لزوم کار فرهنگی بزرگ برای حقوق زن و رفع ستم از زنان
… حضور زنان در نهضت انقلابى ملّت ایران نمیبود، به احتمال زیاد، این انقلاب به این شکل یا پیروز نمیشد، یا مشکلات بسیار بزرگى در سر راه آن پدید مىآمد؛ [لذا] حضور زنان مشکلگشا بود. در جنگ هم همینجور بود، در مسائل دیگر از اوّل انقلاب تا حال هم همینجور بوده است؛ بنابراین تلاش زیادى شده است، لکن در عین حال دربارهى مسئلهى زن، حقوق زن، رفع ستم از زنان، فراهم کردن زمینههاى مناسب براى زنان کشورمان، لازم است کار فرهنگى بزرگى انجام گیرد؛ من امروز با این نیّت این بحث را میکنم که به ایجاد این فضاى فرهنگى کمک بشود.
لزوم روشن شدن هدف و شعارهای تلاش برای حقوق زنان
در این سالهاى اخیر، یک تلاش قابل تقدیرى را در فضاى فکرى و فرهنگى کشور در زمینهى مسائل زنان مشاهده میکنیم. یک نکتهى اساسى وجود دارد که ما که براى حقوق زنان یا براى فراهم کردن زمینههاى تکامل و رفع ستم از زنان و دربارهى زن صحبت میکنیم، هدف ما چیست؟ هدف از این تلاشها، از این نوشتنها، گفتنها، فعّالیّتهاى قانونى چیست؟ این یک سؤال است که حتماً باید به آن جواب داده شود. سؤال دوّم این است که براى اینکه در جامعه، زن به جایگاه حقیقى خود نائل بشود، ما چه شعارهایى را میخواهیم مطرح کنیم؟ از چه وسایلى میخواهیم استفاده کنیم؟ چون امروز در کشورهاى غربى و همچنین در کشورهایى هم که با فرهنگ غربى و در حال و هواى کشورهاى غربى حرکت میکنند و زندگى میکنند، یک چیزى به نام «نهضت حقوق زنان» وجود دارد؛ آنجا هم زنگرایى، نهضت بهاصطلاح فمینیسم، با نیّت و هدف …
نقد هدف ایجاد تخاصم و رقابت خصمانه میان زن و مرد
یک نوع هدف دیگر این است که ما از این گفتن و تلاش کردن و احیاناً مبارزه کردن، بخواهیم یک نوع حالت تخاصم[3] و جدایى میان دو جنس زن و مرد به وجود بیاوریم؛ یک حالت رقابت خصمانه میان زن و مرد؛ ساختن دنیایى بر اساس رقابت، کأنّه در جامعهى بشرى مردان یک طرف قرار دارند، زنان یک طرف قرار دارند و اینها بر سر یک دستاوردى با هم نزاع میکنند و زن میخواهد در این قسمت بر مرد غالب و فائق بشود؛ آیا هدف این است؟ پس دو نوع هدف، دو دیدگاه دربارهى هدف این تلاش و این حرکت یا ــ اگر تعبیر کنیم ــ این نهضت، میتواند ترسیم بشود: هدف اوّل، هدف اسلامى است؛ هدف دوّم، هدف کوتهبینانه است، که در تلاشهایى که در کشورهاى غربى میشود، ما ردّ پاى هدف دوّم را بیشتر …
لزوم ابتنای حرکت دفاع از زن بر خرد و شناخت فطرت زن و مرد
… به وجود آورده است بهره ببرید و باید این را درست بشناسید و راه آن را درست بدانید، پس احتیاج به فکر کردن دارید، و هم براى شما مسئلهى مبارزه براى رفع ستم از زنان مطرح خواهد شد، [پس] باید بدانید که آنچه مطرح میشود چیست، آنچه لازم است چیست، آنچه مضر است چیست؛ لذا این نکته براى شما بسیار مهم است ــ [بگویم، این است که] در هر حرکت اجتماعى، آن وقتى حرکت درست خواهد بود و به نتایج درست خواهید رسید که مبنى بر خرد و تأمّل و تشخیص مصلحت و مبتنى بر پایههاى درست و عقلانى باشد. در هر حرکتى که به قصد احقاق حقّ زنان انجام میگیرد، عیناً باید همین معنا ملاحظه شود؛ یعنى هر گونه حرکتى، بر اساس یک بینش خردمندانه، مبتنى بر حقایق هستى ــ یعنى شناسایى طبیعت و فطرت زن و طبیعت و فطرت مرد، مسئولیّتها و مشاغل اختصاصى زن، مسئولیّتها و مشاغل اختصاصى مرد و آنچه میتواند مشترک بین اینها باشد ــ بایستى انجام بگیرد و از روى انفعال و تقلید نباید باشد. اگر حرکت از روى انفعال بود، از روى تقلید بود، کورکورانه و چشمبسته بود، حرکت مضرّى خواهد بود. اگر در کشور ما و جامعهى ایرانى، کسانى نام زن را و حقوق زن را از این جهت بیاورند که مجلّات غربى یا گزارشهاى غربى یا سیاسیّون غربى، ایران اسلامى را متّهم کردهاند به …
برابری حقوق زن و مرد در اسلام با تفاوت برخی احکام به تبع طبیعت
… بودن ــ مطرح نیست؛ تعالى بشرى مطرح است، اخلاق بشرى مطرح است، بُروز استعدادها مطرح است، انجام وظایفى که به هر کسى یا به هر جنسى از جنسهاى بشرى متوجّه است، مطرح است؛ براى این باید طبعاً طبیعتها را شناخت. اسلام، طبیعت زن را و طبیعت مرد را هم بخوبى مىشناسد. در اسلام آنچه مطرح است، عبارت است از تعادل؛ یعنى رعایت عدالت محض میان افراد بشر از جمله میان جنس زن و جنس مرد؛ از لحاظ حقوق، برابرى در حقوق مطرح است امّا یک جایى ممکن است احکام زن با احکام مرد متفاوت باشد، همچنان که طبیعت زن با طبیعت مرد در بعضى از خصوصیّات متفاوت است. بنابراین بیشترین حقایق و بیشترین واقعیّتهاى فطرت و طینت بشرى در مورد زن و مرد، در معارف اسلامى است.
لزوم الهام گرفتن از احکام اسلامی در حرکت برای زنان
اگر ما امروز بخواهیم براى زنان کشورمان یک حرکت حقیقى و اساسى بکنیم تا زنان بتوانند به وضع مطلوب خودشان برسند، باید به احکام اسلامى نظر داشته باشیم و از آن باید الهام بگیریم؛ روش را براى ما احکام اسلام معیّن میکنند. هر روش خردمندانهى عقلائى را هم اسلام مىپسندد و قبول دارد. اگر تجربهاى در جایى باشد، مورد قبول است؛ [امّا] تقلید نه. استفادهى خردمندانهى از تجربیّات دیگران درست، و تقلید غلط [است]. لذا امروز کسانى که براى حقوق زن، براى رشد و شکوفایى استعدادهاى زنان در …
لزوم احقاق حقوق زن در جامعهٔ اسلامی بر مبانی و با هدف اسلامی
… به فطرت و طینت زن و مرد، حرکتى با این خصوصیّات بود و در نهایت به ضرر همه تمام شد؛ هم به ضرر مردان، هم به ضرر زنان؛ و بیشتر به ضرر زنان؛ این قابل تقلید نیست؛ این چیزى نیست که کسى در کشور اسلامى به آن نگاه کند، از آن بخواهد چیزى یاد بگیرد؛ این را باید طرد کرد. بله، حرکت در جهت احقاق حقوق زنان در جامعهى اسلامى، در جامعهى ما، حتماً باید انجام بگیرد منتها بر مبانى اسلامى و با هدف اسلامى. یک عدّهاى نگویند که «این چه نهضتى است، چه حرکتى است؛ مگر زن در جامعهى ما چه کم دارد؟». متأسّفانه ممکن است بعضى اینجور فکر کنند؛ این ظاهربینى است. زن در همهى جوامع از جمله در جامعهى ما دچار ستم است، دچار کمبودهایى است که بر او تحمیل میشود؛ امّا این کمبود، …
نقد مدعیان مقلد غرب که سهمی در افتخارات زن ایرانی ندارند
و به شما عرض کنم که خیلى از کسانى که امروز بهاصطلاح سنگ حقوق زن را به سینه میزنند ــ در واقع سنگ آزادى غربى و بىبندوبارى را به سینه میزنند ــ و تقلید از غربىها میکنند، همینهایى که گاهى چیزهایى هم مىنویسند، از آن افتخارات سهمى نداشتهاند؛ از آن عظمتى که زن ایرانى در این هجدهسالهى بعد از پیروزى انقلاب نشان داده است و آفریده است، سهمى نداشتهاند، کار بزرگى نکردهاند؛ خیلىهایشان به فکر جیب خود، درآمد خود و کیف خود بودهاند، به فکر وسایل آرایش و زینت خود بودهاند؛ اینها هیچ عظمتى ندارند. آن نسخه، نسخهى غلطى است؛ اگر نسخهى غربى در مورد زن درست بود، غربىها مجبور نمیشدند دوباره بعد از هفتاد هشتاد سال، صد سال، مجدّداً یک نهضت حقوق زنان راه بیندازند که این روزها و این سالهاى اخیر به راه انداختهاند. الان ده بیست سال است …
هدف اسلام: رفع ستم از زن و نفی حاکمیت مرد بر زن
امّا روش اسلامى این نیست. هدف اسلام در دفاع از حقوق زنان، همانطور که گفته شد، این است که زن اوّلاً تحت ستم نباشد و مرد، خود را حاکم بر زن نداند. در خانواده حدودى هست، حقوقى هست؛ مرد حقوقى دارد، زن حقوقى دارد؛ بشدّت این حقوق، عادلانه و متوازن ترتیب داده شده است. آنچه را که به نام اسلام است و غلط است نمیگویم و از آن دفاع نمیکنیم؛ آنچه متعلّق به اسلام است، بیّنات اسلام و مسلّمات اسلام [را میگویم]؛ اینها …
لزوم بررسی و اصلاح برخی قوانین در برخورد با زن و مرد
دوّم، اصلاح قوانین. بعضى از قوانین در برخورد با زن و با مرد، احتیاج به اصلاح دارد و باید کسانى که اهل این کارها هستند، مطالعه کنند، بررسى کنند، آن قوانین را درست کنند.
لزوم تبیین نظر اسلام دربارهٔ تفاوت حقوق زن و مرد با زبان امروز
یک مسئلهى دیگر که این هم از کارهاى لازم است، [این است که] نظر اسلام در مورد حقوق زن و حقوق مرد باید تبیین بشود. خود بانوان هم در این زمینه باید کار کنند؛ امّا بیشتر باید کسانى که در معارف اسلامى آگاهى دارند تلاش بکنند تا بتوانند نظر اسلام را در آن جاهایى که حقوق زن و مرد متفاوت است، درست تبیین کنند تا هر کسى تصدیق کند که این دقیقاً بر اساس طبیعت زن و مرد و فطرت انسانى زن و مرد و بر طبق مصالح جامعه است؛ البتّه کارهاى خوبى هم شده است، [امّا] امروز هم با زبان امروز باید این کار بشود وَالّا در گذشته هم در این زمینه کارهاى خوبى انجام گرفته و اگر کسى مطالعه کند و توجّه کند، به همین اذعان و تصدیق هم خواهد رسید.
لزوم پرهیز از بحثهای انحرافی مانند دیه در دفاع از زن
نکتهى بعدى این است که از بحثهاى انحرافى در این زمینه باید اجتناب شود. بعضىها به عنوان اینکه از زن دفاع میکنند، به بحثهاى انحرافى کشانده میشوند؛ بعضى از مسائل، از قبیل دیه و امثال اینها را مطرح میکنند در حالى که اینها بحثهاى انحرافى است. نظر اسلام در مورد زن و مرد ــ همانطور که بیان شد ــ نظر واضح و روشنى است. نظر اسلام در مورد خانواده کاملاً روشن است. اینکه کسى بیاید اینجور مسائل را مطرح کند، جز دور کردن راه و منحرف کردن ذهنها هیچ فایدهى دیگرى ندارد و کار صحیح و منطقىاى نیست. بحثهاى …
لزوم دفاع قانونی و اخلاقی از زن، بهویژه در خانواده
یک نکتهى دیگر که باید مورد توجّه باشد، دفاع اخلاقى و قانونى از زن، بخصوص در داخل خانواده است؛ دفاع قانونى با اصلاح قوانین ــ همانطور که گفته شد ــ و ایجاد قوانین لازم، و دفاع اخلاقى با طرح این مسئله و مواجههى با کسانى که این را درست نمیفهمند و زن را در خانه مستخدم، مورد ستم مرد و بدون تمکّن از خودسازى معنوى تلقّى میکنند و اینجور هم عمل میکنند؛ باید با این فکر، با قوّت و شدّت مقابله بشود؛ البتّه به شکل کاملاً منطقى و عقلانى؛ دفاع اخلاقى.
نداشتن مالکیت حقیقی زنان در غرب در برابر استقلال مالی آنان در اسلام
تا اوایل این سده - یعنی تا دهههای دوم و سوم همین قرن میلادی - در کشورهای غربی، زنان مالکیت به معنای حقیقی نداشتند! یعنی زنی که شوهر میکرد، بدون اجازه شوهرش نمیتوانست در ثروت خود تصرّف کند. این را با احکام اسلامی مقایسه کنید که زنان را مستقل میداند. مگر شوهر حق دارد که به زن بگوید تو در مال خودت این کار را بکن، این کار را نکن، این تصرّف را بکن؟ در اسلام، چنین حقّی به شوهر داده نشده است. درباره مسأله زن، اینها آمدهاند طلبکار نظام جمهوری اسلامی شدهاند! چرا؟ چون در نظام اسلامی، بر اساس معارف اسلام، بیبندوباری راه ندارد و فساد و فحشا اجازه داده نمیشود.
لزوم جستوجوی شعارهای صحیحتر و گرهگشاتر از شعار غربی آزادی
… میشود، مسئلهى آزادىِ سقط جنین است که این یک نکتهى بسیار مهمّى است و با اینکه ظاهر ساده و کوچکى دارد، باطن بسیار خطرناک و سهمگینى در این سخن، مُضمَر[5] و مندرج است. این وسیله و شعار و مطالبهاى است که در غرب غالباً مطرح میشود؛ لذا میگویند «نهضت آزادى زنان». در نظام صحیح، در یک مطالبهى صحیح و مبارزهى صحیح، هدف نمیتواند این معناى وسیعى باشد که یک بخش آن قطعاً مضر است، اگرچه ممکن است بخشهاى مفیدى هم در آن باشد. [پس] باید به دنبال شعارهاى بهتر، مناسبتر، صحیحتر، گرهگشاتر گشت.
اعطای حق مالکیت به زن در اروپا برای جذب کارگر کارخانهها
… به قتل رسیده است، خانوادهاى هستند که زن در آن در نهایت فشار است و از این قبیل؛ آنچه هست، از این قبیل است. این ادبیّات غربى است که تا اواسط قرن کنونى، همین فرهنگ ادامه داشته است. البتّه از اواخر قرن نوزدهم میلادى، یک حرکتهایى شروع شده است به نام آزادى زنان. نکتهى مهم این است ــ درست توجّه کنند بانوان گرامى، بخصوص زنهاى جوان که میخواهند در این زمینهها فکر بکنند ــ که طبق بررسى موشکافانهى جامعهشناسهاى خود اروپا، حتّى آن وقتى که در اروپا براى زن حقّ مالکیّت معیّن شد، به خاطر این بود که تازه بساط تکنولوژى مدرن و صنعت در غرب به راه افتاده بود، کارخانهها احتیاج به کارگر داشت، کارگر کم بود، احتیاج به کارگر زیادى داشتند، براى اینکه زنها را به کارخانهجات بکشانند و از نیروى کار آنها استفاده کنند ــ که البتّه همیشه مزد کمترى هم به زنها میدانند، الان هم همینجور است ــ لذا بود که اعلان شد که زن داراى حقّ مالکیّت است. اروپایىها حقّ مالکیّت را اوایل قرن بیستم به زن دادند؛ این، آن نگرش افراطى و غلط و ظالمانه نسبت به زن در غرب و در اروپا است.
ادعای حقوق زن از سوی غرب در برابر جمهوری اسلامی
… هفتاد سال قبل - در حدّ دکترا تحصیلات عالیه کرده است؛ لیکن به او مدرک تحصیل ندادهاند! بعد سؤال میکند، چرا مدرک تحصیل ندادهاند؟ میگوید که چون تا سال ۱۹۴۷ در انگلستان، به زنانی که تحصیل میکردند، مدرک تحصیلی نمیدادند و میگفتند که زن نباید مدرک تحصیلی بگیرد! اینها امروز آمدهاند و در مقابل جمهوری اسلامی، مدّعی حقوق زن شدهاند! در همان سالهایی که چنین حقارتهایی در فرهنگ غربی مشاهد میشد، در ایران اسلامی، «بانوی اصفهانی» اجازه اجتهاد از مجتهدان درجه اوّلِ آن روز اسلام داشت و در اصفهان، حوزه تدریس فلسفه و فقهش را دایر بود! اسلام، این است.
محرومیت زن از تصرف مستقل در دارایی خود، ظلم است
… با او مقابله کند. اگر چنانچه نگذارند زن به تحصیلات صحیح دست پیدا کند، به علم و معرفت دست پیدا کند، این ظلم است؛ اگر شرایط جورى باشد که زن فرصت پیدا نکند به خاطر زیادى کار و فشار کارهاى گوناگون که به اخلاق خود، به دین خود، به معرفت خود برسد، این ظلم است؛ اگر زن امکان پیدا نکند که از مایَملک خود به طور مستقل و با ارادهى خود استفاده کند، این ظلم است؛ اگر در هنگام ازدواج، شوهرى به زن تحمیل بشود یعنى خود او در انتخاب این شوهر نقشى نداشته باشد و ارادهى خود او، میل خود او مورد اعتنا قرار نگیرد، این ظلم است؛ اگر [زن] براى تربیت فرزند ــ چه آن وقتى که در داخل خانه با خانواده زندگى میکند، چه در صورتى که از …