رفتن به محتوای اصلی

جاهلیت

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

وضع فکری و اخلاقی جامعهٔ پیش از بعثت و نشانه‌های آن در رفتار انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:تفسیر سوره ملک (آیات ۱ و ۲)— ۱۳۶۳/۰۸/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۳۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

خب، این نسخه است. نسخه‌ است در مقابل چه چیزى؟ در مقابل جهالت بشر. این جهالت بشر آن چیزى نیست که نقطه‌ى مقابل آن، اختراعات و اکتشافات است؛ بلکه اگر بشر به دانشهاى مختلفى دست پیدا کند امّا روابط صحیح انسانى را نشناسد، دچار جهالت است. اگر بشر به اوج علم هم برسد امّا از لحاظ حقوق و احکام قائل به دو جور انسان و دو طبقه‌ى بشر باشد، این بشر جاهل است. این است آن بلائى که بشر را دچار بدبختى و تیره‌روزى میکند. اگربشریّت به پیشرفتهاى مادّى هم برسد امّا بناى زندگى، بناى ظالمانه‌اى باشد، زورگویى بر زندگى مردم حاکم باشد، قدرتهاى قوى، ضعفا را پامال کنند، در دنیا نور معرفت و انسانیّت نباشد، فریب در دنیا رایج باشد، باز هم همان جاهلیّت است؛ همچنان که در شرایط ظهور اسلام و بعثت پیغمبر، کلمات و جملات بسیار گویایى در نهج‌البلاغه است؛ از جمله: وَ الدُّنیا کاسِفَةُ النّورِ ظاهِرَةُ الغرور؛[6] یا در یک جاى دیگر: فى فِتَنٍ داسَتهُم بِاَخفافِها وَ وَطِئَتهُم بِاَظلافِها وَ قامَت عَلىٰ سَنابِکِها؛[7] مردم را دچار فتنه‌ کردن، انسانیّت را غرق در مشکلات و مسائلِ اوّلىِ خود کردن، راه آنها را بستن. هر وقت در دنیا یک چنین وضعى بود، بشر مهذّب نبود، ظلم وجود داشت و حاکم بود، زورگویى از سوى قدرتهاى بزرگ نسبت به ضعفا بود، برادرکشى بود، اخلاق فاسد بود، آن روز، روزى است که همان نسخه را باید عمل کرد؛ کهنه نمیشود.
«والجماعة»؛ «اجتماع». بعد فرمود: «و من دعی بدعاء الجاهلیّه، فله جثوة من جثی جهنم»؛ سنگی از سنگهای جهنم بر سر کسی، که با دعوت جاهلیّت، دعوت کند! جاهلیّت، نظامِ قبل از اسلام است. قبل از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است. غیر از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است.
یک نکته در این باب هست که بنده امروز میخواهم بر روی آن نکته تکیه کنم. آن نکته این است که در اصطلاح قرآن و حدیث و عرف اسلامی، دوران مقابل با دوران بعثت را دوران جاهلیّت مینامند. در قرآن کریم هم این تعبیر و این اصطلاح به‌کار رفته است؛ در روایات هم هست و عرف مسلمین هم، دوره اسلامی را در مقابل دوره جاهلی میداند. البته مرز و ضابطه‌ای وجود دارد. این ضابطه چیست؟ چند نکته در این ضابطه‌ای که دنیای اسلام را از دوران جاهلیت جدا میکند، وجود دارد که اینها نکات اصلی ارزشهای اسلامی است.

شاهدها (۵۹ پاراگراف)

معنای جاهلیت: نادانی، رذایل اخلاقی، ظلم و هرزگی جنسی

… تَبَرُّجَ الجاهِلَیَّة الاولیٰ؛[7] در سوره‌ی انّا فتحنا: اِذ جَعَلَ الّذینَ کَفَروا فی قُلوبِهِمُ الحَمیَّةَ حَمیَّةَ الجاهِلیَّة؛[8] و در چند جای دیگر قرآن که حالا من این سه آیه در ذهنم بود، اینجا یادداشت کردم. جاهلیّت تقبیح شده. این جاهلیّت چیست؟ مراد از این جاهلیّت صرفاً بی‌سوادی نیست، نادانی نیست؛ البتّه بی‌سوادی هم در آن هست، لکن این جاهلیّت معنای وسیع‌تری دارد؛ خُلقیّات پَست هم جزو این جاهلیّت است که به بعضی از آنها قبلاً اشاره کردم. رفتارهای ددمنشانه‌ی مردم: آدمکشی‌شان، دزدی‌شان، تجاوزشان، حق‌کشی‌شان، ضعیف‌کشی‌شان که همه‌ی اینها رایج بود در بین مردم جزیرةالعرب، اینها جزو همان جاهلیّت است. هرزگی جنسی، هرج و مرج جنسی، ابتذال اخلاقی، برچیده شدن بساط حیا از بین مردم؛ اینها بود دیگر، اینها جزو آن جاهلیّت بود. و بعثت با همه‌ی اینها به مقابله پرداخت. یعنی جاهلیّتی که «وَ لاتَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلَیَّة الاولیٰ» که در سوره‌ی احزاب خطاب به زنهای …

جاهلیت به معنای تقابل با عقل هدایت‌شده، نه نداشتن علم

این دوجبهه‌ای در میان بشر هست؛ این جاهلیّتی که در مقابل بعثت پیغمبران است، به‌معنای نداشتن علم نیست؛ این جهل، جهل در مقابل علم نیست؛ گاهی علم در خدمت جاهلیّت قرار میگیرد، کمااینکه امروز این‌جور است. امروز در دنیا، دانش بشری پیشرفته است امّا در خدمت همان جاهلیّتی است که بعثت پیامبران برای زدودن آن جاهلیّت بوده است. این جاهلیّت نقطه‌ی مقابل عقل هدایت‌شده‌ی به‌وسیله‌ی پیامبران و پروردگار است. وقتی‌که بر زندگی بشر خِرد حاکم بود، آن‌هم خِردی که در زیر حمایت و در سایه‌ی هدایت پیامبران است، زندگی سعادتمند خواهد شد؛ باید دنبال این بود. آن‌روزی که این نباشد، خِرد بشری حاکم نباشد، شهوت و غضب حاکم خواهد شد؛ نفسانیّات حاکم خواهد شد. آن‌وقت است که بشر در …

معنای وسیع جاهلیت: حاکمیت شهوت و غضب و گم شدن فضائل

… ایرانِ آن روز هم غرق در جاهلیّت بود، امپراتوری رومِ آن روز هم غرق در جاهلیّت بود؛ اسلام و بعثت پیامبر برای مقابله‌ی با همه‌ی این جاهلیّت پدید آمد. جاهلیّت فقط به معنای فقدان علم نیست؛ در تعبیرات اسلامی و در ادبیات اسلامی، جاهلیّت معنای بسیار وسیع‌تری دارد؛ بخشی از جاهلیّت، فقدان علم و نداشتن علم است امّا جاهلیّت به معنای وسیع عبارت است از غلبه و حاکمیّت نیروی شهوت و غضب انسانی بر محیط زندگی؛ این میشود جاهلیّت. جاهلیّت یعنی جوامع انسانی، تحت تأثیر تمایلات شهوی و غضبیِ عمدتاً فرمانروایان خود به شکلی دربیاید که فضائل در آن گم بشود و رذائل حاکم بشود؛ این میشود جاهلیّت.

دوران مقابل بعثت در اصطلاح قرآن و حدیث و وجود مرز آن با اسلام

یک نکته در این باب هست که بنده امروز میخواهم بر روی آن نکته تکیه کنم. آن نکته این است که در اصطلاح قرآن و حدیث و عرف اسلامی، دوران مقابل با دوران بعثت را دوران جاهلیّت مینامند. در قرآن کریم هم این تعبیر و این اصطلاح به‌کار رفته است؛ در روایات هم هست و عرف مسلمین هم، دوره اسلامی را در مقابل دوره جاهلی میداند. البته مرز و ضابطه‌ای وجود دارد. این ضابطه چیست؟ چند نکته در این ضابطه‌ای که دنیای اسلام را از دوران جاهلیت جدا میکند، وجود دارد که اینها نکات اصلی ارزشهای اسلامی است.

نکوهش دعوت جاهلی و جاهلیت به معنای هر نظام غیر از نظام اسلامی

«والجماعة»؛ «اجتماع». بعد فرمود: «و من دعی بدعاء الجاهلیّه، فله جثوة من جثی جهنم»؛ سنگی از سنگهای جهنم بر سر کسی، که با دعوت جاهلیّت، دعوت کند! جاهلیّت، نظامِ قبل از اسلام است. قبل از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است. غیر از نظام اسلامی، نظام جاهلیّت است.

جهالت بشر یعنی نشناختن روابط صحیح انسانی، نه فقدان دانش

خب، این نسخه است. نسخه‌ است در مقابل چه چیزى؟ در مقابل جهالت بشر. این جهالت بشر آن چیزى نیست که نقطه‌ى مقابل آن، اختراعات و اکتشافات است؛ بلکه اگر بشر به دانشهاى مختلفى دست پیدا کند امّا روابط صحیح انسانى را نشناسد، دچار جهالت است. اگر بشر به اوج علم هم برسد امّا از لحاظ حقوق و احکام قائل به دو جور انسان و دو طبقه‌ى بشر باشد، این بشر جاهل است. این است آن بلائى که بشر را دچار بدبختى و تیره‌روزى میکند. اگربشریّت به پیشرفتهاى مادّى هم برسد امّا بناى زندگى، بناى ظالمانه‌اى باشد، زورگویى بر زندگى مردم حاکم باشد، قدرتهاى قوى، ضعفا را پامال کنند، در دنیا نور معرفت و انسانیّت نباشد، فریب در دنیا رایج باشد، …

جاهلیت به‌معنای نظام غیرعادلانه و غیرفطری و غیرانسانی

خلاصه‌گیری می‌کنیم حرف را؛ پیغمبرها نظام جاهلی را ـ برای اینکه طبقاتی بودن را، ظالمانه بودن را، استثمارگرانه بودن را، غیر انسانی بودن را، و ازاین‌قبیل نقاط منفی را مشخص کنیم، بهترین کلمه، کلمۀ جاهلی‌ست؛ جاهلیّت، یعنی نظام غیر عادلانۀ غیر فطریِ غیر انسانی را ـ می‌خواهند تبدیل کنند به نظام الهی، به قوارۀ اجتماعی توحیدی؛ می‌خواهند تبدیل کنند به اینکه جامعه قلمرو حکومت خدا باشد، نه قلمرو حکومت هوس‌ها و هواها، این حاصل کار پیغمبرهاست. پیغمبرها می‌آیند تا نظام اجتماعیِ غلط را تبدیل کنند به نظام اجتماعی صحیح، شعار توحیدشان هم به همین‌خاطر است، مبارزاتشان با طواغیت هم به همین جهت …

نادانی، تعصب، فساد، تکبر، ظلم و اختلاف طبقاتی مردم عصر جاهلیت

… خامِلٌ‌ وَ العَمىٰ شامِل‌»؛[2] مشعل هدایت بکلّی خاموش بود، یعنی هیچ هدایت به حقایق پاکیزه‌ی عالمِ وجود وجود نداشت؛ وَ العَمىٰ شامِل؛ کوری هم عمومی بود؛ یعنی امیرالمؤمنین یک ‌چنین وضعی از مردم مکّه و مدینه و آن حدودی که پیغمبر در آنجا مبعوث شد تصویر میکند. نادان بودند، بی‌سواد بودند، لجوج‌ بودند، متعصّب بودند، فاسد بودند، متکبّر بودند ــ با همه‌ی این صفات پلیدی که در آنها بود، تکبّر هم بود ــ ظالم بودند، بینشان اختلاف طبقاتی بود. بزرگشان هم بد بود، کوچکشان هم بد بود؛ ظالمشان، مظلومشان، غلامشان، اربابشان. در یک ‌چنین فضائی مبعث به وجود آمد، اسلام متولّد شد، قرآن نازل شد؛ در یک ‌چنین فضائی.

خرافه، ظلم و تبعیض در جزیرةالعرب و امپراتوری‌های ایران و روم

خب، ظلمات آن دوره تا حدود زیادی در تاریخ منعکس است؛ چه در خود محیط جزیرةالعرب و مکّه و آن حول‌‌و‌حوش که خرافه بود، جهل بود، بی‌رحمی بود، خشونت بود، بی‌عدالتی بود، زورگویی بود، زندگی پست بود، گرسنگی بود؛ و چه در دنیای متمدّن آن روز. شما [اگر] نگاه کنید به دو نقطه‌ی اساسی تمدّن بزرگِ آن روز، یعنی ایرانِ آن روز و روم، این تاریکی و ظلمت را در آنجا هم مشاهده میکنید. در این دو امپراتوری هم خرافات بود، ظلمات بود، تبعیض بود، بی‌عدالتی بود، بی‌رحمی نسبت به ضعفا بود. در ایران پادشاهی که به‌ نام عدالت معروف است -همین انوشیروانی که معروف به عادل است- در یک‌روز چندین هزار انسان را به قتل رساند به عنوان اینکه اینها مثلاً مزدکی هستند، دین دیگری دارند؛ چند‌هزار نفر را در یک‌روز از بین برد؛ این یک نمونه است. در امپراتوری روم، …

جاهلیت جبههٔ مقابل بعثت و ادامه‌دار بودن آن

جبهه‌ی مقابل بعثت، جبهه‌ی جاهلیّت است. جاهلیّت را یک امر مربوط به یک مقطع تاریخیِ مشخّص و معیّنی نباید دانست که بگوییم آن روز پیغمبر در مقابل جاهلیّت قرار داشت و آن روز گذشت؛ جاهلیّت مخصوص آن روز نیست؛ جاهلیّت ادامه دارد، همچنان‌که بعثت ادامه دارد.

اسارت جامعهٔ جاهلی در شهوت بی‌مهار و قساوت تا حد کشتن فرزندان

… و خون‌ریزی، باز تا نهایت حدّومرزی که قابل تصوّر است میرفتند، یعنی کودکان خودشان را میکشتند؛ قَد خَسِرَ الَّذینَ قَتَلوا اَولادَهُم[2] - کسانی که اولاد خود را به قتل میرساندند - سَفَهًا بِغَیرِ عِلم؛[3] این از روی سفاهت است؛ این سفاهت همان جاهلیّت است. قساوت تا اینجا میرسد که کودک مردم که هیچ، زن و بچّه‌ی بی‌گناه دیگران که هیچ، بر فرزند خود هم ترحّم نمیکند! این میشود جاهلیّت. از آن طرف شهوت، از این طرف غضب؛ آن‌وقت محیط زندگی، اسیر این دو احساس سرکشِ بی‌مهار قرار میگیرد. اسلام آمد این وضعیّت را دگرگون کند. البتّه عیناً همین در دربارهای ایرانِ ساسانی هم بود، در دربارهای امپراتوریِ روم هم بود، در بقیّه‌ی جاهایی هم که امپراتوری‌ها و دربارها و حکمرانی‌های ظالمانه و طاغوتی بود وجود داشت. اسلام در مقابل همه‌ی این واقعیّت زشت قد …

ترویج همان جاهلیت پیش از بعثت از سوی دستگاه‌های سیاسی غرب

آنچه امروز دستگاه‌هاى سیاسى غرب ترویج میکنند، همان جاهلیتى است که بعثت پیغمبر براى زدودن آن - از محیط زندگى بشر - به‌وجود آمد. نشانه‌هاى همان جاهلیت، امروز در دنیا، در این تمدن رایج فاسد غربى، مشاهده میشود؛ همان بى‌عدالتى، همان تبعیض، همان نادیده گرفتن کرامت انسان، همان عمده کردن مسائل جنسى و نیازهاى جنسى.

ظلمات جهل و شرک و اخلاق خشن در جزیرة‌العرب هنگام ولادت پیامبر

«و الدّنیا کاسفة النّور ظاهرة الغرور»[1] نور در محیط زندگی بشر نبود؛ انسانها در ظلمات زندگی میکردند؛ ظلمات جهل، ظلمات طغیان، ظلمات گمراهی، که البته مظهر همه‌ی این ظلمتها خود همان نقطه‌ای بود که پیغمبر اکرم در آنجا متولد شد و سپس مبعوث شد؛ یعنی جزیرة العرب. همه‌ی تاریکیها و ضلالتها و گمراهیها یک نمونه‌ای در مکه و محیط زندگی عربی جزیرة العرب داشت. گمراهیهای فکری و اعتقادی، آن شرک ذلیل کننده‌ی انسان، تا آن اخلاق اجتماعی خشن، تا آن بیرحمی و قساوت قلب که: «و اذا بشّر احدهم بالأنثی ظلّ وجهه مسودّا و هو کظیم یتواری من القوم من سوء ما بشّر به ا یمسکه علی هون ام یدسّه من التّراب الا ساء ما یحکمون».[2] این، نمونه‌ای از اخلاق بشر در دوران ولادت پیغمبر و سپس در دوران بعثت پیغمبر است. «و کان بعده هدی من الضّلال و نوراً من العمی».[3] بشریت کور بود، بینا شد. عالم ظلمانی بود، با نور وجود پیغمبر منور شد. این معنای این ولادت بزرگ و سپس بعثت آن بزرگوار است. نه فقط ما مسلمانها رهین منت الهی و نعمت الهی هستیم به خاطر این وجود مقدس، بلکه همه‌ی …

فقدان علم، عدالت و اخلاق در جامعهٔ عصر بعثت

پیغمبر، پیامبر علم بود، در آن جامعه علم نبود؛ پیامبر عدل بود، در آن جامعه رایحه‌ای از عدالت به مشام نمیرسید و قدرتمندان، زورمندان، رؤسای زورگو بر جان و مال مردم مسلط بودند. پیامبر اخلاق و مدارا و گذشت و انصاف و محبت بود، در آن جامعه این چیزها به تمام معنا قحط بود؛ یک جامعه‌ی خشن، زورگو و زور شنو، دور از اخلاق و معنویت، دور از علم، دلبسته‌ی به هواهای نفسانی، به عصبیتهای جاهلی، به غرورهای بی مورد و بیجا.

فقدان فضیلت انسانی و عدالت در جاهلیت فراگیر

… بود. در آن روز، فتنه‌های طاقت‌فرسا برای انسان، در همه مناطقی که محیط به منطقه عربستان بود، وجود داشت. علم هم بود، تمدّن هم - به فراخور زمان خودشان - بود، نظم و ترتیب حکومتهای سلطنتی و تشریفات هم بود، انضباطهای ناشی از قدرت مطلقه هم در آن کشورها وجود داشت؛ اما آنچه نبود، نور انسانیت و فضیلت بود. آنچه نبود، درست همان چیزی بود که بشر به آن نیاز قطعی دارد؛ یعنی محیط فضیلت انسانی، محیط رحم و مروّت و محیط عدالت. آنچه مردمِ آن روز کم داشتند، عدالت بود؛ این بود که ضعیف زیرِ دست و پای قوی لگد مال نشود؛ این بود که خیراتِ روی زمین در دست یک عدّه از افراد خاص و قدرتمند متمرکز نشود و دیگران از آن محروم بمانند. دردهای بزرگ بشر اینها بود. زیر نام حکومت ساسانی هم که بود، همین بود؛ زیر نام امپراتوری روم هم که بود، …

فقدان معرفت، عبودیت، عدالت و محبت در جامعهٔ جاهلی

… البته پیداست که تربیت انسانها کار تدریجی است؛ کار دفعی نیست. پیامبر در تمام این ده سال تلاش میکرد که این پایه‌ها استوار و محکم شود و ریشه بدواند؛ اما این ده سال، برای این که بتواند مردمی را که درست برضدّ این خصوصیّات بار آمدند، متحوّل کند، زمان خیلی کمی است. جامعه جاهلی، در همه چیزش عکس این چهار مورد بود؛ مردم معرفتی نداشتند، در حیرت و جهالت زندگی میکردند، عبودیّت هم نداشتند؛ طاغوت بود، طغیان بود، عدالتی هم وجود نداشت؛ همه‌اش ظلم بود، همه‌اش تبعیض بود - که امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه در تصویر ظلم و تبعیض دوران جاهلیت، بیانات عجیب و شیوایی دارد، که واقعاً یک تابلوِ هنری است؛ «فی فتن داستهم باخفافها و وطئتهم باظلافها»[13] - محبّت هم نبود، دختران خود را زیر خاک میکردند، کسی را از فلان قبیله بدون جرم میکشتند - «تو از قبیله ما یکی را کشتی، ما هم باید از قبیله شما یکی را بکشیم!» - حالا قاتل باشد، یا نباشد؛ بیگناه باشد، یا بیخبر باشد؛ …

دو گونه رفتار اسلام با سنت‌ها؛ نابودی سنت‌های غلط

در تعالیم اسلام نکته‌‌‌ای وجود دارد که خوب است برادران و خواهران به آن توجّه کنند. اسلام با سنّتهایی که از قبل از اسلام باقی مانده است، دو نوع رفتار میکند. اوّلاً بعضی سنّتهای غلط را به‌‌‌کلّی از بین می‌برد و نابود میکند؛ چون سنّتهای درستی نیست. مثل این که عربها قبل از اسلام، دختران خودشان را نگه نمیداشتند، یا بیشترِ ملتهای غیرمسلمان، جنس زن را تحقیر و اهانت میکردند! اسلام این سنّت را به‌‌‌کلّی از بین برد؛ چون به‌‌‌کلّی غلط بود.

حفظ کالبد برخی سنت‌ها و دگرگون کردن محتوا و روح آن‌ها

ثانیاً اسلام بعضی از سنّتها را از بین نبرده است. کالبد سنّت را نگه داشته و محتوا و روح آن را عوض کرده است؛ مثل بسیاری از اعمال و مراسم حج. این طوافی را که ملاحظه میکنید، قبل از اسلام هم بود؛ منتها محتوای طواف، محتوای شرک بود! اسلام آمد و این عمل را از محتوای شرک آلود، خالی و از محتوای توحید پُر کرد. طواف در آن زمان، مظهر گرایش انسان به آلهه و اربابِ ادّعایی و …

نظام ظالمانه و زورگویی فراگیر و روابط سودجویانه ویژگی جاهلیت

یک نکته دیگر در دعوت اسلامی، عبارت است از استقرار عدل در بین انسانها. خصوصیت جاهلیت، نظام ظالمانه بود. ستمگری، عرف رایج بود. این‌طور نبود که گاهی یک نفر ظلم کند. بنای نظام جامعه بر ظلم و تبعیض و زورگویىِ قوی به ضعیف بود، زورگویىِ مرد به زن بود، زورگویىِ ثروتمند به بیپول بود، زورگویىِ ارباب به برده بود. باز همان اربابها به نوبه خودشان زورگوییهای سلاطین و صاحبان قدرت را قبول میکردند. زوراندر زور بود. یکسره، زندگی مردم ظلم و تبعیض و زورگویی بود. این، خصوصیتِ زندگی جاهلی است. هرجا این‌طور باشد، جاهلی است. اسلام نقطه مقابل آن را آورد. استقرار عدل را آورد. «انّ …

برخورد دلسوزانه و نه خصمانه با جامعهٔ جاهلی و معرفی ارزش‌های اسلامی به آن

… که فاقد ارکان و ارزشهایی است که ما سه چهار موردش را عرض کردیم. مسلماً محتوای بعثت و خطوط اساسی جامعه اسلامی، دارای ارکان و ارزشهایی بیش از سه چهار مورد است. جامعه جاهلی جامعه‌ای است که از ارزشهای مورد اشاره، تهی است و درست نقطه مقابل جامعه اسلامی قرار دارد. حال با این نقطه مقابل - جامعه جاهلی - چگونه باید برخورد کرد؟ غلط است اگر خیال کنیم در مقابل جامعه جاهلی، ما که جامعه اسلامی هستیم باید برخورد خصمانه داشته باشیم؛ نه. برخورد ما باید برخورد دلسوزانه باشد. یعنی ارزشها را به دنیایی که محتاج ارزشهای اسلامی است، معرفی کنیم. این قدم اوّل است. بعد اگر خودمان ان‌شاءاللَّه برخوردار از این ارزشها هستیم، آنها را به نقطه مقابل منتقل کنیم. دشمنی و ستیزه‌گریای که در اسلام وجود دارد، نسبت به کسانی است که مانع این تبادلند، مانع این نقل و انتقالند و مانع این تبدّل و تحوّل در درون نظام …

جهالت فراگیر و ضعف معارف بشری در سراسر دنیای زمان بعثت

اوّلاً در دورانى که پیغمبر اسلام به پیغمبرى مبعوث شد، سرتاسر دنیا لبالب بود از یک جهالت بسیار عظیمى، و معارف بشرى در کمترین و ساقط‌‌ترین و ضعیف‌‌ترین وضعیّت خودش بود؛ کسى که به تاریخ دوران بعثت پیغمبر مراجعه کند، این را بخوبى درک خواهد کرد. در دنیاى آن روز اگرچه کشورها و دولتهاى زیادى بودند، امّا در آن قسمتى از دنیا که نور معرفت و علم بر آن تابیده بود، دو قدرت بزرگ حکومت داشتند که یکى از این دو قدرت، قدرت ایران و ساسانیان بود و قدرت دیگر قدرت امپراتورى روم بود که بر یک پهنه‌‌ى عظیمى از منطقه‌‌ى …

فراگیری جاهلیت در سراسر دنیای زمان پیامبر، نه فقط جزیرةالعرب

اینکه ما میگوییم «در دوره‌‌ى پیغمبر، جاهلیّت بود»، این جاهلیّت مخصوص عربستان نبود، مخصوص جزیرة‌‌العرب نبود، تمام دنیاى آن روز غرق در جاهلیّت بود؛ یعنى اگر بخواهیم یک محاسبه بکنیم، باید بگوییم [نور حاصل از] زحمات انبیای بزرگ از دوره‌‌ى آغاز نبوّت، یعنى دوره‌‌ى آدم (علیه السّلام) تا دوره‌‌ى عیسىٰ و پیغمبران بعد از عیسىٰ، در آن دوره‌‌ى زمانى‌‌اى که ما داریم درباره‌‌اش بحث میکنیم تقریباً به پایان رسیده بود …

رد برتری امرا بر مردم به‌عنوان فرهنگی جاهلی و طاغوتی که اسلام نمی‌پذیرد

… امیرالمؤمنین دارد به آنها یک حق بزرگی را یادآوری می‌کند. یعنی به آنها می‌فهماند که اُمرا و فرمانروایان شما، نه حق تحکّم و تفرعُن بر شما دارند، و نه حق گرفتن چیزی از اموال شما را دارند. امرای شما هم کسانی مثل شما هستند، آنها هم مردمانی معمولی و عادی‌اند. این فرهنگ غلط جاهلی و طاغوتی که امرا و فرمانروایان از مردم بالاترند، فرهنگی است که اسلام آن را قبول ندارد. (60/1/7) و این‌طور سنت‌های غلط را ریشه‌کن می‌کند.

بازگشت بلیهٔ جامعه به همان وضع زمان بعثت پیامبر (ص) در بیان امیرالمؤمنین (ع)

یک نمونه‌ای را برای مردم ذکر می‌کند که همۀ مردم، آن نمونه را می‌شناسند. «اَلا وَ اِنَّ بَلِیَّتَکُم قَد عادَت کَهَیئَتِها یَومَ بَعَثَ اللهُ نَبِیَّهُ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَ‌آلِهِ»، ای مردم، می‌خواهید بشناسید زمان خودتان را؟ می‌خواهید بدانید درد زمان شما و بلیّۀ عمومی شما چیست؟ بلیّۀ زندگی شما و اجتماع شما، عیناً همان بلیّه‌ای است که در حین بعثت خاتم‌الانبیا، مردم جزیرة‌العرب را تهدید می‌کرد. بلیّه، همان بلیّه است، بی‌کم‌وکاست؛ «کَهَیْئَتِها».

فقر و ظلم و اختلاف طبقاتی و بی‌ارزشی انسان در جامعهٔ جاهلی

بلیّۀ دوران جاهلیت چیست؟ دوران جاهلیت با چه خصوصیتی، مختص و ممتاز است؟ این را باید دقت کرد. در جاهلیت هر بلایی که شما فرض کنید، بود؛ بلای فقر بود، بلای ظلم بود، اختلاف طبقاتی بود؛ هر قدر بخواهید، انسان، بی‌قدر و بی‌ارزش بود. هر یک از بلیّه‌های اجتماعی که برای یک قومی و جامعه‌ای مطرح است، در جامعۀ منحطِ فاسدِ جاهلیِ حین بعثت رسول خدا بود. کدامش را امیرالمؤمنین می‌خواهد بفرماید که امروز برگشته است؟ لازم است یک‌خرده‌ای دقیق بشویم، باریک بشویم، ببینیم در آن بلایای اجتماعی، کدام اصل بود و کدام فرع. و این را شما پیروان امیرالمؤمنین از امیرالمؤمنین بیاموزید.

فقدان معرفت، عبودیت، عدالت و محبت در جامعهٔ جاهلی

… انسان‌ها یک کار تدریجی است، کار دفعی نیست. این ده سال، پیغمبر تماماً تلاش می‌کردند که این پایه‌ها استوار بشود، محکم بشود و ریشه بدواند؛ اما ده سال کم است. ده سال برای اینکه بتواند مردمی را که درست بر ضد این خصوصیات بار آمدند، متحول کند، خیلی زمان کمی است. جامعۀ جاهلی، در همه‌چیزش عکس این چهارتا بود؛ نه معرفتی در آنجا بود، معرفتی نداشتند مردم به هیچ‌چیز، در حیرت، در جهالت زندگی می‌کردند؛ عبودیت هم نداشتند، طاغوت بود، طغیان بود؛ چه عبودیتی! عدالتی هم وجود نداشت، همه‌اش ظلم بود، همه‌اش تبعیض بود، که امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه در تصویر ظلم و تبعیض دوران جاهلیت، بیانات عجیب و شیوایی دارد، که واقعاً یک تابلو هنری است، «فی فِتَنٍ داسَتهُم بِاَخفافِها وَ وَطِئَتهُم بِاَظلافِها»[13]؛ محبت هم نبود، دخترِ خودش را زیر خاک می‌کرد؛ کسی را از فلان قبیله بدون جرم می‌کُشت، تو از قبیلۀ ما یکی کُشتی، ما هم باید از قبیلۀ شما یکی بکُشیم! حالا قاتل باشد، نباشد، بی‌گناه باشد، بی‌خبر باشد. جفای مطلق، بی‌رحمی مطلق، بی‌محبتی و بی‌عاطفگی مطلق! مردمی که در …

شکافتن گوش چهارپایان نماد سنت‌ها و برنامه‌های غیر خدایی

… را بشکافند. نمونه‌ای از یک سنت جاهلی و غلط ـ البته ممکن است راز و رمز بزرگ‌تری در این جمله نهفته باشد. بنده خیلی روی این کلمه فکر نکردم. چندان مجال هم نداشتم که همۀ آنچه در این زمینه گفته شده، ببینم، شاید حرف نویی تویش باشد، البته امیدش را هم نداشتم خیلی. اما احتمال می‌دهم که یک حرف نوتر از آنچه که دارم عرض می‌کنم، در این کلمه باشد، شما هم فکر کنید ـ ظاهر قضیه این است، سنت جاهلی آن زمان، در زمان پیغمبر، حکم می‌کرد که گوش این حیوان را ببرند، قیچی کنند، بشکافند، تا اینکه به این وسیله، مثلاً فرض کنید رزق و برکت و سلامت را برای او تأمین کنند. یک سنت جاهلی‌ست. این را یک سمبلی برای سنت‌ها و فکرها و شیوه‌ها و برنامه‌های غیر خدایی ذکر می‌کند اینجا. ببینید چقدر مسخره است، ببینید چقدر پوچ است این سنت، سنت‌های شیطانی همه‌اش همین‌جور است. در نظر خودِ پیروان این سنت، که پوچ نیست، اما در نظر آدم عاقل پوچ است.

ظلمت دنیا و تحریف هدایت انبیا در همهٔ تمدن‌ها، نه فقط جزیرةالعرب

… که پیغمبران آورده بودند و مشعلهای هدایت و مناره‌های هدایتی که در مقابل مردم و سر راه مردم قرار داده بودند، کهنه شده بود، دستکاری شده بود، خراب شده بود، تحریف شده بود. وَ ظَهَرَت اَعلامُ الرَّدىٰ؛[2] نشانه‌های انحطاط و سقوط بشریّت، خودش را نشان میداد. صحبت از دنیا است: وَ الدُّنیا کاسِفَةُ النّور؛ بحث محیط عربی و جزیرةالعرب نیست؛ یعنی تمدّنِ ایرانیِ آن روز و تمدّنِ رومیِ آن روز و تمدّنهای بزرگ دیگری که در دنیا وجود داشتند؛ این بیان امیرالمؤمنین درباره‌ی همه است. خب، این بعثت و این برانگیختگی به وقوع پیوست که حالا درباره‌ی این برانگیختگی زیاد صحبت کرده‌ایم[3] و کرده‌اند؛ انبعاث درونی نبی و بعد سرریز آن انبعاث در جامعه که اینها بحثهای دیگری است.

خصوصیات مردم جزیرة‌العرب پیش از بعثت: نادانی، تکبر، خشونت و لجاجت

… تحقّق بخشید که به نظر محال می‌آمد، ناممکن بود؛ و آن چه بود؟ این بود که از مردم جزیرة‌العربِ دوران جاهلیّت -که حالا عرض میکنم خصوصیّاتشان چه بود- یک امّت بافضیلت مثل امّت اسلامیِ دوره‌ی خود پیغمبر تشکیل داد؛ چنین چیزی با نگاه عرفی و عادّی محال به نظر میرسد. مردم عربستان در دوره‌ی جاهلیّت، قبل از بعثت پیغمبر، خصوصیّاتی داشتند که بعضی از آنها در نهج‌البلاغه [آمده] است، بعضی هم در تاریخ است: مردم گمراه، سرگردان، بی‌هدف، بشدّت نادان، دچار فتنه‌های بزرگ -فتنه‌های ناشی از عصبیّت‌ها و جهالتهای بزرگ- در عین حال با همه‌ی این صفاتی که عرض کردیم -نداشتن علم، نداشتن معرفت، نداشتن ذرّه‌ای اخلاق، نداشتن هدف- بشدّت متکبّر، بشدّت خشن، حق‌ناپذیر، لجوج؛ این خصوصیّات مردم عربستان [بود]؛ مردم مکّه و بقیّه‌ی جاهایی که در آن وقت بودند، از بزرگان و کوچکانشان، رؤسا و زیردستانشان، این خصوصیّات را داشتند. پیغمبر اکرم آمد از همین مردم با یک فاصله‌ی کوتاهی -که عرض میکنیم- یک ملّتی ساخت متّحد، بافضیلت، باگذشت، فداکار و …

گستردگی و سازمان‌یافتگی امروزی مفاسد جاهلی با پشتوانهٔ فکری ساختگی

… می‌افتد. غارت کشورهای ضعیف؛ ابتذال اخلاقی. ابتذال اخلاقی و هرج و مرج اخلاقی بشدّت [وجود دارد]. مسئله‌ی هم‌جنس‌گرایی و امثال اینها -که دیگر واقعاً شرم‌آور است، که آدم از تکرار کردنش و گفتنش هم شرم میکند- هرج و مرج عجیب جنسی؛ اینها امروز در دنیا وجود دارد. اینها همان چیزهایی است که آن روز بود، امروز هم همانها هست؛ منتها آن روز محدود بود، امروز گسترده است، سازماندهی‌‌‌شده است. پشت خیلی از این فسادها و مفاسد، منطقهای مصنوعی درست شده، یعنی پشتوانه‌های منطقی و فکری برایش درست کرده‌اند، مبنای فکری برایش درست میکنند و به بشریّت ارائه میکنند.