رفتن به محتوای اصلی

تقوا

نام‌های دیگر: پرهیزگاری، ورع، تقوای اقتصادی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پرهیزگاری و مراقبت از خود در برابر گناه با یاد خدا.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

نکته‌ى اساسى و مهمّى که هم نمایندگان، هم عامّه‌ى مردم، هم دست‌اندرکاران حکومتى و همه‌ى قشرها و گروه‌ها باید به آن توجّه داشته باشند، این است که اخلاق اسلامى که خود مولود ذکر خدا و یاد خدا است، امروز بزرگ‌ترین فرایض ما است؛ و معناى تقوا این است. اى مردم مسلمان، اى بزرگان، اى نام‌آوران، اى دانشمندان، اى عالمان، اى قشرهاى مختلف، اى جوانها و اى پیرها، اى فداکاران! بدانید اگر امروز اخلاق اسلامى در عمل شخصى ما و عمل سیاسى ما حاکمیّت نداشته باشد، انقلاب ما فناپذیر خواهد بود. امروز تکلیف الهى و انقلابى همه‌ى ما تمسّک به اخلاق اسلامى است و براى تأمین اخلاق اسلامى باید یاد خدا را فراموش نکنیم.
همه‌ی شما عزیزان را با استفاده از این فضای معنوی، دعوت میکنم به هرچه بیشتر دل بستن به هدفهای الهی و تمسک به تقوا. آنچه شما فهمیده‌اید، آنچه شما عمل میکنید، آنچه شما امروز شعار آن را میدهید، همین درست است. باید پایه‌های تقوا را در دلمان و سپس در عملمان در هر جا که هستیم و به هر کاری که سرگرم هستیم، محکمتر و راسختر کنیم. این جلوه‌ای که نماز جمعه‌ی تهران بخصوص در این هفته‌های اخیر از خود نشان میدهد، یکی از جلوه‌های تقواست. یعنی توجه به خدا، دل دادن به همان چیزی که خدا از بندگان خواسته است. اگر روح تقوا و عمل بر طبق تقوای الهی - همان طوری که جلوه‌ها و نشانه‌های آن امروز در زندگی مردم ما بوضوح مشاهده میشود - گسترش و عمق بیشتری پیدا بکند، هدف پیغمبران و هدف مجاهدتهای مرارتبار و دشوار امامان بزرگوار ما تحقق پیدا کرده است و خدای متعال از ملت ما راضی خواهد بود و رحمت او بر ما نازل خواهد شد و هدفهای انقلاب بزرگ اسلامی ما به فضل الهی تحقق پیدا خواهد کرد. پروردگارا! ملت ما را، مرد و زن ما را، دلهای مشتاق این نمازگزاران را مورد لطف و تفضل خاص خود قرار بده و ما را بر تقوای الهی موفق بدار.
یکی از آنها را در هفته‌ی قبل عرض کردم و آن به طور خلاصه این بود که در فرهنگ غربی، آزادی دارای موانع بُرونی است؛ موانع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و امثال آنها. اما از نظر اسلام غیر از موانع بُرونی مثل همین محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و موانع آزادی؛ حکومتها، دولتها، رژیمهای جبار، نظامهای اقتصادی ظالمانه، علاوه‌ی بر اینها، یک سلسله موانع درونی هم وجود دارد که آزادی بشر را محدود میکند، بشر را اسیر و زندانی و برده میسازد و موانع درونی از موانع برونی مهمتر، خطر آن بیشتر و رفعش مشکلتر است و تنها آن انسانهائی میتوانند موانع بیرونىِ آزادی را برطرف بکنند و محدود کنندگان آزادی را به زانو در بیاورند که قبلاً توانسته باشند موانع درونی را یا بعضی از آنها را از سر راه خودشان بردارند و در دل و جان خود آزاد بشوند. در این باره هم چند حدیث خوانده شد و مطالبی در ذیل آن احادیث که از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را شاید بسیاری از شما شنیدید که نقل میکنند اسکندر مقدونی که فاتح بخش عظیمی از دنیای زمان خودش بود با تبختر[2] از راهی عبور میکرد، همه در مقابل او تعظیم میکردند و به خاک میافتادند و ستایش او را میکردند، دید یک مرد ژنده‌پوش فقیری در سر راه نشسته و به او اعتنائی نکرد. پرسید این کیست؟ رفتند نزدیک، دیدند مرد فقیر ژولیده‌ای است که هیچ اعتنائی به اسکندر نمیکند. گفت او را آوردند، پرسید چرا به من احترام نکردی؟ او در جواب گفت که من نباید به تو احترام کنم؛ زیرا تو غلامِ غلامان منی. اسکندر تعجب کرد. گفت تو مگر دیوانه‌ای، به کسی مثل من غلام میگوئی، آن هم غلامِ غلامان تو! گفت: تعجب نکن ای اسکندر! زیرا که تو اسیر و برده‌ی شهوت و غضب خود هستی و شهوت و غضب در دست من اسیرند.

شاهدها (۵۱۳ پاراگراف)

تقوای خدا عامل استواری ملت و مسئولان بر مواضع اسلامی

بیشترین چیزی که آحاد ملّت و ما مسئولان دولت را، در مواضع درست و اسلامیمان استوار خواهد داشت، تقوای خدا است؛ از روی بی‌تقوایی حرف نزنید، از روی بی‌تقوایی شایعه پخش نکنید، از روی بی‌تقوایی سخن بدخواهان را نپذیرید، از روی بی‌تقوایی به این یا آن انسان مؤمن و فداکار که دارای چهره‌ی منوّری پیش خدا و خلق خدا است، بدگویی نکنید. ای برادران و خواهران! تقوای خدا را در همه‌ی گفته‌ها و همه‌ی کردارها پیشه‌ی خود کنید.

ترسیدن تنها از خدا و ملاحظه نداشتن با غیر خدا

اى برادران و اى خواهران! تقواى خدا پیشه کنید، فقط از خدا بترسید، از هیچ‌‌ کس دیگر نترسید. اى برادران و خواهران! تقواى خدا پیشه کنید، فقط با خدا رودربایستى داشته باشید، با هیچ ‌‌کس دیگر رودربایستى نداشته باشید. اى برادران و خواهران! تقواى خدا پیشه کنید، فقط به خدا طمع بورزید، از خدا امید بخواهید، به هیچ‌‌ کس دیگر امید نبندید و طمع نورزید و چیزى نخواهید. اگر ما این روحیه را پیدا بکنیم، به فضل و رحمت پروردگار، خودمان را یک قدم به ظهور ولىّ‌‌عصر نزدیک خواهیم کرد.

تقوا بزرگ‌ترین خصوصیت امیرالمؤمنین (ع) و راه و رسم زندگی او

بزرگ‌ترین خصوصیت او، تقواست. و نهج‌البلاغۀ او، کتاب تقواست و زندگی او، راه و رسم تقواست. (1377/10/18) این آیۀ شریفۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»[4] در شأن امیرالمؤمنین نازل شده و تأویل این آیه علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌الصلاةوالسلام است. آیه می‌گوید در میان مردم کسانی هستند که جان خودشان را، وجود خودشان، یعنی عزیزترین …

سرانجام نیک امت اسلامی در صورت قرار دادن تقوا به‌عنوان شیوهٔ عمل

این راهی است که شما ملت عزیز ایران در پیش گرفتید، دنبال می‌کنید، حرکت می‌کنید و به توفیق الهی این راه را ادامه خواهید داد و این راهی است که خوشبختانه امروز مشاهده می‌کنیم ملت‌های مسلمان در گوشه‌و‌کنار [جهان] اسلام، به‌تدریج آرام‌آرام دارند به این سمت حرکت می‌کنند و خدای متعال فرموده است: «وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ»[14] اگر چنانچه این تقوا را ما شیوۀ عمل خودمان قرار بدهیم، مسلّمْ عاقبت و سرانجامِ کار، متعلقِ به امت اسلامی خواهد بود و این آینده به امید خدا چندان دور نیست. (1389/12/2)

لزوم از دست ندادن هوشیاری و تقوا با احساس پیروزی

… که به اتکای سنت خدا، باید امید پیروزی و پیشرفت را در خود پرورش بدهید، درست است که سنت خدا همین است، شما پیروز می‌شوید؛ درست است که باطل تاب مقاومت درمقابل حق نمی‌آورد؛ اما از یک نکته هم غافل نباشید و آن این است که این معادله هر لحظه به‌وجود نمی‌آید. تا موفقیت را احساس کردی، نگو دیگر ما موفق شدیم، دیگر حق بُرد، به پیروزی رسید. نبادا با این احساسی که کاذب است و گمره‌ساز، حساسیت و هوشیاری و دقت و تقوا را از دست بدهی. برای خاطر اینکه اگر تقوا را از تو گرفتند، آن حساسیت و مراقبت لازم را از تو بازستاندند، ولو به پیروزی رسیدی؛ اولاً این پیروزی دیری نمی‌پاید؛ ثانیاً اگر رفت، برگشتنش باز مشکل است. «وَ لَقَلَّمَا اَدبَرَ شَیءٌ فَاَقبَلَ» کم است آنجایی که چیزی پشت کرده باشد و سپس رو کند. چنین نیست که هر لحظه‌ای از لحظات تاریخ دلت خواست، بتوانی این معادله را به انجام برسانی.

شراکت اهل تقوا در دنیای اهل دنیا و امتیاز آنان در آخرت

«شارَکوا اَهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم» لذات دنیوی و نِعَم دنیوی که اهل دنیا دلشان به آنها خوش است ـ از خورد و خواب و شهوات و امثال اینها ـ اهل تقوا در این چیزها با اهل دنیا شریکند، آنها هم خورد و خواب و شهوات دارند، همه‌چیز دارند. «وَ لَمَ یُشارِکهُم اَهلُ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم» اما اهل دنیا در آخرتِ اینها، در آن ثواب اخروی و اجر الهی با اینها شریک نیستند. این امتیاز تقواست. «اَباحَهُمُ اللهُ مِنَ الدُّنیا ما کَفاهُم بِهِ وَ اَغناهُم» آن مقداری که در دنیا انسان را کفایت کند، بی‌نیاز بکند، خدای متعال آن را برای اینها مباح کرده است. آنها شریکِ آخرتِ این نیستند، اما این شریکِ دنیای آنهاست. قال الله عزّ و جلّ: «قُل مَن حَرَّمَ …

رعایت تقوا در پنهان و آشکار و در همهٔ احوال

«وَ اِنِّی اُوصیکَ بِتَقوَی اللهِ فی سِرِّ اَمرِکَ وَ عَلانِیَتِکُم» در کارهای درونِ خودت هم که کسی از آنها مطّلع نمی‌شود ـ چه آنچه مربوط به ذهن و خطور قلبی و این چیزهاست و چه کارهای جوارحی که انسان انجام می‌دهد، دیگری نمی‌فهمد ـ می‌فرماید تقوای خدا را در سِرّ و عَلَنِ خود رعایت کن، که در آیۀ شریفه می‌فرماید: «وَ ذَروا ظاهِرَ الاِثمِ وَ باطِنَهُ»[22] اثمِ ظاهر و اثمِ باطن را باید کنار گذاشت. «وَ عَلَی اَیِّ حالٍ کُنتَ عَلَیها» تقوا را رعایت کن در همۀ احوالی که در آن هستی.

به خود آمدن فوری انسان باتقوا پس از غلبهٔ شیطان

… چشم را بگذارد روی هم، خواب او را در خواهد ربود. شِدَّةِ تَیَقُّظٍ بِ یعنی این. درمقابل وساوس شیطانی این‌طوری باید باشید؛ درمقابل هوس‌های نفسانی این‌طوری باید باشید؛ شِدَّةِ تَیَقُّظ. دائم سعی کنید این پلکِ دل‌وجان را باز نگه دارید، یک‌لحظه غفلت کردی، رفتی. البته شیطان گاهی ممکن است غلبه پیدا بکند، اما آدمی که باایمان است، آدمی که باتقواست ـ معصوم نیست که شیطان به او نتواند نزدیک بشود، شیطان می‌آید بر او غالب هم می‌شود ـ فوراً جبران می‌کند؛ «اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم طائِفٌ مِنَ الشَّیطانِ تَذَکَّروا فَاِذا هُم مُبصِروَ»[6] آدم باتقوا این‌طوری است، تا شیطان یک گذاری بر او کرد، این فوراً به خود می‌آید. گذار شیطان یعنی اینکه شیطان یک تسلطی بر او پیدا کند، سایۀ شیطان رویش بیفتد. این فوراً می‌فهمد که غفلت کرده، خوابش برده، فوراً «تَذَکَّروا» به یاد می‌آید، «فَاِذا هُم مُبصِرونَ» آن‌وقت چشم‌ها را باز می‌کند تا درست ببیند.

ابعاد تازهٔ مفهوم و مصادیق تقوا فراتر از پرهیز از گناهان فردی

… یعنی من را جزو بندگان صالح و متقین و پرهیزگاران قرار بده. بعد دربارۀ متقین خصوصیاتی را ذکر می‌کند، که اینکه می‌گو‌ییم زیور متقین را به من عنایت کن، و من را مزیّن به زینت متقین کن، یعنی چه. در چه چیزی ما به زینت متقین و پرهیزگاران زیور پیدا کنیم و نزدیک شویم؟ معمولاً وقتی صحبت تقوا به [میان] می‌آید، اجتناب از گناهان فردی و انجام عبادات و این چیزها به ذهن متبادر می‌شود ـ که البته آنها یقیناً هست؛ شکی نیست ـ اما اینجا امام سجاد علیه‌الصلاة‌والسلام بیست‌و‌دو سه مطلب را در ذیل این فِقره بیان می‌کنند که ما را متوجه ابعاد جدیدی از معنای تقوا، مفهوم تقوا و مصادیق تقوا می‌کند.

تقوا وسیلهٔ پیروزی و رستگاری

وقتی‌که این معنای تقوا شد، آیا تقوا مقدمه و وسیله‌ای برای پیروزی هست یا نیست؟ می‌بینید که خیلی آسان، وسیلۀ پیروزی‌ست. آن‌کسی‌که می‌خواهد بر این بیماری، در این منطقه پیروز بشود، اگر همواره بترسد که نبادا این میکروب در جسم او اثر بگذارد، این چطور می‌تواند میکروب‌زده‌ها و وبازده‌ها را نجات بدهد؟ باید خودش را خاطرجمع کرده باشد؛ باید از خودش خاطرش جمع باشد، بعد وارد منطقۀ وبازده …

ملاک کرامت نزد خدا بدون امتیاز حقوقی و مالی بیشتر

… اَتقاكُم﴾ این حکم قاطعِ اسلامی‌ست در زمینۀ نفی طبقات اجتماعی؛ گرامی‌ترین شما در نزد خدا، باتقواترین است. یعنی از یک طبقه‌ای بودن، وابسته به خانواده‌ای بودن، وابسته به یک سلسله و تیر‌ه‌ای بودن، موجب گرامی‌تر بودن نیست. و تازه نکتۀ جالب‌تر و باریک‌تر اینجاست؛ آنهایی که باتقوا هستند، که بالاتر از دیگرانند، باز از امتیازات حقوقیِ بیشتری برخوردار نیستند. این‌جور نیست که آدم‌های باتقوا یک پول بیشتری بگیرند، یک حقوق بیشتری داشته باشند یا از حقوق اجتماعی بیشتری و بهتری برخوردار باشند، نه، نه‌خیر؛ این‌جور نیست، بلکه ﴿اِنَّ اَكرَمَكُم عِندَ اللهِ﴾ پیش خدا عزیزترند. البته تقوا منشأ یک آثار اجتماعی هست تا یک حدودی، اما نه‌چندان؛ بعضی از مشاغل و پُست‌ها هست که شرطش باتقوا بودن است، فقط همین اندازه. ﴿اِنَّ اللهَ عَليمٌ خَبيرٌ﴾ همانا خدا دانا و مطلع است. باز قسمت دیگر، یک آیه است مربوط به سورۀ اسراء آیۀ 70. ﴿وَ لَقَد …

مراقبت مداوم از خود در برابر یأس و ناامیدی

… باور میکرد که به اینجا برسد؛ الحمدلله این حرکت پیشرفت کرد، کارهای بزرگی انجام گرفت؛ در زمینه‌ی فنّاوری همین‌ جور، در زمینه‌های بهداشت و درمان همین‌ جور، سلامت همین‌ جور؛ در خیلی از زمینه‌ها کارهای بزرگی انجام گرفته، در دیگر زمینه‌ها هم میتواند انجام بگیرد. بنابراین اوّلین مسئله‌ای که بنده توصیه میکنم این است که شما در این زمینه تقوا به خرج بدهید؛ تقوا به همان معنایی که من اینجا در دیدار کارگزاران گفتم؛[9] تقوا یعنی خود را مرتّباً مراقبت کردن و مواظب بودن. مراقب خودتان باشید که دچار یأس و ناامیدی و [اینکه] نمیشود و فایده‌ای ندارد و مانند این حرفها نشوید. این اوّلین توصیه‌ی ما است. اگر شماها این توصیه را ندیده بگیرید، نه فقط نقش دانشجو تنزّل پیدا میکند بلکه بقیّه‌ی موتورهای حرکت به جلو هم کُند میشود، حرکتش کُند خواهد شد؛ یعنی روی آنها هم تأثیر منفی میگذارد.

تقوا به معنای مراقبت از خود و مسیر

… آیه میفرماید: «و لا یجرمنّکم شنئان قوم علی الّا تعدلوا» ۴؛ یعنی احساسات بر شما غلبه نکند؛ دشمنیها - حالا آیه‌ی شریفه دشمنی را گفته است، دوستی هم همین جور است - در حکم شما و قضاوت شما تأثیر نگذارد و شما را از جاده‌ی عدل منصرف نکند؛ «اعدلوا هو اقرب للتّقوی». تقوا یعنی همان مراقبت؛ مراقبت از خود، مراقبت از مسیر، مراقبت از در نیفتادن و دچار نشدن به مشکلات. میفرماید: اینجوری است که شما از چنگ مشکلات رهائی پیدا میکنید؛ اینجوری است که در این خارزار عجیب و غریب، میتوانید راه را درست طی کنید و بدون آسیب جلو بروید؛ «اعدلوا هو اقرب للتّقوی».

تلاش برای ماندن در صراط مستقیم به‌عنوان معنای تقوا

… را در آن جا دادی، وارد کن. «و اخرجنی من کلّ سوء اخرجت منه محمّدا و آل محمّد صلواتک علیه و علیهم»؛ از آن دوزخ عمل ناشایست، اخلاق ناشایست، عقیده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ناشایست که این بزرگواران و عزیزان عالم خلقت را از آن محفوظ و مصون نگاه داشتی، ما را خارج کن. این هدف بزرگ را برای خودمان در روز عید فطر ترسیم میکنیم، آن را از خدا طلب میکنیم و خودِ ما هم البته وظیفه داریم، تکلیف داریم که سعی کنیم، تلاش کنیم که در این صراط مستقیم بمانیم. این همان تقواست.

مراقبت و تذکر، مانع شر و ظلم و فساد

… خودشان هستند که باید این را مهار کنند. این مهار با ذکر خداست؛ با یاد خداست؛ با پناه بردن به خداست؛ با احساس نیاز به پروردگار است؛ با احساس حقارت خود در مقابل عظمت الهی است؛ با احساس زشتیهای خود در مقابل جمال مطلق حق متعال است. اینها همه‌اش ناشی از ذکر است. انسانی که باتقواست، یعنی مراقب خودش هست و متذکر هست، منشأ شر و ظلم و فساد و طغیان و بدی به این و آن نمیشود. آن ذکر الهی مرتب دارد او را نهی میکند؛ مرتب دارد او را باز میدارد: «الصّلوة تنهی». «تنهی» یعنی نهی میکند، نه اینکه دست و پای انسان را میبندد؛ غرائز را از کار می‌اندازد. بعضی خیال میکنند «الصّلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر»،[3] معنایش این است که اگر نماز خواندی، …

تقوا به معنای خویشتن‌پایی و مراقبت از تخطی از راه

… بالاخره مسیری را میخواهیم حرکت کنیم و به جاده‌ای نیاز داریم؛ این جاده، همان واجبات و ترک محرمات است. ایمان قلبی موتور حرکت در این راه است؛ ملکات اخلاقی و فضائل اخلاقی، آذوقه و توشه‌ی این راه است، که راه و حرکت را برای انسان آسان و تسهیل میکند؛ سرعت میبخشد. تقوا هم عبارت است از خویشتن‌پایی؛ مواظب خود باشد که از این راه تخطی و تجاوز نکند. وظیفه‌ی فرد در نگاه اسلام به فرد، این است. در همه‌ی زمانها، در حکومت پیغمبران، در حکومت طواغیت، یک فرد وظیفه‌اش این است که این کار را انجام دهد و تلاش خودش را بکند.

تقوا به معنای مراقبت دائمی

… همیشه برای یک ملت میتواند پیش آید. هیچ وقتی نیست که یک ملت بتواند مطمئن و خاطر جمع باشد که امتحانِ دشوار برای او پیش نمی‌آید. یک انسان هم همین‌طور است. انسانها هم هیچ‌وقت نباید خاطرجمع باشند که همین الان در صراط بسیار حسّاس و دقیقِ یک امتحان قرار ندارند. این است که دائم باید مراقب بود. تقوا یعنی همین؛ مراقبت دائمی.

تقوا یعنی مراقبت برای خطا نکردن، نه مصونیت از خطا

… کسی در درون خود و در عمل شخصىِ خود تقوا نداشته باشد، دچار هوای نفس و اسیر شیطان باشد، اما ادّعا کند که میتواند در جامعه عدالت را اجرا کند. چنین چیزی ممکن نیست. هرکس که بخواهد در محیط زندگی مردم منشأ عدالت شود، اوّل باید در درونِ خود تقوای الهی را رعایت کند. تقوا - به همان معنایی که در ابتدای خطبه عرض کردم - یعنی مراقبت برای خطا نکردن. البته معنای این حرف آن نیست که انسان خطا نخواهد کرد؛ خیر. بالأخره هر انسانِ غیر معصومی دچار خطا میشود؛ اما این مراقبت، یک صراط مستقیم و یک راه نجات است و از غرق شدن انسان جلوگیری میکند و به انسان قدرت میبخشد. انسانی که مراقب خود نیست و در عمل و کلام و زندگی شخصىِ خود دچار بیعدالتی و بیتقوایی است، نمیتواند در محیط جامعه منشأ عدالت اجتماعی باشد. این جاست که امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام درس همیشگی خودش را به همه کسانی که در امور سیاسی جامعه خود نقشی دارند، بیان …

تقوا یعنی مراقبت از این امور و یکی از هدف‌های ماه رمضان

مراقب این امور بودن، تقواست و همان‌طور که بارها شنیده‌اید، یکی از هدفهای مهمِّ روزمّره ماه رمضان این است که ما تقوا پیدا کنیم؛ «لعلّکم تتّقون[1] ». و بنده وقتی اعمالی را که در ماه رمضان، از سوی شارع مقدّس مورد اهتمام است، ملاحظه میکنم - یعنی روزه ماه رمضان، تلاوت قرآن مجید، خواندن دعاهای مأثور و توسّلاتی که به ذیل عنایات حضرت باری‌تعالی‌ وجود دارد - میبینم در میان این چهار عنصر بسیار مهم که روزه ماه …

مصونیت از آسیب با تقوا به معنای جمع همهٔ این ابعاد

… چیز دارد. هم دنیا دارد، هم آخرت، هم حفظ ارزشها با دقّت و وسواس و هم رفتن به دنبال سازندگی و ایجاد دنیای خوب و استقرار و کشف بواطنِ طبیعت، به وسیله دستهای توانا. همه چیز هست. هم عواطف و احساسات مردم را دارد، هم کمک الهی را دارد، هم کار در آن هست و هم توکّل. لذاست که آن وقت این آیه معنا پیدا میکند: «و من یتّق اللَّه یجعل له مخرجا. و یرزقه من حیث لا یحتسب.[18] » اگر تقوا باشد - یعنی، این مجموعه با هم باشد - آن وقت دیگر هیچ کس نمیتواند آسیب برساند.

تقوا به معنای مراقبت دائمی از خود برای پرهیز از خطا

… گناه، جاذبه‌های فساد - تا بلکه بتوانند آنها را جذب کنند. نفس قوی باید بایستد و تسلیم این جاذبه‌ها نشود. مراقب باشید! جوانان بسیجی ما مؤمنند، مطهّرند، پاکند. امّا ممکن است در میان آنها افرادی پیدا شوند که روح قوی نداشته‌باشند و تسلیم ترفند دشمن و شیطان گردند. این‌جا، تقوا به درد میخورد. تقوا یعنی این‌که دایم مراقب خودمان باشیم و نگذاریم که اشتباه کنیم. یکی از سلاحهای ما، دعاست؛ «لایملک الّا الدّعاء.[3] » ما دعا را داریم؛ سلاح دعا را داریم؛ سلاح تضرّع را داریم و سلاح بکاء را داریم. ما از ترس، هیچ وقت گریه نمیکنیم. از هیچ‌کس و هیچ قدرتی در دنیا نمیترسیم. اما بزرگترین افتخار برای یک انسان مؤمن این است که در …

تقوا به معنای مراقبت برای خطا نکردن در راه مستقیم

… کرد، باز یک دقیقه‌‌‌ى دیگر همین هدایت را میخواهیم؛ دائم ما در سر دوراهى هستیم در این راهى که داریم میرویم ــ در راه زندگى ــ دائم در سر دو‌‌‌راهىِ گفتن یا نگفتن، تصمیم گرفتن یا نگرفتن، این‌‌‌جورى گفتن یا آن‌‌‌جورى گفتن؛ پس دائم به هدایت الهى احتیاج داریم. تقوا یعنى همین که مراقب باشیم؛ این ‌‌‌همه منشعبات دارد این راه مستقیم، مبادا یک جا اشتباه کنیم، از یکى از منشعبات، راه بیفتیم برویم. این نباید موجب بشود که آدم بگوید «خب، کارى که این ‌‌‌قدر دردسر دارد، ببوسیم بگذاریم کنار بهتر نیست؟ دیگرى بیاید بکند»؛ نه آقا! وظیفه‌‌‌ى شما است، باید انجام بدهید. اهمّیّت کار مهم، کار واجب هم به همان اندازه است، ثواب الهى آن هم به همان اندازه است. خب، خود …

تقوا یعنی عمل به تکلیف شرعی؛ کلید رسیدن به ایمان

… فرماندهان و مسئولان و مؤثّرین در این نظام هستید، باید توجّه کنید آن چیزى که شما را از یک ارتش مجهّز مدرن مجرّبِ از همه جهت کامل، لکن بى‌ایمان ممتاز میکند، ایمان و تعبّد است؛ یعنى اعتقاد به غیب، اعتقاد به تأثیر فعل و انفعالات غیبى که در اختیار من و شما نیست. و راه رسیدن به آن و کلید رمز آن عبارت است از تقوا، یعنى عمل کردن به تکلیف شرعى. این تنها وسیله‌اى است که شما را میتواند ممتاز کند از سایر نیروهاى نظامى عالم؛ وَالّا نیروى نظامى مجرّبِ کارکشته‌ى زرنگِ باهوشِ درس‌خوانده‌ی شجاع و حتّى فداکار کم نداریم.

تقوا به معنای روح پرهیز از گناه و لزوم زنده کردن آن

… و سى هستند- ده سال از بهترین اوقات عمر را در دوران حکومت دین گذراندید، در زمانى گذراندید که حاکمیّت اسلام بوده، حاکمیّت ارزشهاى اخلاقى بوده؛ من و امثال من همان ده سال را در حاکمیّت طاغوت گذراندیم؛ شما بهتر از ما هستید، شما براى جذب انوار الهى قابل‌تر هستید. خیلى خب، حالا که این زمینه‌ی خوب در اختیارتان است، این عنصرى را که در امام بود و ضامن آن همه توفیقات بود یعنى ارتباط با خدا، تعبّد در مقابل خدا، تقوا ‌-تقوا یعنى آن روح پرهیزکارى، نه‌فقط پرهیزِ عملى، روح پرهیز از گناه، از بدی‌ها، از لجنها، از آلودگی‌ها- را در خودتان زنده کنید؛ ‌الحمدلله‌ در شماها هست، بیشترش کنید، قوی‌ترش کنید؛ من میگویم همه‌ی کارهاى ما حل خواهد شد، ما به آن هدفها خواهیم رسید، آن راه را طى خواهیم کرد.

تقوا یعنی تسلط بر هواهای نفسانی، چنان‌که امام امیر خواهش‌های خود بود

… نظر او بود خودنمایى کند؛ درعین‌حال انسانى بسیار رئوف و دل‌رحم و رقیق، چه در هنگام مناجات با خدا ‌-که آن یک نوع رابطه‌ی مخصوص است، که ازخودبی‌خود میشد- و چه در هنگام برخورد با نقطه‌هایى از زندگى انسانها که به‌طور طبیعى دلها را به عطوفت و رأفت وادار میکند؛ درعین‌حال داراى حسّ خویشتن‌دارى و تقوا، همان چیزى که معناى واقعى تقوا است، یعنى انگیزه‌هاى نفسانى، هواها و هوسها و همین چیزهایى که میدانید و میدانیم که چگونه بر دل انسانهاى بزرگ دنیا حکومت میکند ‌-کمتر آدم بزرگى را ما دیدیم و شناختیم که توانسته باشد خودش را از این هواها و هوسهاى گوناگون بشرى نجات بدهد، درحقیقت حاکم بر انسانهاى ضعیف، همین هواها و هوسها هستند- در برابر این جاذبه‌ها، این هواها، این هوسها که در هر بشرى وجود دارد، آن‌چنان ممتنع و آن‌چنان سرافراز [بود] که به قلّه‌ی رفیع او هیچ‌چیزى از این هوسها نمیتوانست دست‌اندازى بکند، او امیر هواهاى خود و خواهشهاى خود بود، خواهشها بر او امیر نبودند و حکومت نمیکردند؛ درعین‌حال در نهایت تواضع و فروتنى؛ درعین‌حال در نهایت صبر و بردبارى، سخت‌ترین حوادث در اقیانوس عظیم وجود او تلاطم ایجاد نمیکرد، بارها میشد ماها که مسئولین کشور بودیم، میرفتیم درحقیقت پناه میبردیم به ایشان ‌-خب میدانید نظام ما نوعى دشمنی‌ها داشته که در تاریخ …

تقوا به معنای پرهیز از گناه و دعوت به تقویت آن

همه‌ی شما عزیزان، نمازگزاران، برادران و خواهران را دعوت میکنم به استفاده از فضای معنوی و روحانی این مجمع عظیم و محیط عبادت و دعا و استغفار و اینکه با استفاده از این فضای با صفای معنوی روح تقوا، یعنی پرهیز از گناه و اجتناب از محارم الهی را در خود تقویت کنید. دل را با ذکر خدا و یاد نعمت الهی و عذاب الهی زنده بدارید و تصمیم خود را بر اجتناب از محرمات و عمل به تکالیف الهی هرچه قاطعتر و جدیتر کنید و از خدا بخواهید که شما را در این تصمیم و در این راه کمک کند و به شما توفیق حفظ تقوا و ازدیاد روح تقوا بدهد. با استفاده …

اخلاق اسلامی برخاسته از یاد خدا به‌عنوان معنای تقوا

نکته‌ى اساسى و مهمّى که هم نمایندگان، هم عامّه‌ى مردم، هم دست‌اندرکاران حکومتى و همه‌ى قشرها و گروه‌ها باید به آن توجّه داشته باشند، این است که اخلاق اسلامى که خود مولود ذکر خدا و یاد خدا است، امروز بزرگ‌ترین فرایض ما است؛ و معناى تقوا این است. اى مردم مسلمان، اى بزرگان، اى نام‌آوران، اى دانشمندان، اى عالمان، اى قشرهاى مختلف، اى جوانها و اى پیرها، اى فداکاران! بدانید اگر امروز اخلاق اسلامى در عمل شخصى ما و عمل سیاسى ما حاکمیّت نداشته باشد، انقلاب ما فناپذیر خواهد بود. امروز تکلیف الهى و انقلابى …

متقیان کسانی‌اند که مراقب گام‌ها و سخنان خود هستند

پس یکی از چیزهای اصلی این است که «جَعَلَ اللهُ مَوَدَّتَنا فِی الدِّینِ، وَ خُلَّتَنا وَ اِیّاکُم خُلَّةَ المُتَّقینَ»؛ هم خُلّه، به ضمّ درست است، هم خِلّه، هر دو به‌معنای دوستی است. دوستی را دوستیِ متقین قرار بدهید. متقین کسانی هستند که مراقب کارِ خودشان هستند، دقت می‌کنند ببینند چطوری قدم برمی‌دارند، کجا قدم برمی‌دارند، چه حرفی را به چه کسی می‌زنند. گاهی انسان معاملات و ارتباطاتِ رفاقتی با کسانی دارد که اهل خدا نیستند، اِشکالی هم ندارد، این محبتی که در فقرۀ قبل گفتیم، منافاتی با این ندارد، رفت‌وآمد داشته باشید؛ «اخوانُ المُکاشره» مکاشره یعنی بگوبخند و صحبت، این اِشکالی ندارد؛ لکن تا کجا؟ به قول مرحوم حاج …

حالت مصونیت از گناه، فراوان در جامعهٔ بندگی خدا

… هان ای انسان‌ها، ﴿اُعبُدوا رَبَّكُم﴾ عبادت و عبودیت کنید پروردگارتان را که یکی است، ﴿الَّذى خَلَقَكُم﴾ آن‌که آفرید شما را، ﴿وَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم﴾ و همۀ گذشتگانتان را، ﴿لَعَلَّكُم تَتَّقونَ﴾ مگر که تقوا پیشه کنید؛ یعنی این عبادت، این عبودیت، موجب تقواست. یکی از چیزهایی که تقوا را، آن حالت نیکِ جالب را ـ تشریح کردم برایتان که تقوا یعنی چه ـ آن حالت مصونیت از گناه را، در روح، در انسان، به‌وجود می‌آورد، عبودیت خداست. لذا در جامعه‌ای که همۀ مردم بندۀ خدا هستند و جامعه شکل بندگی خدا دارد، در آن جامعه، تقوا هرچه بخواهی فراوان است. هرچه تقوا بخواهی فراوان، قحط تقوا نیست مثل روزگار ما!

متقی شدن دل و جان انسان، هدف ماه رمضان

… توسّلات و تضرّعات و دعاها در ماه رمضان، همه‌ی اینها انسان‌ساز است. ماه رمضان، حقّاً و انصافاً یکی از بزرگ‌ترین نعمتهای الهی است. هر کس به هر اندازه‌ای آداب ماه رمضان را مراعات کند و عمل کند، به همان اندازه دل او و جان او و باطن او ساخته میشود، توحیدی میشود. خداوند فرمود: لَعَلَّکُم تَتَّقون؛[2] این ماه رمضان برای تقوا است، برای متّقی شدن دل و جان انسان است.