در آن هنگامهی دشوار که فرمان به آب افکندن صندوق حامل نوزاد داده شد، خطاب الهی وعده فرمود که: «انّا رادّوه الیک و جاعلوه من المرسلین» .[1] تحقق وعدهی اول که وعدهی کوچکتر و مایهی دلخوشی مادر بود، نشانهی تحقق وعدهی رسالت شد، که بسی بزرگتر و البته مستلزم رنج و مجاهدت و صبر بلندمدت بود: «فرددناه الی امّه کی تقرّ عینها و لا تحزن و لتعلم انّ وعد الله حقّ» .[2] این وعدهی حق، همان رسالت بزرگ است که پس از چند سال تحقق یافت و مسیر تاریخ را تغییر داد.
تحقق وعدهٔ بازگشت موسی به مادر، نشانهٔ تحقق وعدهٔ نبوت او
خدای متعال برای اینکه دلها را به تحقق وعدههای آینده قرص کند، برخی از این وعدهها را در کوتاهمدت اجرا میکند. خدای متعال به مادر حضرت موسی وحی کرد: «فألقیه فی الیمّ». بعد فرمود: «انّا رادّوه الیک و جاعلوه من المرسلین» .[4] دو تا وعده داد: بچه را در دریا بینداز - نگران نباش - هم به تو برمیگردانیم، هم او را به مقام نبوت و ارسال میرسانیم. آن نبوت هم همان نبوتی بود که سالهای متمادی - شاید چند قرن - بنیاسرائیل در انتظارش بودند. بعد که حضرت موسی در قصر فرعونی به آغوش مادر برگشت، خدای متعال میفرماید: «فرددناه الی امّه کی تقرّ عینها و لا تحزن و لتعلم انّ وعد اللّه حقّ» ؛[5] این وعدهی اوّلی را برایش تحقق دادیم، برگرداندیم تا بداند وعدهی خدا درست است؛ آن وعدهی دوم هم محقق خواهد شد.
پیروزی نهضت موسی پس از درگذشت او و هارون
پیامبرانْ در بین راه از دنیا رفتند. در تیه چهل سالهی بنیاسرائیل که بعدش به قدرت و حکومت رسیدند، حضرت موسی از دنیا رفت، جناب هارون از دنیا رفت؛ اما نهضت موسی پیروز شد. افراد، ماها، مسؤولان، آدمهایی که در انقلاب مسؤولیتی بر دوششان است، میروند. اشخاص به معنای انقلاب و نشان دهندهی انقلاب نیستند. ماها میرویم؛ آنکه میماند، این انقلاب است؛ آنکه میماند، این ملت است؛ آنکه پیروز میشود، کشور ایران اسلامی است و این پیروزی در …
عبرتآمیز بودن ماجرای او و برگشتن برخی همراهانش
من یک وقت میخواستم بحثی قرآنی در این خصوص عرض کنم که فعلاً مجالش نیست. بحث قرآنی مربوط به ماجرای حضرت موسی علیهالسّلام است که از آن ماجراهای عبرتآمیز و عجیب تاریخ است. درباره این ماجرا هرچه بگویم تمام نمیشود. واقعاً قرآن گنجینه عظیمی از تجربه موسوی برای ماست. در این ماجرای عجیب، یکی از نقاط برجسته، خراب و فاسد شدنِ کسانی از همراهان موسی علیهالسّلام است که از همراهىِ او برگشتند. من اینها را عرض میکنم تا کسانی که اهل تأمّل در آیات قرآنند، دنبالش بروند.
تبدیل حقیقی عصا به اژدها و شکافتن سنگ و دریا بهعنوان معجزه
… که عرض شد: معجزه عبارت از: ارائهی یک حقیقت و یک واقعیتی است، که بیننده، از آن واقعیت فقط خود آن پدیده را میبیند و از علل آن خبر ندارد و لذا قادر بر این نیست که آن علل را بشناسد. اما سحر، ارائه یک خیال و یک توهم است که به صورت واقعیت نشان داده میشود. مثلاً: در قضیه حضرت موسی (ع) کار حضرت موسی این بود که عصا را میانداخت و آن عصا به اذن الهی تبدیل به اژدهای حقیقی میشد. این معجزه البته یک علتی هم دارد و همانطور که گفتیم: نظام علیت بر او حاکم است، منتها چگونگی این علت را ما نمیشناسیم و چون در میان سؤالها یک سؤالی هم از علیت شده، بعداً آنرا عرض میکنم و توضیح بیشتری در ذیل آن سؤال خواهم داد، اما بههرحال آن عصای حضرت موسی عصا بود و تبدیل به اژدهای حقیقی شد و یا عصا را وقتی به سنگ زد، آن سنگ حقیقتاً شکافته شد و از آن دوازده چشمهی جوشان آب بیرون آمد که هرکس از آن آب میخورد احساس رفع عطش میکرد، یعنی مواد آب وارد بدنش میشد و هیچ توهمی برایش وجود نداشت. یا آن وقتی که عصا را به دریا زد: «فاوحینا الی موسی ان اضرب بعصاک البحر فانفلق»[2] آن قسمت از دریا ناگهان تبدیل شد به دوازده راه، یعنی دوازده راه کشیده شد وسط دریا و آن راهها در زمین کف دریا بود و در کنار آن راهها هم دیوارهای از آب حرکت میکرد و بنیاسرائیل از این راهها عبور کردند، ولذا اگر آن راهها یک چیزخیالی بود، از راه خیالی وسط دریا ممکن نبود بشود عبور کرد، پس این معجزه است. اما سحر مثل آن ریسمانها و عصاهای سحرهی فرعون است که آمدند انداختند و وقتی آن عصاها و ریسمانها را روی زمین ریختند کسانی که مشاهده میکردند به نظرشان میرسید آن ریسمانها و عصاها دارند حرکت میکنند، در حالی که در واقع حرکت نمیکردند، لکن تأثیر سحر آن ساحر در چشم …
اعتراض به فرعون برای به بردگی گرفتن بنیاسرائیل
قبل از اسلام حضرت موسی به فرعون میگوید که: «و تلک نعمة تمنّها علىّ ان عبّدت بنیاسرائیل»؛[3] که این را هم قرآن نقل میکند. این منتی است سر من میگذاری که بنیاسرائیل را بردهی خودت کردهای، آزادی آنها را سلب کردی؟! باز اینجا مسئلهی بردگی و آزادی مطرح است. و در معارف صدر اسلام و در تاریخ صدر اسلام، اینقدر این مفهوم با همین نام، با همین واژه و با همین خصوصیات تکرار شده که جای شک باقی نمیماند.
عصای یوسف در دست موسی، نماد تداوم کار یوسف
آیتاللّه خامنهای: این داستان عصای یوسف که آقای دکتر نقل کردند که بعد به شعیب میرسد و بعد به دست موسیٰ میافتد ــ که جدّاً هم این داستان خیلی سمبولیک و جالب است ــ این نشان میدهد ادامهی کار یوسف را در دست موسیٰ و به وسیلهی موسیٰ که این تداوم همان کار است. به ایشان عرض کردم که این در زندگی ائمّه هم عیناً وجود دارد، یک چنین سمبلهایی در زندگی ائمّه هست و نمونههای خیلی قشنگی دارد. از جمله این نمونه است که در داستان زندگی امام صادق این را میخوانیم، روایاتش را میبینیم که وقتی امام باقر از دنیا میرفت و فرزندانشان …
دگرگونی موسی هنگام نزول وحی در بیابان
پیغمبر بر اثر تفکرات و تدبرات، به انقلاب و دعوت اسلامی نرسید. اصلاً او بعد از آنیکه این دعوت، این وحی، این برانگیختگی در او بهوجود آمد، موجود دیگری شد، انسان دیگری شد، وضع دیگری پیدا کرد. و نه آن پیغمبر، همۀ پیغمبرها. موسی درحالیکه زن و بچهاش را برداشته و دارد میآید طرف یک مسافرت معمولی، در وسط بیابان، در آن لحظۀ حساس، وقتی وحی الهی بر او نازل میشود، موسی دیگر همهچیز از یادش میرود. موسی آنوقتیکه رسالت را احساس میکند، انسانیست غیر از انسانِ یکلحظۀ قبل، در او یک شور دیگر، یک جوش دیگر، یک انگیزش دیگر بهوجود میآید. آن کسی این حرف را میزند که اعتقاد به نبوت و بعثت و وحی و ارتباط به عالم غیب، در مورد پیغمبران ندارد. حرفیست که مستشرق بیاعتقاد یا مغرض مینویسد و میزند، نویسندۀ کماطلاع و بیتحقیقِ غیر مغرض هم در کتابش، در نوشتهاش، در گفتهاش آن را تکرار میکند.
دستور معارضان او به کشتن جوانان مؤمن به وی
… معارضان، موسی بیان کرد و آورد، چه گفتند؟ آیا ساکت نشستند؟ آیا نشستند تا موسی بیاید و بیخ و بنِ نهال وجودشان و درخت پوسیدۀ حیاتشان را قطع بکند؟ هرگز؛ همچنانیکه موسی نظام پیشنهادیاش پنجه به زندگی آنها میزد، آنها هم پنجول به سر و صورت موسی کشیدند، چه گفتند؟ ﴿قالُوا اقتُلوا اَبنآءَ الَّذينَ آمَنوا مَعَهُ﴾ بکشید پسرانِ جوان آن کسانی را که ایمان آوردند و گرویدند به موسی. آنکسانیکه به فکر این نبی تازهوارد، این فکر نو و روشن و زندگیساز ایمان آوردند، پسرانشان را بکشید. بکشید که اینها نباشند تا فردا ما را تهدید کنند، بکشید تا نباشند که از بودن آنها جرقهای نزند، جوانهایشان را بکشید.
دعوت فرعون و ایمان آوردن ساحران پس از شکست سحرشان
… من میگویم، دلم میخواهد بهعنوان یک طرز فکر مذهبی به آن عمل کنید، واقعاً دقت کنید، اگر میبینید با موازین اسلامی سازگار است، بهعنوان یک طرز فکر بپذیرید. این قرآن است، در سورۀ اعراف آیۀ 120 به این طرف، بلکه قبل از اینها، آیۀ مورد نظر من، آیۀ 126 و 127 است. مطلب با ماجرای فرعون مطرح میشود و موسی، که موسی میآید و دعوت الهی را بیان میکند، فرعون نمیپذیرد، قبول نمیکند و نهتنها قبول نمیکند، بلکه حتی موسی را تهدید میکند. بعد از همۀ این حرفها، ساحران فرعونی میآیند، سحرشان درمقابل معجزۀ موسایی کاری از پیش نمیبرد و بالاخره آنها خودشان ایمان میآورند. فرعون آنها را تهدید میکند، میگوید شما را خواهم کشت. چرا به موسی ایمان آوردید؟ اینها همه میگذرد، بعد از ماجرای جادوگران فرعونی و شکست آنان از موسی، آنوقت اینجوری است: ﴿وَ قالَ المَلأُ مِن قَومِ فِرعَونَ﴾[12] ملأ، سران و سرداران و بزرگان قوم فرعون به …
فرمان ورود به ارض مقدسه برای تشکیل جامعهٔ توحیدی
این قرآن است، واقعیت تاریخی هم همین را به ما میرساند و نشان میدهد. همان ابراهیمی که روزی در آتش میاندازندش، روزی میبینیم که در مکه و خانۀ خدا جامعۀ توحیدی تشکیل میدهد و تا قرنها بعد از خودِ او، آن جامعه میماند. موسی که یک روز اینجور با فرعون درگیری دارد و تحت فشارند بنیاسرائیل، روز دیگری میبینیم که دستور دخول در ارض مقدسه به او داده میشود؛ ﴿يا قَومِ ادخُلُوا الاَرضَ المُقَدَّسَةَ﴾[14]، بروید آنجا و آنجا جامعۀ الهی و توحیدی تشکیل بدهید. عیسیبنمریم که در مدت اقامت کوتاهش بر روی زمین و در میان انسانها، تلاش و فعالیتش به ثمرۀ ظاهری نمیرسد، بعد از آنیکه از روی زمین عروج میکند و از میان مردم میرود، بعد از یکی دو قرن، بزرگترین قدرتهای جهانِ آن روز در اختیار فکر مسیح قرار میگیرد؛ یعنی …
سفارش به امت خود به مخالفت نکردن با پیامبر موعود
بعد میگوید که حالا نصرت پیغمبر چیست؟ نصرت پیغمبر این است؛ موسی مثلاً، چگونه پیغمبر ما را یاری میکند؟ اینکه به امتش، دوستانش، یارانش، سفارش میکند: مبادا، مبادا، مبادا اگر این پیغمبر با این نشانهها آمد، مخالفت با او بکنید. خب نصرت است. ﴿قالَ اَاَقرَرتُم﴾ خدا به این پیغمبرها گفت آیا اقرار کردید؟ قبول کردید این تعهد مرا؟ این پیمانی که دارم از شما میگیرم که به پیغمبران بعد از خودتان ایمان داشته باشید، با این شرط، ﴿اَاَقرَرتُم وَ اَخَذتُم عَلىٰ ذلِكُم اِصري﴾، عیناً همین پیمان را …
آغاز حرکت موسوی از دل کاخ فرعون و نابودی فرعونیان
انقلاب اسلامی از دل مهمترین سنگر استکبار بیرون آمد؛ این خطای محاسباتی آمریکا است؛ آنها فکر نمیکردند: وَ ظَنُّوا اَنَّهُم مانِعَتُهُم حُصونُهُم مِنَ اللهِ فَاَتاهُمُ اللهُ مِن حَیثُ لَم یَحتَسِبوا.[2] مثل حضرت موسیٰ؛ حرکت موسوی در دل خانهی فرعون و کاخ فرعون آغاز شد که به نابودی کاخ فرعون و فرعونیان انجامید. اینجا ایرانِ دوران پهلوی، قلعهی مستحکمِ منافعِ آمریکایی بود؛ از دل این قلعه بود که انقلاب بیرون آمد و جوشید؛ و آمریکاییها نفهمیدند و آمریکاییها فریب خوردند و آمریکاییها خواب ماندند و آمریکاییها غافل شدند؛ خطای محاسباتی آمریکا یعنی این. بعد از آن هم تا …
سخن او به بنیاسرائیل: پیروزی در گرو ورود به میدان
… در اختیار دارند؛ مراقب ضربات آنها باشید. البته همانطور که گفتم، میدان، میدان مبارزه است. در میدان مبارزه، انسان در انتظار این است که دشمن به او ضربه بزند و حمله کند؛ اما به خدا توکّل میکند و همه قدرت و علم و هوشمندی و عقل خود را بهکار میگیرد و پیش میرود. «فاذا دخلتموه فانّکم غالبون[3] »؛ حضرت موسیبه بنیاسرائیل گفت شما بروید وارد شوید؛ همینقدر که وارد شدید و پشت به میدان نکردید، غلبه با شماست. پس مهم این است که پشت به میدان نکنید و میدان را حفظ و کار را دنبال کنید؛ خدای متعال هم به شما کمک خواهد کرد.
علت داشتن اژدها شدن عصا هرچند ناشناخته برای ما
… ما این همه ناشناخته داریم، ولذا چه مانعی دارد که جزو این ناشناختهها، یکی هم علل معجزات باشد؟ هیچ استبعادی ندارد که یک وقت هم ارادهی خدای متعال قرار بگیرد و در یک برههای از زمان آن علل را برای ما روشن کند. یعنی کسی نباید تصور کند که تا ابد نخواهد فهمید. چگونه بود که عصای حضرت موسی اژدها میشد؟ ممکن است یک روزی بشر بفهمد که چگونه عصای اژدها شده است! اما عصا اژدها میشده و قطعاً علتی هم دارد، لکن من و شما آن علت را نمیدانیم، همین حالا هم چیزهایی وجود دارد که من و شما علت آنها را نمیدانیم و از این علل طبیعی هم خارج است. ممکن است کسانی اینها را ندیده باشند، منکر بشوند، اما کسانی که دیدهاند نمیتوانند منکر بشوند. فرضاً وقتی عقرب دست کسی را میگزد این از لحاظ طبیعی یک چیز روشنی است که یک سمی وارد بدن شده، نتیجهی آن سوزش یا ورم کردن است و حتی در مواردی هم مردن است، یا لااقل دو …
شکافتن دریا، معجزهای که حادثهای گذرا بود
وقتی خود آن حقیقت و پدیده یعنی قرآن معجزه است، لازمهاش جاودانگی است و فرق میکند با یک عمل معجزآسا در یک زمان خاص. فرض کنید: حضرت موسی (ع) که معجزه کرد و با عصای خودش در یک بخشی از بحر احمر آبها را پس زد راه خشکی را باز کرد و مردم را از آنجا عبور داد، این معجزه است، اما این معجزه یک حادثه بود و تمام شد لکن قرآن جاودانه است. و این جاودانگی قرآن با جاودانگی دین مرتبطند و چون دین اسلام دین آخر و دین جاودانه است، پس معجزهی او هم باید معجزهی جاودانه و همیشگی باشد، ولذا اعجاز را در خود قرآن قرار دادهاند. پس اینکه عرض کردیم میفرماید: «فأتوا بسورة من مثله»[9] یک سورهای از این قبیل …
توصیهٔ موسی به قومش به صبر و استعانت از خدا
پیغمبران در راه دشوار خودشان یک چیزهایى را ملاحظه میکردند؛ از جمله، آن چیزى است که پیغمبر عظیمالشّأن الهى حضرت موسى به اصحاب خود و مؤمنینِ به خود توصیه کرد که قرآن از قول موسى نقل میکند: قالَ موسىّْ لِقَومِـهِ اسـتَعیـنوا بِاللهِ وَ اصـبِروِّا اِنَّـ الاَرضَ لِله یورِثُهـا مَن یَشـاّْءُ مِن عِبادِه وَ العـاقِبَةُ لِلمُتَّقین؛[2] یعنى این دو عامل را باید رعایت کرد: اوّل صبر و استقامت، و دوّم استعانت به خدا و کمک گرفتن از خدا و تکیهی به خدا. این دو عامل حتماً لازم است؛ اگر نباشد، راه طى نخواهد شد. اگر امام نمیداشت، راه را نمیتوانست طى کند. اوّل: صبر و استقامت؛ بر مشکلات، بر سختیها، بر کمبودها، بر فشارها، بر طعنهی دشمن، بر شایعهپراکنى و شماتت انسانهاى پستْ در سطح عالم، بر همهی اینها باید صبر …
مأموریت دعوت فرعون و امکان هدف دعوت قرار گرفتن او
… بدهد؛ با آنها هم حتّی مینشیند؛ یعنی چیزی به نام خصلت طبقاتی، آن جوری که بعضی میگویند و ذکر میکنند و گمانشان و اظهارشان این است که وابستهی به یک طبقهای امکان ندارد که تحت تأثیر شرایط آن طبقه جور دیگری فکر کند، از نظر منطق اسلامی و منطق مذاهب درست نیست؛ یعنی حتّی به موسیٰ گفته میشود که به فرعون هم برو بگو، لَعَلَّه{ یَتَذَکَّرُ اَو یَخشیّْ؛[17] یعنی فرعون هم میتواند هدف دعوت قرار بگیرد؛ از فرعون هم میتوان سربازی برای پیشبرد مکتب موسیٰ و ایدئولوژی الهی درست کرد. پس در خصوصیّاتی که از این مطالعات به دست انسان میآید، اگر تعقیب بشود، از این قبیل خصوصیّات فراوان داریم.
التماس پیروان موسی از بیم خلاف بودن وعدهٔ او
این دغدغه برای غالب راهروها، غالب رهروان راههای سعادت در طول تاریخ بوده. چقدر به موسی التماس میکردند که میترسیم خلاف گفته باشی، خلاف به تو وعده داده شده باشد. در قرآن میگوید که فشار و فقر، آنقدر زیاد وجود داشت که حتی خواص متزلزل میشدند که ﴿مَتىٰ نَصرُ اللهِ﴾[5] پس کِی؟ پس کو؟ چه شد؟ ببینید، حتی خواص را میلغزاند این تردیدها و تزلزلها و دغدغههای درونی. انسان اگر بخواهد سعادتمند باشد و به سرمنزل و پایان راهِ …
بیرون بردن بنیاسرائیل برای تشکیل جامعهٔ فاضله
… اجتماعات آباد و آزاد و بیتبعیض و انسانی، همان اجتماعاتیست که انبیای عظام الهی در طول تاریخ بهوجود میآوردند. میگویید مگر انبیا جامعه تشکیل دادند؟ در جواب میگوییم بله، انبیا جامعهها تشکیل دادند. در قرآن نشانۀ جامعههایی که انبیا تشکیل دادند، فراوان است؛ ماجرای سلیمان، ماجرای طالوت، ماجرای موسی و آمدنش به سرزمین مقدس، ماجرای موسی و تقاضای بیرون بردن بنیاسرائیل، کجا میخواست ببردشان؟ میخواست ببرد تا جامعه و مدینۀ فاضلهای تشکیل بدهد. اینها موضوع بحثهاییست که ممکن است فردا و پسفردا اشاره بکنم، حالا فقط همین اندازه خواستم یک اشارۀ کوتاهی باشد.
دلگرمی دادن کاهنان و ساحران به فرعون در برابر او
… وقتیکه دیدند بتها شکسته شده، گفتند کی اینها را اینجوری کرده؟ و بنا کردند های و هوی و داد و بیداد راه انداختن، و همانها بودند که نمرود را وادار کردند که ابراهیم را در آتش بیفکند. مردم معمولی که از بتخانه خبر نداشتند؛ کاهن دارد بتخانه، خدمتگزار دارد. همانها بودند که در ماجرای ظهور موسیبنعمران در جامعۀ فرعونی، به فرعون دلداری میدادند و دلگرمش میکردند که ما به سحر خودمان، به کهانت[11] خودمان، سحر او را باطل خواهیم کرد. همانها بودند که در دعوت عیسی علیهالسلام بزرگترین معارضان و جبههگیرانِ با حضرت عیسی را تشکیل میدادند و مانع از دعوت عیسی میشدند. نگاه کنید، این انجیل معمولی، همین انجیلهایی که در دست هست ببینید، با همۀ تحریفها، این چیزها هست، این قسمتهای تاریخیاش …