رد تأویل اغراقآمیز همهٔ اشعار حافظ به عرفان و دین
… حافظ، حتّی بعضی از اشعاری که عرفا از آن زیاد استفاده میکنند، بنده دقت کردم. دیروز نشستم روی همین اشعار نگاه کردم؛ دیدم نه، بعضی از همان اشعار، انصافاً اشعاری هستند که میتواند به معنای ظاهرىِ عشقىِ مادی به حساب بیاید. یک دورهای از عمر شاعر، این جور حرف زده. هر دو طرف به نظر من تأویلهای اغراقآمیز میکنند. اینی که ما بگوئیم تمام اشعار حافظ به یک تأویلی بالأخره به دین و عرفان و قرآن مربوط میشود، این مبالغه است و هیچ اصراری نیست که ما بیائیم همهی اشعار او را به این معنا. من دیدم یک خانم متدیّن محترمی را در دوران کودکی که،
عرفانی بودن قطعی جهانبینی حافظ هرچند نه در همهٔ عمر
جهانبینی حافظ، جهانبینی عرفانی است بلاشک. آن کسی که اشعار عرفانیای را میگوید که نظیر او در باب عرفان تاکنون گفته نشده او نمیتواند جهانبینیای غیر از جهانبینی عرفانی داشته باشد. اگر چه ممکن است در مدتی از دوران عمرش به این جهانبینی هنوز نرسیده باشد. در بارهی جهانبینی عرفانی حافظ من چند جملهای عرض میکنم:
وحدت وجود در کلام حافظ نشانهٔ پایهٔ والای عرفانی او
این، نَفَس یک عارف است. امکان ندارد کسی بدون پایهی والائی از عرفان این جور حرف بزند. در مباحث عرفان نظری، وحدت وجود که یکی از اصلیترین مباحث عرفان است، در کلمات حافظ فراوان دیده میشود. البته باز هم نمیتوانم خودداری کنم از اظهار تأسّف، از اینکه بعضی از نویسندگان و ادبای محقّقی که با وجود مقام والای تحقیق در ادبیات، از عرفان - عرفان نظری - اطلاعی ندارند و در آن کاری نکردند! وحدت وجود را که به حافظ نسبت داده شده، به معنای همهخدائی که ناشی از …
رد چهرهٔ رندانه از حافظ؛ استغنای عارف پاکباخته
الهی منعمم گردان به درویشی و خرسندی این مال یک آدم رندِ عرق خورِ پلاسِ درِ خانهی عرقفروش نیست! آن چهرهی زشتی که بعضی ترسیم میکنند از حافظ، این مال یک عارف پاکباخته است استغنا، بیاعتنائی به دنیا .
بدگمانی عارفانهٔ حافظ به استدلال
از جملهی خصوصیّات عارفانهی حافظ در دیوانش، سوء ظنّ او به استدلال است. که این مال عرفاست که:
سالوسستیزی حافظ برخاسته از دید عرفانی
بحث سالوسستیزی حافظ هم از همین قبیل بحث عرفانی است. یکی از بیتالغزلهای دیوان حافظ، سالوسستیزی است. دشمن نفاق و دورنگی است و تزویر در هر که که باشد؛ چه در شیخ، چه در صوفی، چه در امیر. برای او فرق نمیکند؛ با تزویر مخالف است. این هم ناشی از همان دید عرفانی است.
حافظ عالمی وارسته در بخش پایانی عمر، نه رند میکدهنشین
حافظ به هیچ وجه آن رندِ میکدهنشینِ اسیر می و مطرب و مَهْجبین که تصویر کردند، بعضی نیست و باز تکرار میکنم که منظور من از حافظ، آن شخصیتی است که از حافظ در تاریخ ماندگار است یعنی آن بخش اصلی و عمدهی عمر حافظ که بخش پایانی عمر اوست. نمیگویم در طول عمرش چنین نبوده، شاید هم بوده - البته قرائنی هم بر این معنا دلالت میکند - اما حافظ در اقلاً ثلث آخر زندگیش، یک انسان وارسته و والاست. اوّلاً یک عالم زمانه است، یعنی درس خوانده و تحصیل کرده و مدرسه رفته است. فقه و حدیث و کلام و تفسیر و ادب فارسی و ادب عربی را آموخته. حتّی آن چنان که حدس زده میشود از اصطلاحاتی که در نجوم و غیرو به کار رفته، در این علوم هم دستی داشته و تحصیلی کرده، یک عالم است. این عالم، بساط علمفروشی و زهدفروشی و دینفروشی را هرگز نگسترده، که آن …
مدحهای حافظ چیزی از قدر او نمیکاهد و کمترین در میان معاصران است
خب منصور پادشاه را دارد میگوید دیگر؛ شکّی نیست این، یا «حاجی قوام ما»، خب حاجی قوام وزیر مثلاً شاه شیخابواسحاق است دیگر کس دیگری که نیست. این یقیناً این مدحها، مربوط به این افراد است. امّا آنچه که من میخواهم بگویم این است که این مدحها، از رتبت حافظ و قدر حافظ، چیزی نمیکاهد. این کمترین کاری است که یک شاعری در حدّ حافظ میتوانسته آن روز بکند. شما نگاه کنید ببینید معاصرین حافظ چه میکردند! «سلمان ساوجی» یک شاعر معاصر حافظ است. چقدر مدح برای ایلکانیان - چه شیخ حسن و چه پسرش اویسبنحسن و چه آن احمدبناویس و چقدر شعر گفته دربارهی این خانواده - شاید سلمان ساوجی یا خواجوی کرمانی یا دیگر شعرائی که معاصر …
رد ادعای قصیدهگویی و مدحسرایی حافظ به زبان غزل
البته اینجا من باز یک نکتهی دیگری را عرض بکنم: یکی از آن جفاهای بزرگی که به وسیلهی بعضی از نویسندگان ما به حافظ شده، این است که میگویند: حافظ به زبان غزل، قصیده میگفت و مدح میسرود. به نظر من از این بزرگتر اهانتی به حافظ نیست! اینی که تو یک غزلی - در پایان غزل یا یک گوشهای از غزل - اسم یک پادشاهی را آورده باشد، این غیر از این است که غزل را در مدح آن پادشاه سروده باشد. این کار در بین شعرا رائج است. شاعر، یک غزلی را برای دل خودش، نه برای کس دیگر، میگوید؛ بعد آن را موَشَّح میکند؛ مزیّن میکند به نام یک دوستی، یک رفیقی، یک عزیزی، در پایان آن غزل اسم آن عزیز را هم میآورد. این معنایش این نیست که از اوّل تا آخر غزل هر چه گفته، …
ماندگاری حافظ بهعنوان شاعر همه و لزوم فهم معارف او برای پیشرفت فرهنگ
من در بارهی شخصیت حافظ، این شخصیت والا و ارجمند، خیلی حرف و سخن در ذهن دارم؛ لکن مصلحت نمی دانم که بیش از این، این جلسه را و شما برادران و خواهران عزیز را و مهمانان گرامی را معطّل کنم. امیدوارم که به بحثهای مفید و ممَتِّعی در این باره برسید. من همین قدر بگویم که حافظ همچنانی که تا امروز شاعر همهی قشرها در کشور ما بوده، بعد از این هم شاعرِ همه خواهد ماند و امید است که هر چه بیشتر ما توفیق پیدا کنیم که معارف این شاعر بزرگ را از اشعارش بفهمیم و شخصیت او را بیشتر درک کنیم و آن را پایهی خوبی قرار بدهیم برای پیشرفت معرفت جامعهی خودمان و فرهنگ کشورمان.
اثرگذاری شعر هنری حافظ بر گوته و اقبال
نکتهی بعدی این است که این اثرگذاری شرط دارد؛ شرطش این است که شعر، به معنای واقعی کلمه هنر باشد، هنری ساخته شده باشد. شعرهایی داریم که اسمشان «شعر» است، لکن در آنها مایهی هنر یا نیست یا خیلی کم است؛ اینها اثرگذار نیستند. شعر بایستی اثر هنری باشد. در شعر فارسی، شما ببینید مثلاً شعر حافظ که در واقع در اوج شعر هنری ما است، روی گوته[3] اثر میگذارد، روی اقبال[4] اثر میگذارد، روی کسانی که فارسی را بلد نیستند اثر میگذارد. اقبال فارسی بلد نبوده؛ اقبالِ معروف که دیوان شعر فارسی دارد، هیچ وقت فارسی نخوانده بوده و خانوادهاش هم فارسی بلد نبودند؛ از طریق همین شعر حافظ و مانند اینها با فارسی آشنا شده که توانسته آن دیوان شعر مفصّل را به فارسی بسراید. این تأثیر شعر است؛ شعر هنری …
از بر خواندن قرآن با چهارده روایت
حافظ این [جور] است؛ قرآن را حالا از رو هم ما به سختی میخوانیم [امّا او] از بَر میخواند آن هم با چهارده روایت که هفت قاریِ معروفِ صاحبانِ سبکند که هر کدام دو راوی دارند، میشود چهارده روایت؛ یعنی اینها این جوری هستند، این قلّهی شعر است. فردوسی [همین طور]؛ فردوسی، «حکیم فردوسی» است؛ شما توجّه کنید، در بین شعرای ما «حکیم فردوسی» [مطرح] است؛ حکمت فردوسی حکمت الهی است. در عمق داستانهای فردوسی، حکمت گنجانده شده؛ تقریباً در همهی داستانها یا بسیاری …
حافظ قرآن بودن حافظ و آشنایی با قرآن در غزل او
… داستانسرا و حماسهسرا باشد، حکیم نمیگویند. این «حکیم» را هم ما نگفتیم؛ صاحبان فکر و اندیشه در طول زمان او را حکیم نامیدند. شاهنامهی فردوسی پر از حکمت است. او انسانی بوده برخوردار از معارف ناب دینی. همهی آنها حکیم بودند؛ سرتاپای دوانینشان پر از حکمت است. حافظ اگر افتخار نمیکرد به حافظ قرآن بودن، تخلص خودش را «حافظ» نمیگذاشت. او جزو حفّاظ قرآن است؛ «قرآن ز بر بخوانم با چهارده روایت». حالا قرّاء ما که با اختلاف قرائت هم میخوانند، معمولاً دو تا، سه تا روایت بیشتر نمیتوانند بخوانند؛ اما او میتوانسته با چهارده روایت قرآن را بخواند، که خیلی عظمت دارد. این آشنائی با قرآن، در غزل حافظ مشهود است، برای کسی که آن …
بیان معارف و حقایق الهی در بخش مهمی از غزلهای حافظ
در بخشهائی از غزلهای حافظ هم شعر مذهبی وجود دارد. البته من عقیده ندارم که همهی غزلهای حافظ اینجوری است، اما بخش مهمی از غزلهای حافظ در واقع شعر مذهبی به این معنائی است که مورد نظر ماست؛ یعنی بیان معرفت و بیان حقایق الهی است در یک قالب خاصی؛ کمااینکه مثنوی مولوی هم یک گنجینهای از همین افکار الهی و معارف الهی است. بنابراین اینها محتواها و مضمونهاست، که بهترین مصرف شعر اینهاست. البته انسان وقتی به تاریخ شعر نگاه میکند، میبیند این تقید و احتیاط به وسیلهی شاعران ما در طول تاریخ به کار نرفته؛ یعنی …
گوهر درخشان زبان و ادبیات فارسی
در باب ادبیات و هنر، سعدی و حافظ دو گوهر درخشان بر پیشانی زبان فارسی و ادبیات فارسی هستند؛ این چیزی نیست که کسی بخواهد آن را معرفی کند. در دانشهای مختلف هم شخصیتهای عظیمی از این استان برخاستهاند که هر کدامی در دورهی خود و عصر خود یگانه بودهاند: چه در فلسفه، چه در فقه، چه در ادبیات و نحو، چه در هنر، چه در تفسیر و لغت، چه در رشتههایی مانند …
وجود معارف بلند با پشتوانهٔ فکری در کلام حافظ
… خود را به حقیقتی متعهّد بداند. آن حقیقت چیست؟ اینکه هنرمند در چه سطحی از اندیشه قرار دارد تا بتواند همه و یا بخشی از آن حقیقت را ببیند و بشناسد، بحث دیگری است. البته هرچه اندیشه و فکر و درک عقلانی بالاتر باشد، میتواند به آن درک ظریف هنری کیفیّت بیشتری بدهد. حافظ شیرازی صرفاً یک هنرمند نیست؛ بلکه معارف بلندی نیز در کلمات او وجود دارد. این معارف هم فقط با هنرمند بودن به دست نمیآید؛ بلکه یک پشتوانه فلسفی و فکری لازم دارد. باید متّکا یا نقطه عزیمت و خاستگاهی از اندیشه والا، این درک هنری و سپس تبیین هنری را پشتیبانی کند. البته همه در یک سطح نیستند؛ توقّع هم نیست که چنین باشند. این در مورد همهی رشتههای هنری صادق است. شما از معماری بگیرید تا نقاشی و طرّاحی و مجسمهسازی و تا …
عظمت و تأثیرگذاری شعر او
الان هم که آدم شعر حافظ را میخواند، میبیند چیز عظیمی است؛ تأثیرگذار است. آن وقت این هنرهای نمایشی، از شعر و ادبیّات هم تأثیرشان تندتر است. البته نمیدانم ماندگارتر است یا نه. ممکن است مثلاً آدم بگوید در جاهایی ماندگارتر هم هست یا نیست؛ اما بههرحال اثرش سریعتر و قاطعتر و کوبندهتر است.
برداشت عرفانی مردم از شعر حافظ و عرفانی ندانستن همهٔ اشعار او
… چنین چیزى ممکن بود؟ خب میدانید دیگر، مردم ما در این نسلهاى گذشته چقدر دینى و متدیّن بودند؛ در کدام خانه و در کدام دِه و در کدام محلّه شاهنامه نبود یا خوانده نمیشد؟ همهجا میخواندند؛ خب، با مفاهیم اسلامى منافاتى نمیدیدند. کمااینکه حافظ هم اینجور است؛ با اینکه در شعرش اسم از مِى و معشوق و پیاله و مانند اینها هست، در عین حال مردم منافاتى بین آن و مفاهیم مذهبى نمیدیدند. یعنى واقعاً همان برداشت عرفانى را میکردند از حرفهاى حافظ. اگرچه حالا به آن شدّت بنده قبول هم ندارم که همهى شعرهاى حافظ عرفانى است. علىاىّحال، جنبهى اسلامى و ارزشهاى اسلامى را شما رعایت بکنید؛ هم در نقدهایتان، هم در برنامهسازىهایتان، هم در گزینش متنهایتان، آن جنبههاى ارزشى را رعایت کنید.
عرفانی بودن غزلیات حافظ و بیان مکاشفه با زبان شعر
… حالت ذهنى و تخیّلىِ محض و غیر واقعى خارج کرد. میدانید، حافظ که آن غزلیّات را میگفت ــ «دوش دیدم که ملائک درِ میخانه زدند» یا «دوش مىآمد و رخساره برافروخته بود» ــ واقعى بود، تخیّل نبود. حالا چه شما فرض کنید که آن عرفانى نبوده، چه فرض کنید که عرفانى بوده؛ که بنده این غزلیّات را عرفانى میدانم؛ او حقیقتاً دوش دیده بود که ملائک درِ میخانه زدند. او یک مکاشفهاى دارد، یک درکى دارد، یک حقیقتى را میبیند؛ آن حقیقت با زبانهاى معمولى اصلاً قابل گفتن نیست؛ هر تعبیرى را به کار ببرد در زبان معمولى، نمیتواند عظمت آن را بیان کند یا حتّى اشارهاى به آن بکند؛ جز با این زبان شعرى و زبان ادبى که میتواند اشاره کند به آن مفاهیم و حقایق. مثل شعرى که امام فرض کنید که …
عرفانی نبودن همهٔ شعر حافظ و وجود شعرهای مادی و بشری در آن
شعر حافظ هم به اعتقاد من همهاش شعر عرفانى نیست؛ خب در آن، شعرهاى اینجورىِ مادّىِ بشرى هم پیدا میشود که مال دورههایى از زندگى او ــ شاید از جوانىهاى او ــ است. غرض، اینجور نیست که ما هر شعر آنجورى را راه بدهیم به مرکز تبلیغات خودمان ــ که صداوسیما است ــ و این را پخش کنیم. غرض، آهنگهاى انقلابى و آهنگهاى اسلامى [بسازید]؛ با ملاحظهى ارزشها؛ اینها را رعایت بفرمایید. حالا این عرض ما بود و توصیه هم به …
درّ یگانهٔ فرهنگ فارسی و شاعر همهٔ عصرها
بهترین فاتحهی سخن، در بزرگداشت این عزیز همیشگی ملت ایران و درّ یگانهی فرهنگ فارسی، سخنی بود از خود او، که این غزل را به عنوان ارادتی به خواجهی شیراز و شاعر همهی عصرها و قرنهایمان در حضور شما عزیزان - برادران و خواهران و میهمانان گرامی - خواندم و در حقیقت توصیفی برای خود حافظ شیرازی است.
فروتر بودن اشعار مدحی در دیوان حافظ
بنابراین در شعر حافظ هم، کوتاه و بلند وجود دارد و تصادفاً شعرهای پائین حافظ، آن چیزهایی است که نشانههای مدح در او هست.
اشعار مدحی حافظ در شمار شعر حقیقی او نیست
این را برای مدح گفته است. این، شعر حافظ میتوان گفت به شمار نمیآید. شعر حافظ را در جاهای دیگری و بخشهای دیگری بایستی جستجو کرد.
سرشاری شعر حافظ از شور و حرکت و هیجان
سر تا پا شور و حرکت و هیجان است این شعرها و هیچ به یک سخن یک انسانِ بیحالِ افتادهی دنیا را به ترک گفته، ندارد. همین شعر معروفی که اول دیوان حافظ هست و در فاتحهی دیوانِ آن هست همین:
غزل آغاز دیوان نمونهٔ بارز شورآفرینی حافظ
نمونهی بارزی از همین شورآفرینی و ولولهآفرینی است و این یکی از خصوصیّات شعر حافظ است.
«صافی بیغش» در شعر حافظ به معنای عرفان ناب
خب نقد صوفی نه همین صافی بیغش، صافی بیغش یعنی «می»، در حالی که صوفی که ادعای «می» ندارد، ادعای معنویات دارد. بنابراین صافی بیغش به کار رفته به معنای «می ناب»، یعنی به معنای عرفان ناب. صافی بیغش که به معنای می ناب است به کار رفته به معنای عرفان ناب و خالص .
بهکارگیری لهجهٔ شیرازی در قافیه
و موارد دیگری از این قبیل هست. در این غزل معروف حافظ: «صلاح کار کجا و من خراب کجا» که کجا ردیف است و «با»ی قبل از ردیف که حرف ردیف باید ساکن باشد. در حالی که در مصراع بعدی میگوید: «ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا». این غلط نیست به لهجهی شیرازی : «ببین تفاوت ره از کجاست تا کجا» که الان هم شیرازیها وقتی حرف میزنند، همینجور حرف میزنند؛ تابْکجا. یعنی از لهجهی شیرازی - لهجهی محلّی - استفاده کرده و آن را در قافیه به کار برده.
نشانههای سبک هندی در غزل حافظ
یک نکتهی دیگر هم عرض بکنم این قسمت مربوط به شعر را خاتمه بدهم و آنکه نشانههای سبک هندی را هم در غزل حافظ بنده مشاهده میکنم، یعنی؛ ریشههای سبک هندی را میشود فهمید و ارادت صائب و نظیری و عُرفی و کلیم - این شعرای بزرگ سبک هندی - به حافظ، احتمالاً به معنای انس زیادی اینها با زبان حافظ است و یقیناً اثر داشته که من دو تا بیت را همینطور دم دستی پیدا کردم و یادداشت کردم اگر بتوانم اینجا …
حافظ عارفی به وصال حق رسیده
… یک دورانی را گذراندند یا دوران عادی را یا دوران کسب و تجارت را یا دوران علم و تحصیل علم و فضل را یا دوران فسق و فجور را، یک چیزی را گذراندند. یک وقت هم به خاطر یک حادثهای یا به خاطر معلوماتی یا به خاطر هر دلیلی، به معنویت و نور، راه پیدا کردند و عارف شدند. ما میگوئیم حافظ، عارف به وصال حق رسیده و از دنیا رفته.
نادرستی تعبیر برخی ابیات حافظ به پیامبر یا امام زمان
را تعبیر میکرد به مثلاً پیغمبر یا به امام زمان در حالی که آدم میتواند خیلی راحت، واضح - کسی که با شعر آشناست - بفهمد که این جوری نیست نمیشود. البته عرفا از تمام گفتههای شاعر استفادهی معنوی و عرفانی کردند. در حقیقت حال خودشان آنها را به این استفاده رسانده. این را فراموش نباید بکنیم و هیچ کس را هم منع نباید بکنیم از این کار. من در آخر سخن عرض خواهم کرد.