رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شأن و نقش زن در خانواده و جامعه از نگاه اسلام و نقد نگاه غربی به زن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در جلسه پرسش و پاسخ در مسجد ابوذر تهران— ۱۳۶۰/۰۴/۰۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

البته شخصیت زینب کبری منحصر در بُعد غمگساری و پرستارىِ آن بزرگوار نیست. زینب کبری (سلام‌الله‌علیها) یک نمونه‌ی کامل از زن مسلمان است؛ یعنی الگویی که اسلام برای تربیت زنان، آن را در مقابل چشم مردم دنیا قرار داده است. زینب کبری دارای شخصیت چند بُعدی است؛ دانا و خبیر و دارای معرفت والا و یک انسان برجسته است که هر کس با آن بزرگوار مواجه میشود، در مقابل عظمتِ دانایی و روحی و معرفت او احساس خضوع میکند. شاید مهمترین بُعدی که شخصیت زن اسلامی میتواند آن را در مقابل چشم همه قرار دهد - تأثیری که از اسلام پذیرفته - این بُعد است. شخصیت زن اسلامی به برکت ایمان و دل سپردن به رحمت و عظمت الهی، آن‌چنان سعه و عظمتی پیدا میکند که حوادث بزرگ در مقابل او، حقیر و ناچیز میشود. در زندگی زینب کبری، این بُعد از همه بارزتر و برجسته‌تر است. حادثه‌ای مثل روز عاشورا نمیتواند زینب کبری را خرد کند. شکوه و حشمت ظاهری دستگاه ستمگر جباری مثل یزید و عبیدالله‌بن‌زیاد نمیتواند زینب کبری را تحقیر کند. زینب کبری در مدینه - که محل استقرار شخصیت باعظمت اوست - و در کربلا - که کانون محنتهای اوست - و در کاخ جبارانی مثل یزید و عبیدالله‌بن‌زیاد، همان عظمت و شکوه معنوی را با خود حفظ میکند و شخصیت‌های دیگر در مقابل او تحقیر میشوند. یزید و عبیدالله‌بن‌زیاد - این مغروران ستمگر زمان خود - در مقابل این زنِ اسیر و دست‌بسته، تحقیر میشوند. زینب کبری شور عاطفه‌ی زنانه را همراه کرده است با عظمت و استقرار و متانت قلب یک انسان مؤمن، و زبان صریح و روشن یک مجاهد فی‌سبیل‌الله، و زلال معرفتی که از زبان و دل او بیرون میتراود و شنوندگان و حاضران را مبهوت میکند. عظمت زنانه‌اش، بزرگان دروغین ظاهری را در مقابل او حقیر و کوچک میکند. عظمت زنانه ، یعنی این؛ یعنی مخلوطی از شور و عاطفه‌ی انسانی، که در هیچ مردی نمیتوان این عاطفه‌ی شورانگیز را سراغ داد؛ همراه با متانت شخصیت و استواری روح که همه‌ی حوادث بزرگ و خطیر را در خود هضم میکند و روی آتش‌های گداخته، شجاعانه قدم میگذارد و عبور میکند؛ در عین حال، درس میدهد و مردم را آگاهی میبخشد؛ در عین حال، امام زمان خود - یعنی امام سجاد - را مانند یک مادر مهربان آرامش و تسلا میبخشد؛ در عین حال، با کودکان برادر و بچه‌های پدر از دست داده‌ی آن حادثه‌ی عظیم، در میان آن طوفان شدید، مثل سد مستحکمی برای آنها امنیت و آرامش و تسلا ایجاد میکند. بنابراین زینب کبری (سلام‌الله‌علیها) یک شخصیت همه‌جانبه بود. اسلام زن را به این طرف سوق میدهد.
احترامِ به زن این است که به زن فرصت داده بشود تا آن نیروها و استعدادهای برجسته و عظیمی را که در درون هر انسانی خدای متعال به ودیعه نهاده است - از جمله زن و استعدادهائی که فقط در درون زنان وجود دارد - این استعدادها در سطوح مختلف بروز کند؛ در سطح خانواده، در سطح جامعه، در سطح بین‌المللی، برای علم، برای دانش و معرفت و تحقیق، برای تربیت و سازندگی. احترام به زن این است. من میبینم این در جامعه‌ی ما به توفیق الهی، به فضل الهی دارد خودش را کاملاً نشان میدهد. خوب، این مربوط به اساسِ کاری که امروز بحمدالله بانوان کشور ما دارند که خیلی ارزشمند است که در همه‌ی عرصه‌های علمی حضور دارند، آن هم حضور فعال و تحسین‌برانگیز؛ و بخصوص حضور در مجموعه‌ی قرآنی و کار قرآنی که بسیار چیز باارزشی است.

شاهدها (۱۳۶ پاراگراف)

مقایسهٔ نگاه اسلام به زن با اتللو در داستان جویبر

… که در جنگ مهارت به خرج می‌دهد و سرباز خوبی است. به مجردی که اتللوی سیاهپوست، شوهر دزدمونای اشرافی می‌شود، دیگر زن باید به او بگوید «سرور من». بعد هم مرد، این‌قدر حق دارد که زن را به دست خودش خفه کند؛ برای این‌که سوءظنی به او پیدا کرده است. توجه می‌کنید؟ حالا اینها را مقایسه کنید با اسلام. در اسلام این مسائل و این خبرها نیست. بله؛ در اسلام هم ازدواج یک دختر اشرافی زیبای با اصل و نسب را با یک پسر زشت بی‌اصل و نسب که همان داستان معروف «جویبر» است، داریم. اما این دختر، وقتی که به همسری جویبر در می‌آید، شوهر «سرور او» نمی‌شود. در «اتللو» به مجردی که زن اشرافی به همسری سیاهپوست در می‌آید، مرد «سرور» زن محسوب می‌شود. این نگرش به زن را ملاحظه کنید! در آن دیدگاه، زن، همه‌ی ارزشش به این است که مرید و برده و مخلص و مطیع دربست شوهر باشد. اینها نشان دهنده‌ی نگرش غربیها نسبت به زن است و …

رسیدن زن به کمال واقعی در محیط اسلامی دور از تجمل‌گرایی

… خانمهایی که این‌جا تشریف دارید- عدّه زیادی هستند که فعّالیتهای سیاسی و اجتماعی دارند؛ آن هم فعّالیتهای ممتاز و برجسته؛ چه خانمهای مجرّد، چه خانمهایی که متأهّلند و همسران آنها افتخار میکنند و باید هم افتخار کنند که زنهایشان در میدانهای گوناگون پیشتازند. با روحیه اسلامی و در محیط اسلامی، زن میتواند به کمال واقعی خود برسد؛ دور از آن هرزگیها، دور از آن تجمّل‌گراییها و دور از پست‌شدن و حقیرشدن در مقابل مصرف.

توان همراهی زنان با مردان در همهٔ مسائل با حفظ احکام الهی

و امروز بحمدالله‌ زنهاى ما در میدانهاى گوناگونى پیشرفت داشته‌اند. نباید زنها و دختران را از تحصیل علم بازداشت؛ باید کمک کرد تا تحصیل کنند، معرفت و بصیرت پیدا کنند. در همه‌ى مسائل زنها میتوانند دوشادوش مردان باشند؛ البتّه باید حدود الهى حفظ بشود؛ احکام الهى باید حفظ بشود.

امکان رسیدن زن به اوج رشد معنوی بی‌نسبت با پیامبران

… که فقط او را میشود مثال زد ولاغیر؛ فقط او را میشود مثال زد. وَضَرَبَ اللهُ مَثَلًا للذینَ ءامَنُوا امرَاَتَ فِرعَون. این طول تاریخ است. حالا این قبل از فاطمه‌ى زهرا (سلام الله‌ علیها) است؛ این قبل از مریم کبرىٰ (سلام الله‌ علیها) است؛ این مال آن زمان است. زن فرعون، نه پیغمبر است، نه پیغمبرزاده است، نه همسر پیغمبر است، نه در خانواده‌ى هیچ پیغمبرى بوده. تربیت معنوى یک زن، رشد و بالندگى یک زن به اینجا میرسد.

نگرش تحقیرآمیز به زن در حرم‌سراداری صاحبان قدرت

ایران هم عیناً همین‌جور بود. از حرم‌سراهاى پادشاهان ساسانى شنیده‌اید دیگر. خب حرم‌سرادارى یعنى چه؟ حرم‌سرادارى یعنى همان اهانت به زن. یک مردى چون قدرت دارد، به خودش حق میدهد که هزار زن در حرم‌سراى خودش نگه دارد. خب اگر همه‌ى ملّتِ آن پادشاه هم همان‌جور قدرت داشتند، هر کدام به قدر خودشان هزار نفر، پانصد نفر، چهارصد نفر، دویست نفر [را نگه میداشتند]. این بود دیگر. پس ببینید این حاکى از چه نگرشى به زن است.

جایگاه فاطمه (س) بیانگر نگرش اسلام به زن و لزوم پیگیری آن در پژوهش‌ها

… را که دوست دارد ببوسد؟ نه، این یک چیز دیگر است، این یک معناى دیگرى است؛ این حاکى است که این دختر جوان، این زنى که وقتى از دنیا رفته، بین ۱۸ سال و ۲۵ سال داشته ــ ۱۸ سال هم گفته‌اند، ۲۵ سال هم گفته‌اند ــ اصلاً در اوج ملکوت انسانى، یک چیز فوق‌العاده است. این، نگرش اسلام به زن است. برویم دنبال این؛ بروید سراغ این، هم در بررسى‌هاى مربوط به فرهنگ و مسائل اجتماعى و نگرشها و مانند اینها که این خانمهاى عضو شوراى اجتماعى زنان مسئول آن هستند،[5] هم در پرورش علمى که شما خانمهاى دانشمند دنبال آن هستید،[6] بروید سراغ این.

برتری حیثیت معنوی زن بر دانش و بی‌ارزشی دانش همراه ابتذال

… میلیون جمعیّت کشور ما، مثلاً ۳۰ میلیون یا ۳۵ میلیون انسانى هست که در سنین متناسب براى ثمر رساندن به این کشور است، خب از این ۳۵ میلیون، نصفش زنها هستند. این‌همه استعداد در [وجود] اینها خوابیده؛ مگر میشود ما این خزانه‌هاى الهى را در وجود اینها معطّل بگذاریم؛ نه، باید بروند درس بخوانند، باید به مقامات عالی برسند، باید دانشمند باشند، منتها دانش با همه‌ى عظمتش در مقابل آن حیثیّت معنوى‌اى که خداى متعال به زن داده، چیزى نیست. شما یک خانمى را فرض کنید در حدّ اعلاى دانش که در مسائل انسانى و در ارتباطات انسانى‌اش به عنوان یک جنس از دو جنس، دچار ابتذال باشد؛ شما خیال میکنید این ارزشى دارد؟ البتّه خانمى که دانشمند باشد، به یک شکلى کمتر دچار این ابتذالات میشود. یکى از آفات بى‌سوادى همین است که زنها را به ابتذال میکشاند یک قدرى بیشتر از اینها، لکن نه، حدّ ابتذال، یک حدّ محدودى نیست.

برتری ابعاد اجتماعی و خانوادگی زن بر مسائل شخصی

… و همچنین به‌ عنوان کسى که صاحب وظایف زنانه است ــ وظیفه‌ى مادرى و همسرى و امثال اینها ــ خیلى بهتر از گذشته است. در گذشته برخى از زنان کشور ــ البتّه نمیشود هم گفت اکثریّت ــ از جنبه‌ى شخصى، نه از آن دو جنبه‌اى که عرض کردم، شاید وضعشان بد نبود؛ خوب بود. خب یک مقدار تنعّماتى را از وضع عمومى جامعه، زنهاى خاصّى برخوردار بودند لکن مسئله‌ى شخصى، مسئله‌ی درجه‌ى یک نیست براى زن، چون ابعاد زندگى زن را که ما نگاه بکنیم، واقعاً مهم‌ترین جهات و حیثیّات وجود زن، آن مسائلِ شخصىِ محض نیست.

جایگاه اساسی زن در خانواده و آسیب آن با تزلزل خانواده

در گذشته و در این دهه‌هاى اخیر ــ این دو سه دهه‌ى قبل از انقلاب ــ به‌ خاطر ورود فرهنگهاى اروپایى بنیان خانواده متزلزل شده بود؛ یعنى حقیقتاً خانواده آن اصالت و ارزش و عظمتى که در اسلام دارد و در فرهنگ سنّتى ما وجود داشت، دیگر نداشت. وقتى خانواده هست، در این خانواده، همسر یک عضو اصلى است، مادر یک عضو اصلى است؛ زن جاى بسیار اساسى و رفیعى را در این شئون مختلف خانواده دارد و برایش فرض میشود. وقتى اصل خانواده زیر سؤال است و متزلزل است، هیچ چىز آنجا در جاى خودش قرار ندارد. اینها یک بحثهایى است که خیلى باید روى آن واقعاً تأمّل و تدقیق بشود و اسلام چه تأمّلات صحیحى، چه راهنمایى‌هاى ارزشمندى در مورد این مسائل دارد و این چیزى که انقلاب به زنان جامعه‌ى ما اعطا کرد، آنها را در صحنه‌ى جهاد، در صحنه‌ى سیاست و در صحنه‌ى تأثیر در سازندگى …

علاج‌پذیری نقص‌های وضع زن با نگاه جامع اسلام

آن چیزى که من میخواستم عرض بکنم، این است که هر نقصى که در وضع زن در جامعه‌ى ما وجود داشته باشد، علاجى دارد ــ چون اسلام نسبت به زن دید شامل و کامل و جامعى دارد ــ باید راه‌هاى علاج را پیدا کرد. آن روزى که شوراى فرهنگى زنان تشکیل میشد،[3] دقیقاً به همین نکات نظر بود ــ در آن جمع جناب آقاى احمدى[4] و دیگر برادران هم شرکت داشتند ــ ما باید امروز نگاه کنیم ببینیم که زنان براى حرکت در آن مسیر مطلوب اسلام، به چه ابزار قانونى احتیاج دارند، آن را برای آنها …

رد تحقیر زن و تنزل او به زینت و وسیلهٔ خوشگذرانی

… کسی است که فرشتگان با او حدیث میکنند و حرف میزنند. این مقام معنوی، این میدان وسیع، این قلّه‌ی رفیع، در مقابل همه‌ی زنهای آفرینش و عالم است. فاطمه‌ی زهرا در قلّه‌ی این بلندای عظیم ایستاده و به همه‌ی زنان عالم خطاب میکند و آنها را به پیمودن این راه دعوت میکند. آنهایی که در طول تاریخ ‌-چه در جاهلیّت قدیم، چه در جاهلیّت قرن بیستم- سعی کرده‌اند که زن را تحقیر کنند، کوچک کنند، او را دلبسته‌ی به همین زخارف[5] و زینتهای ظاهری معرّفی کنند، زن را پابند مد و لباس و آرایش و طلا و زیورآلات کنند، زن را وسیله و دست‌مایه‌ای برای خوشگذرانی‌های زندگی وانمود کنند و عملاً در این راه قدم بردارند، منطق آنها منطقی است که مثل برف و مثل یخ، در مقابل گرمای خورشیدِ مقام معنوی فاطمه‌ی زهرا (علیها سلام) ذوب میشود و از بین میرود.

غلبهٔ عواطف نقطهٔ قوت و کمال زن به سبب نقش تربیت فرزند

نکته‌ی این حکم الهی این است که قضاوت، یک منصبی است که احتیاج دارد به این که انسان خشک و قاطع باشد. خشک بودن و تحت تأثیر عواطف قرار نگرفتن، چیزی است که به طور معمول زن‌ها این را ندارند و این نقطه‌ی قوت زن است نه نقطه‌ی ضعف زن. این را توجه داشته باشیم. زن اگر عواطفش جوشان و احساساتش پرخروش نباشد، عیب است. کمال زن در غلبه‌ی عواطف اوست و این به دلیل این است که شغل اوّل زن تربیت فرزند است. نمیگوئیم شغل دیگر نداشته باشد، داشته باشد. میتواند، هیچ مانعی ندارد داشته باشد. اسلام مانع نیست، اما اوّلین و اساسی‌ترین و پراهمیت‌ترین شغل زن، مادری است. اگر رئیس جمهور هم بشود، اهمیتش به قدر اهمیت مادری نیست. من اگر بتوانم تشریح کنم، وقت میبود و میگفتم که …

فاطمهٔ زهرا (س) نمایانگر نگرش اسلام به زن

… حقیر است اگر ما خیال کنیم که چون دخترش بود و دوستش می‌داشت، دستش را می‌بوسید. مگر شخصیتی به آن ارجمندی، آن‌هم با آن عدل و حکمتی که در پیامبر هست و اتکایش به وحی و الهام الهی است، خم می‌شود و دست دخترش را می‌بوسد؟ نه، این یک چیز دیگر و یک معنای دیگری است. این حاکی است که این دختر جوان، این زنی که وقتی از دنیا رفته، بین هجده سال تا بیست‌وپنج سال سن داشته ـ هجده سال هم گفته‌اند، بیست‌وپنج سال هم گفته‌اند ـ اصلاً در اوج ملکوت انسانی قرار داشته و یک شخص فوق‌العاده بوده است. این، نگرش اسلام به زن است. (1370/10/4)

رد پندار ناسازگاری حضور سیاسی و جهادی زن با مادری و همسری

این سه بُعد را باهم جمع‌کردن، این آن نقطۀ درخشان زندگی فاطمۀ زهرا علیهاالسلام است. فاطمۀ زهرا سلام‌الله‌علیها این سه چیز را از هم جدا نکرد. بعضی خیال می‌کنند آن انسانی که مشغول عبادت است، یک عابد و متضرع و اهل دعا و ذکر است، نمی‌تواند یک انسان سیاسی باشد. یا بعضی خیال می‌کنند آن‌کسی‌که اهل سیاست است ـ چه زن و چه مرد ـ و در میدان جهاد فی‌سبیل‌الله حضور فعال دارد، نمی‌تواند اگر زن است، یک زن خانه باشد، با وظایف مادری، با وظایف همسری، با وظایف کدبانویی خانه؛ اگر مرد است، یک مرد خانه، یک مرد دُکان، یک مرد زندگی باشد. خیال می‌کنند اینها باهم منافات دارد؛ درحالی‌که ازنظر اسلام، این سه چیز با یکدیگر منافات که ندارد، ضدیت که ندارد، کمک‌کنندۀ هم در ساختن شخصیت انسان کامل است. (1368/9/22)

حضرت زهرا (س) نمایانگر زن در اسلام

… هم عالم بود، هم فقیه بود، هم عارف بود، انسان این حرف را نمیتواند بشنود؛ امّا ایشان گفته است این حرف را. [فاطمه‌ی زهرا] این است؛ یعنی یک رهبر به تمام معنا، مثل یک پیغمبر، مثل یک هدایتگر عموم بشر؛ در این حدّ و در این اندازه زهرای اطهر، دختر جوان، ظاهر میشود؛ این زنِ اسلام است.

عنصر محوری بودن زن در خانواده

یک کلمه هم درباره‌ی نقش مردان عرض کنیم. در خانواده هی گفته میشود نقش زن. دلیلش هم واضح است؛ چون زن در خانواده عنصر محوری است. اما اینجور نیست که مرد در خانواده وظیفه و مسئولیت و نقشی نداشته باشد. مردهای بیخیال، مردهای بی‌عاطفه، مردهای عیاش، مردهای قدرنشناس زحمات زن خانه، اینها به محیط خانه لطمه میزنند. مرد باید قدردان باشد. جامعه باید قدردان باشد. حتماً بایستی بر روی کار زنهای …