رفتن به محتوای اصلی

حافظ شیرازیشخص

نام‌های دیگر: حافظ، خواجه حافظ، شمس‌الدین محمد حافظ

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شاعر غزل‌سرای فارسی در سدهٔ هشتم هجری و دیوان او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در آیین گشایش کنگره جهانی حافظ— ۱۳۶۷/۰۸/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۷ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۷۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۷۴ پاراگراف)

آزادی هر کس در بهره از شعر حافظ و حق تعیین چارچوب جهان‌بینی او

… آن مرد عالمِ فقیهِ زاهد، یادداشتهایی نوشته بود. از جمله‌ی یکی از یادداشتها یکی این بود که: این غزل را در کشتی، ما بین کجا و کراچی در سفر مکّه میخواندم. در راه مکّه که میخواسته حالی بکند - یک عالم عابد زاهد سالک، از شعر حافظ استفاده میکرده! این جوری است. ما راه نباید را بر کسی ببندیم. هر کس از هر چی میخواهد استفاده کند و هر جور استفاده‌ای دل او میخواهد بکند، او آزاد است. امّا ما حق داریم جهان‌بینی حافظ را چهارچوب برایش مشخص کنیم.

بی‌اعتنایی حافظ به دنیا نگاه عارفانه است نه رندی

… شکّ یعنی تردید در ریشه‌ی قضایا، در اصلِ قضیّه تردید دارد. این غیر از حیرت عارف است که هر چه عرفان او و معرفت او بیشتر میشود، حیرت او هم بیشتر میشود که: «زدنی فیک حیرة» از دعاهایی است که نقل شده و مأثور است. «و ما عرفناک حقّ معرفتک» که از رسول اکرم نقل شد. بیاعتنائی به دنیا، دید عارفانه است. اینی که ما بیائیم این تعبیرات مربوط به بیاعتنائی را مربوط به رندی او بدانیم این درست نیست. بالأخره آن رندی که آنها تصویر میکنند و از کلام خود او استفاده میکنند: «خرقه جایی گرو باده و دفتر جایی»؛ پولی میخواسته، وظیفه‌ای میخواسته تا این‌که بتواند همان باده‌ی خودش را تأمین کند! آن رند مورد تصویر آن آقایان، این چه طور میتواند به دنیا و مافیها بیاعتنا …

ناتوانی استدلال و حکمت از گشودن معمای هستی در شعر حافظ

میگوید استدلال تمکین نمیکند و نمیتواند تو را به همه جا برساند. حافظ هم همین مضمون را در غزلهای متعددی گفته است: «که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معمّا را» یعنی از راه حکمت نمیشود فهمید.

آزادگی حافظ برخاسته از بینش عرفانی

آزادگیای که در حافظ مشاهده میشود، ناشی از همین بینش عرفانی است و البته اخلاقیات حافظ هم بخشی از جهان‌بینی حافظ است که بحث اخلاقیات در دیوان حافظ هم از جمله‌ی چیزهایی بود که من مایل بودم توصیه کنم به این‌که اگر رویش کار نشده، کار بشود. که توصیه‌های اخلاقی حافظ از دیوان او استخراج بشود و اینها بیان بشود و شرح بشود. این بحث را هم من پایان میدهم. و میماند مسأله‌ی شخصیّت حافظ، به صورت جمع‌بندی شده.

گسترش شهرت شعر حافظ در زمان خودش در ایران و بیرون از آن

بنابراین یک انسان وارسته‌ای است که شعر او و سخن شاعرانه‌ی او در زمان خودش، هم در شیراز و هم در سراسر ایران و خارج از ایران گسترش یافته بوده و شهرت یافته بوده که خود او در اشعارش، به این اشاره میکند: از بنگاله و هند و چین تا روم و مصر، آنچه که در شعر خودش هست. باید هم همین جور باشدحقّاً و انصافاً.

مدح برخی از آل مظفر در شرایط آن روزگار

… و بیگانه‌کشی! یک چنین وضعیتی در شیراز وجود داشته و دائماً مردم شیراز زیر فشار ارعاب این دیکتاتورهای زبان‌نفهم مغرور قرار داشتند که هر کدام هم یک سلیقه‌ی مخصوصی داشتند! یکی اهل زهد بوده، یکی اهل عیّاشی بوده، یک روز اهل عیّاشی بوده، یک روز اهل زهد بوده! یک چنین وضعیت آشفته‌ای بر شیراز حکومت میکرده و حافظ حدود شاید چهل سال، چهل‌وپنج سال از عمر خودش را، در دوران این خانواده گذرانده. طبیعی است اگر چنانچه با صیت شهرت حافظ بر شعر و شاعری، این انتظار از او وجود داشته باشد که زبان به مدح بعضی از افراد این خاندان بگشاید و گشوده. نمیشود ما دیگر بیائیم توجیه کنیم، بگوئیم نخیر: «که دور شاه شجاع است می دلیر بنوش»

تردید در مدحی بودن «فیروزهٔ بواسحاقی» و حداقلی بودن مدح‌های حافظ

آن «فیروزه‌ی بواسحاقی» را هم بعد از زمان شاه شیخ ابواسحاق گفته و همان هم بنده احتمال میدهم مرادش از فیروزه‌ی بواسحاقی، همان فیروزه‌ی معروف بواسحاقی است که نوشته‌اند یک نوع فیروزه‌ی خوب هست که جزو بهترین فیروزه‌هاست و به فیروزه‌ی بواسحاقی معروف است. این با این اسم بازی کرده و یک معنای عرفانی هم حتی میتواند مورد نظر حافظ باشد، هیچ نمیشود قطعاً گفت که این در مدح اوست؛ اما آن جاهایی که در مدح گفته، حداقل را در نظر گرفته و کمترین را گفته.

حکیم و عارف واقعی

… در مورد شعر وجود دارد؛ شعر فارسی در طول زمان نقش‌آفرینی کرده است در تولید اندیشه و تعمیق اندیشه. شما اگر نگاه کنید، در شعر فارسی حکمت زیاد است؛ ما فردوسی را میگوییم «حکیم فردوسی»، نظامی را میگوییم «حکیم نظامی»، سنائی را میگوییم «حکیم سنائی»، و از این قبیل؛ سعدی یک حکیم واقعی است، حافظ یک حکیم و عارف واقعی است؛ یعنی اینها شعر خودشان را ظرفی قرار دادند برای حکمت، آن‌هم حکمت اسلامی، حکمت قرآنی، حکمت معنوی و پیامبرانه. شعر فارسی مملو از حکمت است؛ بایستی این روحیه و این حالت حکمت و اخلاق، در شعر امروز ما برجسته بشود. من در همین شعرهایی که امشب اینجا خوانده شد، چند بیت …

رد منتهای حد شعر دانستن حافظ و امکان فراتر رفتن از او

… کردیم و یکی شد در درجه‌ی اوّل؛ همان که در بین جمع حاضر در درجه‌ی اوّل است، در عالم شعر در درجه‌ی اوّل نیست؛ یعنی بالاخره فاصله‌اش تا سعدی و حافظ و فردوسی و جامی و مانند اینها فاصله‌ی قابل توجّهی است و باید برسد به آنها؛ [البتّه] از آنها هم بالاتر میشود رفت؛ این‌جور نیست که حافظ، منتهای حدّ شعر باشد؛ نه، بالاتر هم میشود رفت؛ هم در استفاده‌ی از تعبیرات و گستره‌ی واژگانی مناسب در شعر، هم در مضمون‌یابی؛ مضمون‌یابی مثل آنچه‌ آدم مثلاً فرض بفرمایید در شعر صائب میبیند، در شعر کلیم میبیند، در شعر حزین میبیند، بیش از همه در شعر بیدل میبیند. بالاخره در این زمینه‌ها خیلی زیاد باید کار بشود …

اشعاری از حافظ که از مادر شنیده و در یاد مانده

… و براى ما به مناسبت آیه‌هایى که درباره‌ى پیغمبران هست، زندگى پیغمبران را میگفت. من خودم اوّل‌بار زندگى حضرت موسىٰ، زندگى حضرت ابراهیم و بعضى پیغمبرهاى دیگر را از مادرم به این مناسبت شنیدم؛ [وقتی] که قرآن‌ میخواند، به اینجا که میرسید، بنا میکرد شرح دادن. بعضى از شعرهاى حافظ را که من الان هنوز بعد از سنین نزدیک شصت سالگى یادم هست، از شعرهایى است که از مادرم آن ‌وقت شنفتم. از جمله این یک بیت یادم هست:

نقد غلط‌خواندن شعر حافظ در رادیو و تلویزیون

رادیو اگر چنانچه مواظب زبان خودش نباشد، دائم امواج فاسد پخش میکند. این تعصّبى که شما نسبت به این مسئله نشان دادید، بسیار خوب است. گاهى یک کلمه است آن هم راجع به شهرى در الجزایر [که غلط است] ــ البتّه غلط، بد است ــ امّا گاهى هست که انسان میبیند شعر حافظ را غلط میخوانند! آدم میخواهد یقه‌‌ى خودش را پاره کند! بد میخوانند، غلط میخوانند شعر به آن قشنگى را. کسى مى‌‌آید آنجا به عنوان یک فاصله‌‌اى مثلاً بین دو برنامه، میخواهد یک تفریحى به شنونده‌‌ى خودش داده بشود ــ بخصوص تلویزیون ــ مثلاً مى‌‌آید یک شعرى از حافظ یا از صائب میخواند [آن هم] غلط. آخر چه اصرارى است که آدم شعرى را که بلد نیست بخواند، بخواند. این اشکالات متأسّفانه هست. اتّفاقاً فرهنگستان به این نکته اگر چنانچه بپردازد و به آن اهتمام بورزد، بسیار بسیار خوب و مفید است. ان‌‌شاءالله که یک طریقى بشود که آن هم اصلاح بشود.