زبان حال مادر حضرت ابوالفضل عرصهای حماسی برای بیان مصیبت
… مهم و جذابی که میتواند این مصیبت را بیان کند، همان زبان حال مادر حضرت اباالفضل است؛ همان «لا تدعونّی ویک امّ البنین»، یا آن شعر دیگری که به ایشان منسوب است. خب، این دو تا شعر است. البته اینها ترجمهی شعری هم شده، ترجمهی خیلی جالبی نیست، خیلی قوی نیست؛ اما خود این یک عرصه است: مادری است؛ صورت قبر چهار جوانش را که در کربلا شهید شدند، در بقیع میکشد و نوحهسرائی میکند و حماسه میآفریند. همهاش اشک ریختن و تو سر زدن هم نیست - البته اشک ریختن هست، اشکالی هم ندارد - بلکه حماسهآفرینی است، افتخار به این جوانهاست. این یک عرصهی خیلی خوبی است، که از اینگونه عرصهها برای مصیبت خیلی باید استفاده کرد. یا توصیف بعضی از حالات روحی قهرمانان کربلا، از جمله شبیه آنچه که عمان سامانی گفته، که لحظات رفتن حضرت سیدالشهداء به عرصهی میدان را تصویر میکند - حالا چقدر واقعیت دارد، من نمیدانم؛ البته روضهخوانها میخوانند - که حضرت زینب آمدند جلو، راه را گرفتند و گفتگوئی …
شهامت در داغ چهار پسر و سوگواری تبلیغی بر چهار صورت قبر در بقیع
معروف است که مادر اباالفضل، یعنی امّالبنین، مادرِ پسران، بعد از آنکه چهار پسر را یکجا از دست داد ـ قربان شهامت این زن! قربان بزرگواری این زن! ـ خیال میکنید بنا کرد شیون و ناله کردن؟ بنا کرد دشمن را بر خود جریکردن؟ ابداً! گریه میکرد، اما گریۀ او خون از درودیوار میباراند. دست بچۀ کوچک اباالفضل را که عبیداللهبنعباس است، میگرفت و میآورد در قبرستان بقیع ـ حالا قبرستان بقیع کجا، کربلا کجا، بچههایش در کربلا افتادند و دفن شدند، اما او دنبال یک شعار تبلیغاتی است، کاری ندارد کجا افتادند ـ چهار صورت قبر درست میکرد، مینشست بالای سر اینها، بعد بنا میکرد حرفزدن؛ ببینید شعرهایی که َّمیخواند چه بود: (52/11/12)
مرثیهٔ مادر داغدیده بر پایهٔ منظرهٔ ذهنیاش از نبرد پسران
… خودش ترسیم کرده ـ شاید قضایای کربلا هنوز درست برای این مادر تشریح نشده ـ میدان جنگی در ذهن خودش درست کرده، مثل همۀ مادرهایی که بچههایشان میروند میدان جنگ، یک منظرهای در ذهنشان هست، شاید این منظره خیلی واقعبینانه هم نیست، اما مادر دلش به آن منظره خوش است. این مادر یک منظرهای درست کرده، چهار پسر شجاعش رفتند میدان جنگ، و بزرگتر از همۀ آنها اباالفضل است و اباالفضل معروف به شجاعت است، همه میدانند اباالفضل چقدر شجاع است؛ این مادر خیال میکند، در ذهن خودش ترسیم کرده که در میدان جنگ، لابد اباالفضل جلو حرکت میکرده، سهتا برادر کوچکتر از خودش هم دنبالش حرکت میکردند، مثل شیری که به گلۀ گوسفندی حمله بکند، این دشمنها را مدام به اینطرف و آنطرف میریختند. لذا خطاب میکند، میگوید ای کسی که عباس مرا در حالی دیدی که بر گلههای گوسفندان دشمن، بر دشمنانِ گوسفندوار، حمله میکند، درحالیکه بچههای امیرالمؤمنین ـ برادران خودش ـ پشت سرِ او را گرفتند، مدام به اینطرف، مدام به آنطرف حمله میکنند، دشمنان را میکُشند. این منظرۀ ذهنی خودش را این مادر از دور بیان میکند؛ بعد ناگهان یادش میآید که یک خبر تأسفانگیز و مهمی به او دادند که برایش غیر قابل تحمل بوده، میگوید: «اُنبِئتُ اَنَّ ابنی اُصیبَ بِرَأسِهِ مَقطوعَ یَدٍ» برای من خبر آوردند که پسر عزیزم درحالیکه دستش قطع شده بود، بر سرش ضربهای وارد شده است. «وَیلی عَلیَ …
مرثیهٔ او در وصف حملهٔ حضرت ابوالفضل (ع) و برادرانش