رفتن به محتوای اصلی

تواضع

نام‌های دیگر: فروتنی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فروتنی در برابر خدا و مردم و نمونه‌های آن در سیرهٔ بزرگان دین.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:مصاحبه پیرامون شهادت حاج آقا مصطفی خمینی در سال ۶۲— ۱۳۶۲/۰۷/۲۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۲۱۴۰۲

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مغرور نشوید؛ مغرور نشوید. این غرور اگر پیدا شد، طلیعه‌ی شکست است، طلیعه‌ی سقوط است؛ این غرور از هر جهتی از این مناشئی[21] که عرض کردیم پیدا بشود، مقدّمه‌ی سقوط انسان است. انسان وقتی که یک چنین غروری پیدا کرد، هم در درون خود ساقط میشود، هم در اجتماع ساقط میشود، هم آن حرکت اجتماعی‌ای که حول ‌و ‌حوش او به وجود آمده، از بین میرود و ساقط میشود. این آیه‌ی شریفه‌ی «لَقَد نَصَرَکُمُ اللهُ فی مَواطِنَ کَـثیرَةٍ وَ یَومَ حُنَینٍ اِذ اَعجَبَتکُم کَثرَتُکُم فَلَم تُغنِ عَنکُم شَیئًا وَ ضاقَت عَلَیکُمُ الاَرضُ بِما رَحُبَت» [در این مورد است]. جنگ حنین اوّلین جنگی بود که بعد از فتح مکّه پیغمبر وارد آن جنگ شدند؛ جمعیّت زیادی هم با پیغمبر بودند. بر خلاف جنگ بدر که مثلاً ۳۱۳ نفر بودند، اینجا چندین هزار از تازه‌‌مسلمان‌ها، مسلمانهای مهاجر و انصار، پیروز از فتح مکّه و مانند اینها، رفتند طرف طائف، [برای] جنگ حنین. [وقتی] نگاه کردند دیدند جمعیّت زیاد است، مغرور شدند. خدای متعال اینها را به خاطر آن مغرور شدن، شکست. وَ ضاقَت عَلَیکُمُ الاَرضُ بِما رَحُبَت؛ زمین با همه‌ی گستره‌ای که داشت، بر شما تنگ شد؛ ثُمَّ وَلَّیتُم مُدبِرین؛[22] فرار کردید. یکی از جاهایی که جمعیّت از حول و حوش پیغمبر فرار کردند و فقط امیرالمؤمنین و چند نفر دیگر دُور پیغمبر ماندند، همین جنگ حنین بود؛ مثل جنگ اُحد. خب [نتیجه‌ی] غرّه شدن، این است دیگر. البتّه بعد خدای متعال به آنها نصرت داد و توانستند پیروز بشوند لکن [ثمره‌ی] غرّه شدن به خود و مانند اینها این است؛ یعنی انسان را ساقط میکند؛ هم ما را ساقط میکند و شخص خودمان را ساقط میکند، هم آن مجموعه‌ا‌ی را که بر محور حرکت ما دارد حرکت میکند، ساقط میکند و از بین میبرد. لذاست که در دعای کمیل یکی از چیزهایی که شما میخوانید و از خدای متعال میخواهید، این است: اَن تَجعَلَنی بِقِسمِکَ رَاضِیاً قانِعاً وَ فی جَمیعِ الاَحوالِ مُتَواضِعا.[23] مغرور نشوید، در همه‌ی احوال تواضع داشته باشید. تواضع یعنی فروتنی؛ نقطه‌ی مقابلِ غرّه شدن است؛ این را انسان از خدا در دعای کمیل میخواهد.
بر اساس آنچه سید رضی رضوان‌الله‌علیه در نهج‌البلاغه آورده است، اولین نکته‌ای که حضرت در این نامه بیان کرده‌اند، این است: «فَاخفِض هُمْ جَنَاحَکَ»[4] درمقابل مردم متواضع باش. تواضع به‌معنای این نیست که ما فقط اظهار تواضع کنیم...خود را فروتن گرفتن، انسان خودش را حقیقتاً درمقابل مردم، پایین‌دست بگیرد. مراد از مردم، فقط پولداران و قدرتمندان و امثال اینها نیستند. آنها هم جزو مردمند؛ البته هرچه امتیازاتشان ـ که می‌توانند با تکیۀ به آن امتیازات، کار خود را راه بیندازند ـ بیشتر است، تعهد شما نسبت به تواضع درمقابل آنها کمتر است؛ هرچه توان و امتیازاتشان کمتر است، تعهد شما برای تواضع درمقابل آنها ـ یعنی مردم کوچه و بازار ـ بیشتر است.

معاشرت بی‌تکبر و بی‌جبروت پیامبر با مردم با وجود هیبت

… به عنوان نامطلوب رد نمیکرد. اینها خلقیّاتى است که در همه‌ى تاریخ بشریّت بى‌نظیر است. در عین معاشرت، در کمال نظافت و طهارت ظاهرى و معنوى بود؛ که عبدالله‌بن‌عمر گفت: «وَ اللهِ ما رَاَیتُ اَضوَاَ مِنه» یا «اَوضَاَ مِنه»؛ از او تمیزتر یا درخشان‌تر کسى را ندیدم. این، رفتار پیغمبر با مردم؛ معاشرت انسانى، معاشرت حَسَن، معاشرت مانند خود مردم، بدون تکبّر، بدون جبروت. با اینکه پیغمبر هیبت داشت ــ هیبت الهى و طبیعى ــ که در حضور او دست و پاى خودشان را مردم گم میکردند، امّا او با مردم ملاطفت و خوش‌اخلاقى میکرد. وقتى در جمعى نشسته بودند، شناخته نمیشد که این پیغمبر و فرمانده و بزرگ این جمعیّت است. مدیریّت اجتماعى و نظامى او در حدّ اعلىٰ؛ به همه‌وهمه ‌کار سر میکشید. البتّه جامعه، جامعه‌ى کوچکى بود؛ مدینه بود و اطراف مدینه و بعد هم مدینه و مکّه و یکى دو شهر دیگر، امّا به کار مردم اهتمام داشت؛ نظم داشت، ترتیب داشت؛ در آن جامعه‌ى بدوى، مدیریّت و دفتر و …

فروتنی در برابر هر ارتقای جایگاه به تعلیم دعای مکارم‌الاخلاق

… که از این برادری که این‌جا پهلوی ما نشسته، بهتر هستیم، به مجردی که این احساس پیدا شد، او همان جایی که هست، هست؛ ولی ما از او تنزل میکنیم و پایین میرویم؛ «و لا ترفعنی فی النّاس درجة الّا حططتنی عند نفسی مثلها»[12] . در دعای مکارم‌الاخلاق میخوانیم: خدایا! من را در چشم مردم یک درجه رفعت مبخش، مگر این‌که به همان اندازه‌ی یک درجه، در چشم خودم من را تنزل بدهی. این خوب است. اگر شما یک درجه بالا رفتید، باید در پیش خودتان یک درجه پایین بیایید. این میشود کمال؛ جزیی از نیروهای مسلح بودن.