برداشت عرفانی مردم از شعر حافظ و عرفانی ندانستن همهٔ اشعار او
… چنین چیزى ممکن بود؟ خب میدانید دیگر، مردم ما در این نسلهاى گذشته چقدر دینى و متدیّن بودند؛ در کدام خانه و در کدام دِه و در کدام محلّه شاهنامه نبود یا خوانده نمیشد؟ همهجا میخواندند؛ خب، با مفاهیم اسلامى منافاتى نمیدیدند. کمااینکه حافظ هم اینجور است؛ با اینکه در شعرش اسم از مِى و معشوق و پیاله و مانند اینها هست، در عین حال مردم منافاتى بین آن و مفاهیم مذهبى نمیدیدند. یعنى واقعاً همان برداشت عرفانى را میکردند از حرفهاى حافظ. اگرچه حالا به آن شدّت بنده قبول هم ندارم که همهى شعرهاى حافظ عرفانى است. علىاىّحال، جنبهى اسلامى و ارزشهاى اسلامى را شما رعایت بکنید؛ هم در نقدهایتان، هم در برنامهسازىهایتان، هم در گزینش متنهایتان، آن جنبههاى ارزشى را رعایت کنید.
عرفانی بودن غزلیات حافظ و بیان مکاشفه با زبان شعر
… حالت ذهنى و تخیّلىِ محض و غیر واقعى خارج کرد. میدانید، حافظ که آن غزلیّات را میگفت ــ «دوش دیدم که ملائک درِ میخانه زدند» یا «دوش مىآمد و رخساره برافروخته بود» ــ واقعى بود، تخیّل نبود. حالا چه شما فرض کنید که آن عرفانى نبوده، چه فرض کنید که عرفانى بوده؛ که بنده این غزلیّات را عرفانى میدانم؛ او حقیقتاً دوش دیده بود که ملائک درِ میخانه زدند. او یک مکاشفهاى دارد، یک درکى دارد، یک حقیقتى را میبیند؛ آن حقیقت با زبانهاى معمولى اصلاً قابل گفتن نیست؛ هر تعبیرى را به کار ببرد در زبان معمولى، نمیتواند عظمت آن را بیان کند یا حتّى اشارهاى به آن بکند؛ جز با این زبان شعرى و زبان ادبى که میتواند اشاره کند به آن مفاهیم و حقایق. مثل شعرى که امام فرض کنید که …
نقد غلطخواندن شعر حافظ در رادیو و تلویزیون
رادیو اگر چنانچه مواظب زبان خودش نباشد، دائم امواج فاسد پخش میکند. این تعصّبى که شما نسبت به این مسئله نشان دادید، بسیار خوب است. گاهى یک کلمه است آن هم راجع به شهرى در الجزایر [که غلط است] ــ البتّه غلط، بد است ــ امّا گاهى هست که انسان میبیند شعر حافظ را غلط میخوانند! آدم میخواهد یقهى خودش را پاره کند! بد میخوانند، غلط میخوانند شعر به آن قشنگى را. کسى مىآید آنجا به عنوان یک فاصلهاى مثلاً بین دو برنامه، میخواهد یک تفریحى به شنوندهى خودش داده بشود ــ بخصوص تلویزیون ــ مثلاً مىآید یک شعرى از حافظ یا از صائب میخواند [آن هم] غلط. آخر چه اصرارى است که آدم شعرى را که بلد نیست بخواند، بخواند. این اشکالات متأسّفانه هست. اتّفاقاً فرهنگستان به این نکته اگر چنانچه بپردازد و به آن اهتمام بورزد، بسیار بسیار خوب و مفید است. انشاءالله که یک طریقى بشود که آن هم اصلاح بشود.