رفتن به محتوای اصلی

تقوا

نام‌های دیگر: پرهیزگاری، ورع، تقوای اقتصادی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پرهیزگاری و مراقبت از خود در برابر گناه با یاد خدا.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۶همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

نکته‌ى اساسى و مهمّى که هم نمایندگان، هم عامّه‌ى مردم، هم دست‌اندرکاران حکومتى و همه‌ى قشرها و گروه‌ها باید به آن توجّه داشته باشند، این است که اخلاق اسلامى که خود مولود ذکر خدا و یاد خدا است، امروز بزرگ‌ترین فرایض ما است؛ و معناى تقوا این است. اى مردم مسلمان، اى بزرگان، اى نام‌آوران، اى دانشمندان، اى عالمان، اى قشرهاى مختلف، اى جوانها و اى پیرها، اى فداکاران! بدانید اگر امروز اخلاق اسلامى در عمل شخصى ما و عمل سیاسى ما حاکمیّت نداشته باشد، انقلاب ما فناپذیر خواهد بود. امروز تکلیف الهى و انقلابى همه‌ى ما تمسّک به اخلاق اسلامى است و براى تأمین اخلاق اسلامى باید یاد خدا را فراموش نکنیم.
همه‌ی شما عزیزان را با استفاده از این فضای معنوی، دعوت میکنم به هرچه بیشتر دل بستن به هدفهای الهی و تمسک به تقوا. آنچه شما فهمیده‌اید، آنچه شما عمل میکنید، آنچه شما امروز شعار آن را میدهید، همین درست است. باید پایه‌های تقوا را در دلمان و سپس در عملمان در هر جا که هستیم و به هر کاری که سرگرم هستیم، محکمتر و راسختر کنیم. این جلوه‌ای که نماز جمعه‌ی تهران بخصوص در این هفته‌های اخیر از خود نشان میدهد، یکی از جلوه‌های تقواست. یعنی توجه به خدا، دل دادن به همان چیزی که خدا از بندگان خواسته است. اگر روح تقوا و عمل بر طبق تقوای الهی - همان طوری که جلوه‌ها و نشانه‌های آن امروز در زندگی مردم ما بوضوح مشاهده میشود - گسترش و عمق بیشتری پیدا بکند، هدف پیغمبران و هدف مجاهدتهای مرارتبار و دشوار امامان بزرگوار ما تحقق پیدا کرده است و خدای متعال از ملت ما راضی خواهد بود و رحمت او بر ما نازل خواهد شد و هدفهای انقلاب بزرگ اسلامی ما به فضل الهی تحقق پیدا خواهد کرد. پروردگارا! ملت ما را، مرد و زن ما را، دلهای مشتاق این نمازگزاران را مورد لطف و تفضل خاص خود قرار بده و ما را بر تقوای الهی موفق بدار.
یکی از آنها را در هفته‌ی قبل عرض کردم و آن به طور خلاصه این بود که در فرهنگ غربی، آزادی دارای موانع بُرونی است؛ موانع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و امثال آنها. اما از نظر اسلام غیر از موانع بُرونی مثل همین محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و موانع آزادی؛ حکومتها، دولتها، رژیمهای جبار، نظامهای اقتصادی ظالمانه، علاوه‌ی بر اینها، یک سلسله موانع درونی هم وجود دارد که آزادی بشر را محدود میکند، بشر را اسیر و زندانی و برده میسازد و موانع درونی از موانع برونی مهمتر، خطر آن بیشتر و رفعش مشکلتر است و تنها آن انسانهائی میتوانند موانع بیرونىِ آزادی را برطرف بکنند و محدود کنندگان آزادی را به زانو در بیاورند که قبلاً توانسته باشند موانع درونی را یا بعضی از آنها را از سر راه خودشان بردارند و در دل و جان خود آزاد بشوند. در این باره هم چند حدیث خوانده شد و مطالبی در ذیل آن احادیث که از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را شاید بسیاری از شما شنیدید که نقل میکنند اسکندر مقدونی که فاتح بخش عظیمی از دنیای زمان خودش بود با تبختر[2] از راهی عبور میکرد، همه در مقابل او تعظیم میکردند و به خاک میافتادند و ستایش او را میکردند، دید یک مرد ژنده‌پوش فقیری در سر راه نشسته و به او اعتنائی نکرد. پرسید این کیست؟ رفتند نزدیک، دیدند مرد فقیر ژولیده‌ای است که هیچ اعتنائی به اسکندر نمیکند. گفت او را آوردند، پرسید چرا به من احترام نکردی؟ او در جواب گفت که من نباید به تو احترام کنم؛ زیرا تو غلامِ غلامان منی. اسکندر تعجب کرد. گفت تو مگر دیوانه‌ای، به کسی مثل من غلام میگوئی، آن هم غلامِ غلامان تو! گفت: تعجب نکن ای اسکندر! زیرا که تو اسیر و برده‌ی شهوت و غضب خود هستی و شهوت و غضب در دست من اسیرند.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

معنای تقوا: مراقبت دائمی از رفتار و گفتار خود

عزیزان من! «اِتَّقُوا الله»؛[4] تقوا! معنای تقوا هم این است که به ‌طور دائم مراقب حرکات و اعمال و رفتار و گفتار خودتان باشید؛ مراقب باشید؛ رها نکنید خود را. این مراقبت خیلى برکات دارد. همین مراقبت است که انسان را در صراط مستقیم الهى حفظ میکند و بر اثر تقوا است که همه‌چیز به دست مى‌آید. ببینید! این مطلبی که عرض میکنیم ــ که البتّه مطلب قرآنى است ــ چیزى است که اگر تحلیلگران آشنا و اهل معرفتِ به این مسائل بنشینند و …

توصیه به مراقبت از رفتار و گفتار و لغزشگاه‌ها در برابر خدا

همه برادران و خواهران عزیزِ نمازگزار را در این ساعات و روزها و شبهای مغتنم و متبرّک، به اغتنام فرصت و بهره‌گیری از برکاتی که برای مؤمنین، در ایام و لیالی این ماه، به وفور از سوی پروردگار عالم اعطا میشود، توصیه میکنم. همه را و خودم را به رعایت تقوای الهی، مراقب خدا بودن، مراقب رفتار خود و گفتار خود در برابر خدا و مراقب خارراهها، لغزشگاهها و جاهایی که نفس انسان قدرت آن را ندارد که با استقامت و با عدم تزلزل، به راحتی آن راه را بپیماید، توصیه میکنم. انسان باید در زندگی فردی و اجتماعی، مراقب وسایلی که خدای متعال برای عبور از این لغزشگاهها قرار داده است، باشد. وسیله‌ای قرار داده است که انسان بتواند خود را حفظ و به مقصد نزدیک کند و از امکاناتی که برای رسیدن به سرمنزل مقصود، در اختیار مؤمنین گذاشته است، بهره‌برداری کند.

توصیه به تقوا به‌عنوان هدف روزه و دستاورد ماه رمضان

آنچه که امروز در خطبه اوّل عرض میکنم، اوّلاً توصیه همه شما برادران و خواهران عزیز به تقواست. هدف از روزه، تقوای الهی است و یکی از بزرگترین دستاوردهای ماه مبارک رمضان است. امیدوارم من و شما بتوانیم به برکت این ماه، در رفتار خود، در گفتار خود، در احساسات و اندیشه‌های خود، تقوای الهی و آن مراقبت عظیم را حاکم کنیم و خود را یک قدم به کمال انسانی نزدیک سازیم. بعد هم صحبت کوتاهی درباره روزه است که وظیفه عمده در این ماه مبارک به حساب می‌آید.

اثر تقوا در ادارهٔ زندگی دنیا و نه فقط اجر اخروی

شما ببینید در قرآن چقدر راجع به تقوا صحبت شده است! فقط براى این نیست که وقتى مُردید و رفتید آن دنیا، خدا به شما اجر خواهد داد؛ نخیر، تقوا زندگى این نشئه را اداره میکند. اداره‌ی صحیح زندگىِ این نشئه است که آن نشئه را میسازد. نداشتن تقوا موجب میشود انسان دچار غفلت بشود، و غفلت، انسان را با مغز به زمین میزند؛ که امیرالمؤمنین تقوا را به اسب راهوارِ نجیبِ در اختیارى تشبیه میکند که صاحب آن بر آن مى‌نشیند و او را هدایت میکند، صاحبِ خود را بدون هیچ دغدغه‌اى میبرد به آنجایى که باید ببرد. …

لزوم زنده کردن تقوای کاری، سازمانی، سیاسی و فردی در سپاه

در این سپاه مقدّس که به تعبیر امام (رضوان ا‌لله‌ علیه) لشکر امام زمان است و لشکر اسلام است،[7] سعى کنید در تمام زوایاى این دستگاه عظیم تقوا را زنده کنید. تقوا در عمل جمعى، تقواى کارى، تقواى سازمانى، تقواى سیاسى در آنجایى که جایش است، تقوا در عمل فردى خود، در رابطه‌ى با خدا، در رابطه‌ى با انسانها، در رابطه‌ى با بیت‌المال، در رابطه‌ى با کار؛ این اگر شد، همه‌ى آنچه به ‌عنوان برنامه‌ى نظام جمهورى اسلامى از روز اوّل تا حالا ترتیب داده شده است و به کورى چشم دشمن برنامه‌هاى انقلاب از آنچه امام بزرگوار ترسیم کرده است و همه‌ى ماها ملّت ایران آن را پذیرفته‌ایم، یک سرِ سوزن عقب و جلو نخواهد رفت؛ همان …

تقوا منشأ قدرت همهٔ عوامل فعال نظام

آنچه امروز شما را قدرت و اقتدار میبخشد ــ اینجا دیگر مقصودم از «شما» که گفتم، فقط سپاه نیست؛ یعنى همه‌ى عوامل فعّاله‌ى این نظام مقدّس ــ تقوا است. درست است، بددلى و بیمار‌دلى دشمنان ما تهمتهایى را متوجّه جمهورى اسلامى میکند یا گمانهایى را میزنند و خودشان میبُرند و خودشان میدوزند، که «ایران دنبال سلاح اتمى است، ایران دنبال سلاح شیمیایى است»؛ از این حرفهایى که این‌قدر هم آمریکایى‌ها تکرار کرده‌اند که دیگر …

تقوا یعنی مراقبت از این امور و یکی از هدف‌های ماه رمضان

مراقب این امور بودن، تقواست و همان‌طور که بارها شنیده‌اید، یکی از هدفهای مهمِّ روزمّره ماه رمضان این است که ما تقوا پیدا کنیم؛ «لعلّکم تتّقون[1] ». و بنده وقتی اعمالی را که در ماه رمضان، از سوی شارع مقدّس مورد اهتمام است، ملاحظه میکنم - یعنی روزه ماه رمضان، تلاوت قرآن مجید، خواندن دعاهای مأثور و توسّلاتی که به ذیل عنایات حضرت باری‌تعالی‌ وجود دارد - میبینم در میان این چهار عنصر بسیار مهم که روزه ماه …

توصیه به تقوای الهی در همهٔ امور زندگی

در خطبه دوم نیز همه برادران و خواهران عزیز را به تقوای الهی و به پرهیزکاری در همه امور زندگی توصیه و دعوت میکنم. بحمداللَّه سالی که در آن قرار داریم، برای ملت ایران، سال توفیقات بزرگ و کارهای بزرگ و اقدامهای بزرگ است. خدا را سپاس میگوییم که دلهای ملت ایران را به هم نزدیک کرد. خدا را سپاس میگوییم که عزّت ملت ایران را در چشم مردم جهان افزایش داد. خدای متعال را سپاس …

توصیه به تقوا در گفتار، کردار، اندیشه و احساسات

در ابتدا همه برادران و خواهران عزیزِ نمازگزار را به رعایت تقوا در گفتار، در کردار، در اندیشه و حتّی در احساساتی که تحت اختیار آدمی است، توصیه میکنم.

حفظ سپاه با مراقبت و تقوای یک‌یک اعضا

… که چشم دیدن معنویّات نیست و قادر نیستند ارزشهاى معنوى را ببینند در عین‌ حال برخى از این عظمتهای سپاه را مشاهده میکنند و درک میکنند، این به خاطر آن است که درخشش این نهاد و وظایف آن و کارهایى که بر عهده گرفته است، زیاد است؛ اینها را کوچک نشمرید، دست‌کم نگیرید. حفظ این نهاد مقدّس خیلى باارزش است و حفظ آن هم به این است که یک‌یک شما خودتان را در این صراط مستقیمى که در آن قرار گرفته‌اید، با مراقبت، با تقوا و پرهیزکارى حفظ کنید.

تقوا و اتکا به خدا منشأ قدرت جمهوری اسلامی

… مسلمان فلسطین و لبنان به اهتزاز در خواهد آمد. ببینید جوانان فلسطین چطور مؤمنانه میجنگند، جوانان لبنان چطور میجنگند؛ ببینید این حزب‌ا‌لله‌ لبنان چطور نه‌فقط براى مقاومتهاى اسلامى، که براى دولتهاى عرب افتخار مى‌آفرینند؛ این، به برکت همان نیروى معنوى است. یک چیز دیگرى وجود دارد که منشأ قدرت، آن است و منشأ قدرت جمهورى اسلامى هم آن است، و آن عبارت است از تقوا، پرهیزکارى، اتّکاء به خدا، راه خدا را مصرّانه، مخلصانه، بى‌قیدوشرط طى کردن.

پرورش مردم باتقوا در کشور دینی و بهره‌گیری بهتر از ذخایر مادی و معنوی

… جوان یعنى مرکز ابتکار عمل ــ با دانشگاه‌هاى رو به‌گسترش، با فارغ‌التّحصیلان روزافزون مراکز علمى کشور که امروز نسبت به دوران قبل از انقلاب، به اضعاف مضاعف افزایش پیدا کرده است ــ چندین و چندین برابر آن روز، این کشور دانشگاه و مرکز علمى و مرکز تحقیقى دارد؛ ده‌ها برابر ــ این از نیروى انسانى، این از مراکز تربیت و تعلیم نیروى انسانى، این ‌هم از امکانات این کشور: کشورى داراى منابع زیرزمینى، داراى زمینهاى حاصلخیز، داراى قدرت مهار آبهاى کشور ــ البتّه آب کشور کم است امّا قابل مهار و استحصالِ بهتر است ــ از همه بالاتر، کشورى با مایه‌هاى دینى، که هر کشورى که مایه‌هاى دینى در آن باشد، مردم با تقوا پرورش پیدا میکنند و وقتى باتقوا شدند، از ذخیره‌هاى مادّى و معنوى به بهترین وجهى استفاده میکنند، چرا کشور به آنجا نرسد؟ چرا باید عدّه‌اى تردید کنند در اینکه ایران اسلامى، با گذشت فاصله‌ى زمانى معقولى، خواهد توانست به‌ صورت یک نمونه و یک الگویى براى کشورهاى این منطقه و مناطق دیگر دربیاید؟ هیچ تعجّبى ندارد. بنابراین، تبلیغ اینکه کشور ایران دچار بیماری‌هاى لاعلاج اقتصادى است، یک …

گشوده شدن راه برون‌رفت از سختی برای اهل تقوا

… البتّه مردان حق بایستى یک ‌مقدارى سختى‌ها را به خودشان تحمیل کنند؛ گروهى از مردم باید تحمّل کنند سختى‌ها را؛ شما برادران سپاهى، شما سرداران و دلاوران سپاهى از جمله‌ى آن گروه هستید. باید مقدارى بر خودتان مشاقّ[10] این راه را تحمیل کنید و با قدرت بِایستید. البتّه خداى متعال کمک خواهد کرد؛ وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجعَل لَهُ مَخرَجاً؛[11] سختى هم ادامه پیدا نمیکند؛ این راه وقتى ‌که با این دقّت ادامه پیدا کرد، ان‌شاءا‌لله‌ خداى متعال هم درهاى فرج را خواهد گشود؛ هم بر روى ملّت [ایران]، هم بر روى همه‌ى ملّتهاى مظلوم و مستضعف، هم بر روى آن کسانى که در این راه مبارزه میکنند و کار میکنند.