زد، میفهمد، با گوشش صداى شرشر آن را هم می‌شنود، امّا جریان آبهاى زیرزمینى را نه ــ این معناى حکمت است. من دیدم آن انسان استثنائى زمانِ ما ــ که هیچ‌ کس با او قابل مقایسه نیست ــ یعنى امام، مثل اینکه این جریانهاى زیرزمینىِ حوادث را، پشت پرده را میبیند. نمیگویم غیب‌گویى [میکرد]؛ این حرفهاى این‌جورى را نمیخواهیم بزنیم که امام غیب میدانست؛ نخیر، هیچ ‌کس جز کسى که …

حکیم یعنی شناسندهٔ جهان، انسان و حقایق آفرینش

… جامعه ما شفایی عاجل است. زیرا وقتی گوینده این سخنان را مورد مطالعه قرار میدهیم، میبینیم یک انسان عادی نیست، بلکه دو خصوصیت دارد که سخن او را، از این جنبه‌ای که میخواهم بگویم، به اهمیت فوق العاده‌ای میرساند. آن دو خصوصیت یکی حکمت و دیگری حاکمیت اوست. علی اولا یک حکیم است، از آن کسانی که «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ».[3] یعنی حکمت الهی به او داده شده، جهان را و انسان و حقایق آفرینش را و دقایق هستی را میشناسد، حکیم یعنی این. به حقایق جهان واقف است، حالا به عقیده کسانی که او را امام معصوم میدانند، به الهام الهی، و به عقیده آنهایی که او را امام معصوم نمیدانند به تعلیم از پیغمبر «صلی الله علیه و آله و سلم» و از اسلام. به هر حال در این که انسان بصیر و حکیمی است بهره‌مند از حکمت …

حکیم بودن قله‌های شعر فارسی و حامل حکمت بودن اشعارشان

… یک حکیم است و شاهنامه واقعاً کتاب حکمت است ــ یا مولانای معرفت و عرفان و معنویّتند یا حافظ قرآنند‌ یا مثل سعدی کتابشان پُر از حقایق و معارف حِکمی و معنوی است. همین‌طور از آن بالا شما بگیرید بیایید پایین تا برسیم به سعدی، به حافظ، به جامی، به صائب، به بیدل؛ ببینید، اینها همه حکیمند، همه‌ی [اشعار] اینها حکمت است؛ یعنی شعر ما، شعر فارسی، در طول زمان حاملِ حکمت بوده، حاملِ معرفت بوده، سرمایه‌های معنویِ ما را حفظ کرده و بر آنها افزوده؛ یعنی شما اگر چنانچه در یک حدّ خاصّی از معرفت باشید، وقتی که مثلاً مثنوی مولانا را میخوانید، این معرفت افزایش پیدا میکند؛ یعنی تولید معرفت میکنند، تولید این سرمایه‌ را میکنند، فقط حفظ سرمایه نیست؛ خصوصیّت شعر فارسی این است.

ناسازگاری سوق دادن مخاطب به لاابالی‌گری و بی‌تفاوتی در برابر دشمن با حکمت شعری

… بایستی این روحیه و این حالت حکمت و اخلاق، در شعر امروز ما برجسته بشود. من در همین شعرهایی که امشب اینجا خوانده شد، چند بیت دیدم که واقعاً در آنها حکمت بود و از ابیاتی بود که اینها را میتوان نگه داشت در حافظه، در کتاب، در نوشته‌ها و منتقل کرد و منتشر کرد. نقطه‌ی مقابل این حکمت و اخلاق و تعمیق اندیشه و ایجاد اندیشه و ایجاد امید در شعر، این است که ما در شعر، مخاطب خودمان را به لاابالی‌گری در عمل، سطحی‌نگری در اندیشه و فکر، وادادگی در سیاست، و بی‌تفاوتی در مواجهه‌ی با دشمن سوق بدهیم؛ یعنی اگر شعرِ ما این‌جور باشد که این خصوصیّات را ایجاد بکند، این قطعاً برخلاف حکمت شعری است که در طول زمان در شعر فارسی وجود داشته. بایستی به این توجّه کرد؛ این یک مسئله‌ی مهمّی است.

معنای حکمت در قرآن و عمق توصیه‌های به‌ظاهر معمولی

… ما حکیم بود. امام یک حکیم به معنای قرآنی بود. حکیم یعنی آن کسی که حقائقی را مشاهده میکند که از چشمهای دیگران مغفولٌ‌عنه است؛ پوشیده است. کلمات او، کلماتی ممکن است ساده به نظر بیاید، اما هر چه میشکافید، میبینید لایه‌ها و عمقهای بیشتری دارد. امام اینجوری بود. و شما نگاه کنید به قرآن، آنجاهائی که حکمت به کار رفته است: «ذلک ممّا اوحی الیک ربّک من الحکمة»، ببینید اینها چه است. میبینید به حسب ظاهر توصیه‌های معمولی است. همین است که ما به همدیگر دائم میگوئیم؛ اما هر چه میشکافید، میبینید عمقش زیادتر است. فرض کنید احترام به پدر و مادر یکی از حکمتهاست. نمیشود برای احترام به پدر و مادر از لحاظ منافع و برکاتی که احترام به پدر و مادر دارد، برایش آخر پیدا کرد. هرچه آدم تعمق میکند در این مسئله، میبیند این مسئله هنوز عمیق‌تر است؛ حکمت این است. امام که یک حکیم بود، …

بیرون ریختن حکمت از زبان و تطبیق آن بر حال گویندگان امروز

مثل این است که امروز با ما حرف زده‌اند! شما هم حکمت را از زبان خودتان بیرون میریزید؛ مثل همان آردهای تمیز خوب نرم مطلوب که از الک میریزد پایین، ما هم حکمتها را همین طور میریزیم بیرون.

وابستگی علم الهی به حکمت معنوی بیش از قالب‌های رسمی

این وصیت‌نامه‌هایی که امام میفرمودند بخوانید، من به این توصیه‌ی ایشان خیلی عمل کرده‌ام. هرچه از وصیت‌نامه‌های همین بچه‌ها به دستم رسیده - یک فتوکپی، یک جزوه - غالباً من اینها را خوانده‌ام؛ چیزهای عجیبی است. ماها واقعاً از این وصیت‌نامه‌ها درس میگیریم. این‌جا معلوم میشود که درس و علم و علم الهی، بیش از آنچه که به ظواهر و قالبهای رسمی وابسته باشد، به حکمت معنوی - که ناشی از نورانیت الهی است - وابسته است. آن جوان خطش هم بزور خوانده میشود، اما هر کلمه‌اش برای من و امثال من، یک درس و یک راهگشاست و من خودم خیلی استفاده کرده‌ام.

آموختن حکمت، مرتبه‌ای فراتر از آموزش احکام و گشودن چشم بر حقایق عالم

… عَلَیهِم آیاتِهِ وَیُزَکّیهِم وَیُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَةَ»[11]. «یُزَکّیهِم»؛ یک‌یک دل‌ها در زیر تربیت پیغمبر قرار می‌گرفت. به یکایک دل‌ها می‌رسید، به یک‌ایک ذهن‌ها و خِردها، دانش و علم را تلقین می‌کرد. «وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ». حکمت یک مرتبۀ بالاتر است. فقط این نبود که قوانین و مقررات و احکام را به آنها بیاموزد، حکمت به آنها می‌آموخت. چشم‌های آنها را باز می‌کرد بر روی حقایق عالم. ده سال هم پیغمبر این‌طور و با این روش حرکت کرد. ازطرفی سیاست، ادارۀ حکومت، دفاع از کیان جامعۀ اسلامی، گسترش دامنۀ اسلام، باز کردنِ راه برای اینکه گروه‌های خارج از مدینه به‌تدریج، یک‌یک وارد عرصۀ نورانی اسلام و معارف اسلامی بشوند، این از یک‌طرف، ازطرف دیگر هم …

سرریزشدن حکمت از سخن و دعای انسانِ آشنا با خدا

… باید بیان کند، حقایق را هم بایستی افشا بکند، آنها هم که نمی‌گذارند. [باید] پوششی برای حقایق درست می‌کرد، و آن، پوشش دعا بود. (52/12/2) نه‌اینکه آن بزرگوار نمی‌خواسته دعا کند، دعا را پوشش قرار داده است؛ نه! دعا می‌کرده، مناجات می‌کرده، با خدا حرف می‌زده است؛ منتها انسانی که قلبش با خدا و با معارف الهی آشناست، حرف‌زدن او هم این‌طوری است. از او حکمت سرریز می‌شود. در دعای او هم حکمت هست، این حکمت پر است در این دعاها. (73/11/28)

بینایی به عیوب دنیا و درمان آن از مصادیق حکمت

«وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا داءَها وَ دَواءَها»، این‌هم یک مصداقی از همان حکمت است، او را به عیوب دنیا بینا می‌کند؛ هم به دردهای دنیا که عیوبش اینهاست، هم به درمان‌های آن؛ که چگونه می‌شود از این دردها و از این عیوب خلاص شد. آن‌وقت نتیجه این می‌شود که «وَ اَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیا سالِماً اِلَی دارِ السَّلامِ» از دنیا سالم خارج می‌شود. که این در دعاها هم هست؛ «اَخرِجنی مِنَ الدُّنیا سالِماً»[4] یعنی به‌صورت صحیح، و فطری، همان‌طورکه خدای متعال خواسته است، انسان رشد پیدا کند و به‌سمت …

حکمت یعنی بیان حقایق مورد نیاز زندگی انسان

… که توجّه بدهند ما را به خطراتی که تهدید میکند آحاد بشر را، چه در این نشئه و چه در نشئه‌ی بعد که زندگی حقیقی است. کتاب درمان دردهای بشر است؛ چه دردهای افراد بشر [مانند] دردهای معنوی و روحی و فکری‌شان، چه دردهای جوامع بشری [از قبیل] جنگها، ظلمها، بی‌عدالتی‌ها؛ قرآن درمان اینها است: وَ نُنَزِّلُ مِنَ القُرآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنین.[8] قرآن کتاب حکمت است: یس * وَ القُرآنِ الحَکیم؛[9] «حکمت» یعنی بیان حقایق زندگی که انسان به آنها احتیاج دارد. قرآن کتاب تبیین و رفع ابهامها و جهالتها است، مکرّر هم «تِلکَ آیاتُ الکِتابِ المُبین»[10] در قرآن تکرار شده است. کتاب مجید است، کتاب کریم است، کتاب نور است، کتاب برهان است؛ این قرآن است. اینها توصیف قرآن در خود قرآن است؛ قرآن را خود قرآن به ما معرّفی میکند و …

بیان شرع حکمت یعنی بیان حقایق است نه تبیین علمی

… ، «من اصلح ما بینه و بین اللَّه اصلح اللَّه ما بینه و بین الناس»[4] ؛ اگر انسان رابطه خود با خدا را درست کرد، خداوند رابطه او با مردم را درست خواهد کرد. همه اینها ارتباطها و مکانیسمهای علمىِ جامعه شناسی و روانشناسی دارد که فعلاً نمیخواهیم آنها راتبیین کنیم. آنچه که بیان شرعِ متکفّل است، تبیین علمی این مسائل نیست. آنچه که شرع بیان میکند، حکمت است. حکمت یعنی بیان حقایق. این حقیقتی است که اگر شما خودتان را با خدا مرتبط کردید، رابطه شما با مردمی که به خدا معتقدند و بنده او هستند، خوب خواهد شد.

حکمت به معنای تبدیل انسان به جهانی عقلی همانند جهان حسی

من احساس میکنم امام واقعاً حکیم بود؛ همان معناى حکمت؛ همان «صیرورة الانسان عالماً عقلیّاً مضاهیّاً للعالم الحسّى»،[18] مصداق کاملش آن مرد ملکوتى و الهى بود؛ آدم احساس میکرد که تمام حقایق عالم، منعکس در روح او است؛ یک چیزهایى را به وضوح و روشنى ‌-نه با استدلال و با ترتیب مقدّمات معمولى؛ نه، با همان نورانیّت نفسانى خودش، با حکمت خودش- خوب میفهمید که آدم بایستى زحمت میکشید و به قول معروف، عصازنان و کورکورانه خودش را …