رفتن به محتوای اصلی

تواضع

نام‌های دیگر: فروتنی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فروتنی در برابر خدا و مردم و نمونه‌های آن در سیرهٔ بزرگان دین.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:مصاحبه پیرامون شهادت حاج آقا مصطفی خمینی در سال ۶۲— ۱۳۶۲/۰۷/۲۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۲۱۴۰۲

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مغرور نشوید؛ مغرور نشوید. این غرور اگر پیدا شد، طلیعه‌ی شکست است، طلیعه‌ی سقوط است؛ این غرور از هر جهتی از این مناشئی[21] که عرض کردیم پیدا بشود، مقدّمه‌ی سقوط انسان است. انسان وقتی که یک چنین غروری پیدا کرد، هم در درون خود ساقط میشود، هم در اجتماع ساقط میشود، هم آن حرکت اجتماعی‌ای که حول ‌و ‌حوش او به وجود آمده، از بین میرود و ساقط میشود. این آیه‌ی شریفه‌ی «لَقَد نَصَرَکُمُ اللهُ فی مَواطِنَ کَـثیرَةٍ وَ یَومَ حُنَینٍ اِذ اَعجَبَتکُم کَثرَتُکُم فَلَم تُغنِ عَنکُم شَیئًا وَ ضاقَت عَلَیکُمُ الاَرضُ بِما رَحُبَت» [در این مورد است]. جنگ حنین اوّلین جنگی بود که بعد از فتح مکّه پیغمبر وارد آن جنگ شدند؛ جمعیّت زیادی هم با پیغمبر بودند. بر خلاف جنگ بدر که مثلاً ۳۱۳ نفر بودند، اینجا چندین هزار از تازه‌‌مسلمان‌ها، مسلمانهای مهاجر و انصار، پیروز از فتح مکّه و مانند اینها، رفتند طرف طائف، [برای] جنگ حنین. [وقتی] نگاه کردند دیدند جمعیّت زیاد است، مغرور شدند. خدای متعال اینها را به خاطر آن مغرور شدن، شکست. وَ ضاقَت عَلَیکُمُ الاَرضُ بِما رَحُبَت؛ زمین با همه‌ی گستره‌ای که داشت، بر شما تنگ شد؛ ثُمَّ وَلَّیتُم مُدبِرین؛[22] فرار کردید. یکی از جاهایی که جمعیّت از حول و حوش پیغمبر فرار کردند و فقط امیرالمؤمنین و چند نفر دیگر دُور پیغمبر ماندند، همین جنگ حنین بود؛ مثل جنگ اُحد. خب [نتیجه‌ی] غرّه شدن، این است دیگر. البتّه بعد خدای متعال به آنها نصرت داد و توانستند پیروز بشوند لکن [ثمره‌ی] غرّه شدن به خود و مانند اینها این است؛ یعنی انسان را ساقط میکند؛ هم ما را ساقط میکند و شخص خودمان را ساقط میکند، هم آن مجموعه‌ا‌ی را که بر محور حرکت ما دارد حرکت میکند، ساقط میکند و از بین میبرد. لذاست که در دعای کمیل یکی از چیزهایی که شما میخوانید و از خدای متعال میخواهید، این است: اَن تَجعَلَنی بِقِسمِکَ رَاضِیاً قانِعاً وَ فی جَمیعِ الاَحوالِ مُتَواضِعا.[23] مغرور نشوید، در همه‌ی احوال تواضع داشته باشید. تواضع یعنی فروتنی؛ نقطه‌ی مقابلِ غرّه شدن است؛ این را انسان از خدا در دعای کمیل میخواهد.
بر اساس آنچه سید رضی رضوان‌الله‌علیه در نهج‌البلاغه آورده است، اولین نکته‌ای که حضرت در این نامه بیان کرده‌اند، این است: «فَاخفِض هُمْ جَنَاحَکَ»[4] درمقابل مردم متواضع باش. تواضع به‌معنای این نیست که ما فقط اظهار تواضع کنیم...خود را فروتن گرفتن، انسان خودش را حقیقتاً درمقابل مردم، پایین‌دست بگیرد. مراد از مردم، فقط پولداران و قدرتمندان و امثال اینها نیستند. آنها هم جزو مردمند؛ البته هرچه امتیازاتشان ـ که می‌توانند با تکیۀ به آن امتیازات، کار خود را راه بیندازند ـ بیشتر است، تعهد شما نسبت به تواضع درمقابل آنها کمتر است؛ هرچه توان و امتیازاتشان کمتر است، تعهد شما برای تواضع درمقابل آنها ـ یعنی مردم کوچه و بازار ـ بیشتر است.

شاهدها (۴۱ پاراگراف)

معاشرت بی‌تکبر و بی‌جبروت پیامبر با مردم با وجود هیبت

… به عنوان نامطلوب رد نمیکرد. اینها خلقیّاتى است که در همه‌ى تاریخ بشریّت بى‌نظیر است. در عین معاشرت، در کمال نظافت و طهارت ظاهرى و معنوى بود؛ که عبدالله‌بن‌عمر گفت: «وَ اللهِ ما رَاَیتُ اَضوَاَ مِنه» یا «اَوضَاَ مِنه»؛ از او تمیزتر یا درخشان‌تر کسى را ندیدم. این، رفتار پیغمبر با مردم؛ معاشرت انسانى، معاشرت حَسَن، معاشرت مانند خود مردم، بدون تکبّر، بدون جبروت. با اینکه پیغمبر هیبت داشت ــ هیبت الهى و طبیعى ــ که در حضور او دست و پاى خودشان را مردم گم میکردند، امّا او با مردم ملاطفت و خوش‌اخلاقى میکرد. وقتى در جمعى نشسته بودند، شناخته نمیشد که این پیغمبر و فرمانده و بزرگ این جمعیّت است. مدیریّت اجتماعى و نظامى او در حدّ اعلىٰ؛ به همه‌وهمه ‌کار سر میکشید. البتّه جامعه، جامعه‌ى کوچکى بود؛ مدینه بود و اطراف مدینه و بعد هم مدینه و مکّه و یکى دو شهر دیگر، امّا به کار مردم اهتمام داشت؛ نظم داشت، ترتیب داشت؛ در آن جامعه‌ى بدوى، مدیریّت و دفتر و …

فروتنی در برابر هر ارتقای جایگاه به تعلیم دعای مکارم‌الاخلاق

… که از این برادری که این‌جا پهلوی ما نشسته، بهتر هستیم، به مجردی که این احساس پیدا شد، او همان جایی که هست، هست؛ ولی ما از او تنزل میکنیم و پایین میرویم؛ «و لا ترفعنی فی النّاس درجة الّا حططتنی عند نفسی مثلها»[12] . در دعای مکارم‌الاخلاق میخوانیم: خدایا! من را در چشم مردم یک درجه رفعت مبخش، مگر این‌که به همان اندازه‌ی یک درجه، در چشم خودم من را تنزل بدهی. این خوب است. اگر شما یک درجه بالا رفتید، باید در پیش خودتان یک درجه پایین بیایید. این میشود کمال؛ جزیی از نیروهای مسلح بودن.

فروتنی در برابر مؤمنان و پرهیز از شاخ و شانه کشیدن برای یکدیگر

… در راه کسب و تحصیل رضاى الهى؛ رضاى خدا با تقواى من و شما است. گناه نکردن، از خدا ترسیدن، با بندگان خدا خوب بودن، با دشمنان خدا خصم و سرسخت بودن، در میان برادران از اختلافهاى کوچک، راحت صرف‌نظر کردن، با دشمنان ذرّه‌ذرّه را به حساب آوردن، از علائم ایمان است. اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنین؛[9] در مقابل مؤمنین فروتن باشید، خودتان را ذلیل بگیرید؛ این با شاخ و شانه کشیدن برای همدیگر نمیسازد؛ این با محبّت، با گذشت، با مدارا [ایجاد میشود]؛ تقوا اینها است؛ تقوا در مسائل مالى، تقوا در مسائل ناموسى، تقوا در مسائل شخصى، تقوا بخصوص در مسائل کارى، تقوا در مسائل سیاسى. بدانید که در حرکت تقوایىِ این کشور و این ملّت آن‌ چنان اوجى و رونقى به حرکت این ملّت داده خواهد شد که چشم دنیا را خیره میکند.

تواضع پیامبر در برابر فداکاران راه خدا و کوچک‌ترین مسلمانان

… بیشتر هم میشد. این روشِ خودِ پیغمبر بود؛ پیغمبر عموی خودش عبّاس را در جنگ اسیر کرد، عموی دیگرش را در جنگ کشت، کسانی از خویشاوندانِ خودش را که با او روبه‌رو میشدند بی‌دریغ از بین میبرد؛ چرا؟ چون دشمنِ راهِ خدا بودند، چون «صادّ عن سبیل ‌الله»[12] بودند؛ امّا در مقابل آن بیگانه‌هایی که حتّی عرب هم نبودند امّا در راه هدف والای پیغمبر از جان و مالشان میگذشتند و مخلصانه فداکاری میکردند، خودش را کوچک میکرد، تواضع میکرد، خاکساری نشان میداد. نسبت به کوچک‌ترین افراد مسلمان، پیغمبر تواضع میکرد؛ مهربانی و محبّت پیغمبر شامل حال همه‌ی افراد جامعه‌ی اسلامی میشد، از بزرگ و کوچک و کودک و زن و مرد، همه. و گفتم که غیر مسلمین هم آنهایی که کاری نداشتند، باز از لطف پیغمبر برخوردار میشدند: یهودی‌هایی که آنجا بودند، تا وقتی که موذیگری نمیکردند، پیغمبر با آنها با …

فروتنی و گذشت در برابر ضعفا از صفات سربازان امام زمان

۱- شما سرباز امام زمان علیه السلام و پشتوانه اسلامید. تقوی، تواضع، فروتنی و گذشت در برابر ضعفا و مقاومت در برابر زورمندان و ستمگران از صفات سربازان امام عصر علیه السلام میباشد. جامه‌ی تقوی بر تن کنید و پیوسته فروتن و بزرگوار باشید تا وجودتان موجب آرامش خاطر محرومان و مستضعفان شود.

پیش‌دستی در سلام به کوچک‌ترها از نظر سن و علم

یک خصوصیت دیگر ایشان تواضع بود. بسیاری از اوقات تقدم به سلام می‌کرد نسبت به کسانی که از خودش، هم سنّاً هم علماً پائین‌تر بودند. اصلاً هیچ نشانه‌ی یک مقدار بزرگتری، در ایشان مشاهده نمیشد.

فروتنی و بی‌توقعی امیرالمؤمنین (ع) پس از قهرمانی در جنگ

یک‌جور هم امیرالمؤمنین است؛ متواضع، سربه‌پایین، بی‌ادعا، بی‌توقع. شمشیر زده، ولی هیچ توقعی ندارد. من در زندگی امیرالمؤمنین، تا آنجایی که دیده‌ام، فقط یک جا دیده‌ام که خودنمایی جوانی او تجلی می‌کند، که در تاریخ منعکس شده است. دربارۀ بعضی افراد، ج‌اهای متعددی هست، ولی من در مورد امیرالمؤمنین فقط یک جا دیده‌ام که این بزرگوار مثل یک آدم قهرمان، خودنمایی و …

فروتنی پیامبران در برابر مؤمنان

… مستضعف یعنی مقهور، آنی‌که ضعیف شمرده شده، ضعیف گرفته شده، اجازۀ هیچ‌گونه قدرت‌نمایی و ابراز وجودی به او داده نمی‌شود؛ مستضعف یعنی این. البته یکی از لوازم این استضعاف، فقر است؛ عدم برخورداری از انواع بهره‌های زندگی است؛ که خب، همۀ مستضعفین همین‌طور بودند. امیرالمؤمنین می‌فرماید: «وَ خَفَضُوا اَجنِحَتَهُم لِلمُؤمِنینَ وَ کانُوا اَقواماً مُستَضعَفینَ» یعنی پیغمبران درمقابل مؤمنین تواضع می‌کردند، فروتنی می‌کردند و مردم مستضعفی بودند. «وَ کانوا اَقواماً مُستَضعَفینَ» برحسب رعایت‌های ادبی، می‌تواند صفت یا حال باشد برای خود پیغمبران، یعنی پیغمبران مستضعف بودند؛ می‌تواند حال یا صفتی باشد برای مؤمنین، یعنی پیغمبران درمقابل مؤمنینی که اقوام مستضعفی بودند، آن‌طور تواضع می‌کردند.

فروتنی کامل در برابر مؤمنان و عزت در برابر کافران

… که آن‌کسی‌که ادعای خلافت می‌کند، باید همین خلق و خوی پیغمبری را داشته باشد، باید درمقابل مؤمنین تواضع بکند، باید درمقابل مؤمنین، اصلاً کبریا و استکبار نداشته باشد. باید همۀ آن خصوصیاتی را که در قرآن برای پیغمبر و یاران پیغمبر ذکر شده، اینها را داشته باشد. مثلاً «اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ اَعِزَّةٍ عَلَی الکافِریَ»[7] درمقابل کفار، اینها سربلند و عزیزند، یعنی احساس ضعف و ذلت درمقابل کفار مطلقاً در اینها نیست. درمقابلِ مؤمنین، احساس ذلت و خواری می‌کنند، یعنی در دل، خودش را درمقابل مؤمنین خوار می‌بیند؛ حقیقتاً هم همین‌طور است...انسان اگر واقعاً بخواهد منصفانه رفتار کند، «اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ» درمقابل مؤمنین بایستی خودش را ذلیل بگیرد، خودش را خوار بگیرد، یعنی فروتنی کامل. پس ببینید؛ نام سلطنت و نام امامت یا خلافت، خود نشان‌دهندۀ بعضی از خصوصیات سلطنت و خلافت هم هست.

افزایش تواضع مسئولان در پی شکرگزاری

… است، هر کس دلبسته‌‌‌‌‌‌ی امام بزرگوارمان هست، باید شکرگزار باشد این نعمت بزرگی را که خدای متعال به ما داد. شماها البته، بیشتر هم باید شکرگزار باشید که مسئولیت بر دوش شماست؛ بخصوص آقای رئیس جمهور بیش از دیگران باید شکرگزار باشند. و هم شاکر باشید. هم مغتنم بشمارید و هم بر اثر این شکرگزاری، تواضعتان را بیشتر کنید. مفتخر باشید به رأی مردم، مستظهر باشید به رأی مردم؛ اما مغرور نشوید، که اگر خدای نکرده غرور به سراغ ماها آمد، آن وقت انحرافها و انحطاطهای گوناگونی را در پیش پای خودمان خواهیم دید. مراقب باشید؛ این از آن دامهای بزرگ شیطان است. معمولاً بعد از پیروزیهای بزرگ، …

مخالفت با تعبیرات مبالغه‌آمیز دربارهٔ رهبری در جلسات

… خواهد شد و در سرتاسر کشور منعکس خواهد شد؛ به گوش بنده که یک مسئول هستم رسید، به گوش مسئولان دانشگاهی رسید، به گوش دیگر مسئولان هم خواهد رسید؛ چه وسیله‌ای بهتر از این؟ هر چه میتوانید جلسات دانشجوئی را با همین شکل صمیمی، باز و بدون رودربایستی برگزار کنید. و البته با کم کردن تعارفها! من با اینکه دوستان بیایند و راجع به این حقیر کوچک، تعبیرات مبالغه‌آمیز به کار ببرند، خیلی هم موافق نیستم. بگذاریم ارتباطات یک قدری با صفاتر، صمیمیتر و طبیعیتر باشد. دانشجویان حرفهاشان را بزنند، مسئولین بشنوند؛ گاهی مسئولین هم یک حرفی برای دانشجویان دارند، بگویند. به هر حال، جلسه، جلسه‌ی خیلی خوبی بود. من از یکایک کسانی که صحبت کردند تشکر میکنم.