رفتن به محتوای اصلی

جاهلیت

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

وضع فکری و اخلاقی جامعهٔ پیش از بعثت و نشانه‌های آن در رفتار انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:تفسیر سوره ملک (آیات ۱ و ۲)— ۱۳۶۳/۰۸/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۳۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۳همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

خب، این نسخه است. نسخه‌ است در مقابل چه چیزى؟ در مقابل جهالت بشر. این جهالت بشر آن چیزى نیست که نقطه‌ى مقابل آن، اختراعات و اکتشافات است؛ بلکه اگر بشر به دانشهاى مختلفى دست پیدا کند امّا روابط صحیح انسانى را نشناسد، دچار جهالت است. اگر بشر به اوج علم هم برسد امّا از لحاظ حقوق و احکام قائل به دو جور انسان و دو طبقه‌ى بشر باشد، این بشر جاهل است. این است آن بلائى که بشر را دچار بدبختى و تیره‌روزى میکند. اگربشریّت به پیشرفتهاى مادّى هم برسد امّا بناى زندگى، بناى ظالمانه‌اى باشد، زورگویى بر زندگى مردم حاکم باشد، قدرتهاى قوى، ضعفا را پامال کنند، در دنیا نور معرفت و انسانیّت نباشد، فریب در دنیا رایج باشد، باز هم همان جاهلیّت است؛ همچنان که در شرایط ظهور اسلام و بعثت پیغمبر، کلمات و جملات بسیار گویایى در نهج‌البلاغه است؛ از جمله: وَ الدُّنیا کاسِفَةُ النّورِ ظاهِرَةُ الغرور؛[6] یا در یک جاى دیگر: فى فِتَنٍ داسَتهُم بِاَخفافِها وَ وَطِئَتهُم بِاَظلافِها وَ قامَت عَلىٰ سَنابِکِها؛[7] مردم را دچار فتنه‌ کردن، انسانیّت را غرق در مشکلات و مسائلِ اوّلىِ خود کردن، راه آنها را بستن. هر وقت در دنیا یک چنین وضعى بود، بشر مهذّب نبود، ظلم وجود داشت و حاکم بود، زورگویى از سوى قدرتهاى بزرگ نسبت به ضعفا بود، برادرکشى بود، اخلاق فاسد بود، آن روز، روزى است که همان نسخه را باید عمل کرد؛ کهنه نمیشود.
«والجماعة»؛ «اجتماع». بعد فرمود: «و من دعی بدعاء الجاهلیّه، فله جثوة من جثی جهنم»؛ سنگی از سنگهای جهنم بر سر کسی، که با دعوت جاهلیّت، دعوت کند! جاهلیّت، نظامِ قبل از اسلام است. قبل از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است. غیر از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است.
یک نکته در این باب هست که بنده امروز میخواهم بر روی آن نکته تکیه کنم. آن نکته این است که در اصطلاح قرآن و حدیث و عرف اسلامی، دوران مقابل با دوران بعثت را دوران جاهلیّت مینامند. در قرآن کریم هم این تعبیر و این اصطلاح به‌کار رفته است؛ در روایات هم هست و عرف مسلمین هم، دوره اسلامی را در مقابل دوره جاهلی میداند. البته مرز و ضابطه‌ای وجود دارد. این ضابطه چیست؟ چند نکته در این ضابطه‌ای که دنیای اسلام را از دوران جاهلیت جدا میکند، وجود دارد که اینها نکات اصلی ارزشهای اسلامی است.

دوران مقابل بعثت در اصطلاح قرآن و حدیث و وجود مرز آن با اسلام

یک نکته در این باب هست که بنده امروز میخواهم بر روی آن نکته تکیه کنم. آن نکته این است که در اصطلاح قرآن و حدیث و عرف اسلامی، دوران مقابل با دوران بعثت را دوران جاهلیّت مینامند. در قرآن کریم هم این تعبیر و این اصطلاح به‌کار رفته است؛ در روایات هم هست و عرف مسلمین هم، دوره اسلامی را در مقابل دوره جاهلی میداند. البته مرز و ضابطه‌ای وجود دارد. این ضابطه چیست؟ چند نکته در این ضابطه‌ای که دنیای اسلام را از دوران جاهلیت جدا میکند، وجود دارد که اینها نکات اصلی ارزشهای اسلامی است.

نکوهش دعوت جاهلی و جاهلیت به معنای هر نظام غیر از نظام اسلامی

«والجماعة»؛ «اجتماع». بعد فرمود: «و من دعی بدعاء الجاهلیّه، فله جثوة من جثی جهنم»؛ سنگی از سنگهای جهنم بر سر کسی، که با دعوت جاهلیّت، دعوت کند! جاهلیّت، نظامِ قبل از اسلام است. قبل از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است. غیر از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است.

نظام ظالمانه و زورگویی فراگیر و روابط سودجویانه ویژگی جاهلیت

یک نکته دیگر در دعوت اسلامی، عبارت است از استقرار عدل در بین انسانها. خصوصیت جاهلیت، نظام ظالمانه بود. ستمگری، عرف رایج بود. این‌طور نبود که گاهی یک نفر ظلم کند. بنای نظام جامعه بر ظلم و تبعیض و زورگویىِ قوی به ضعیف بود، زورگویىِ مرد به زن بود، زورگویىِ ثروتمند به بیپول بود، زورگویىِ ارباب به برده بود. باز همان اربابها به نوبه خودشان زورگوییهای سلاطین و صاحبان قدرت را قبول میکردند. زوراندر زور بود. یکسره، زندگی مردم ظلم و تبعیض و زورگویی بود. این، خصوصیتِ زندگی جاهلی است. هرجا این‌طور باشد، جاهلی است. اسلام نقطه مقابل آن را آورد. استقرار عدل را آورد. «انّ …

برخورد دلسوزانه و نه خصمانه با جامعهٔ جاهلی و معرفی ارزش‌های اسلامی به آن

… که فاقد ارکان و ارزشهایی است که ما سه چهار موردش را عرض کردیم. مسلماً محتوای بعثت و خطوط اساسی جامعه اسلامی، دارای ارکان و ارزشهایی بیش از سه چهار مورد است. جامعه جاهلی جامعه‌ای است که از ارزشهای مورد اشاره، تهی است و درست نقطه مقابل جامعه اسلامی قرار دارد. حال با این نقطه مقابل - جامعه جاهلی - چگونه باید برخورد کرد؟ غلط است اگر خیال کنیم در مقابل جامعه جاهلی، ما که جامعه اسلامی هستیم باید برخورد خصمانه داشته باشیم؛ نه. برخورد ما باید برخورد دلسوزانه باشد. یعنی ارزشها را به دنیایی که محتاج ارزشهای اسلامی است، معرفی کنیم. این قدم اوّل است. بعد اگر خودمان ان‌شاءاللَّه برخوردار از این ارزشها هستیم، آنها را به نقطه مقابل منتقل کنیم. دشمنی و ستیزه‌گریای که در اسلام وجود دارد، نسبت به کسانی است که مانع این تبادلند، مانع این نقل و انتقالند و مانع این تبدّل و تحوّل در درون نظام …

نبود کار برای خدا و روز جزا در زندگی جاهلی

… خورد و خواب و آنچه که به شخص انسان مربوط میشود، توانستند چیزی به دست آورند، خود را برنده به حساب می‌آورند. اما اگر بنا شد تلاشی بکنند و کاری انجام دهند که محصول آن در این دنیا به دست انسان نمیرسد، خود را فریب خورده، شکست خورده و زیان کرده به حساب می‌آورند. این یکی از خصوصیات زندگی جاهلی است. این‌که انسان کاری بکند و آن را به حساب خدا و معنویت و روز جزا بگذارد، در زندگی جاهلی وجود ندارد. اسلام یکی از خصوصیات را هم این قرار داد که همه زندگی و همّت انسان، محدود به حیات دنیا نباشد. این خصوصیات بعثت است که نقطه مقابل آن، جاهلیت قرار دارد.