رفتن به محتوای اصلی

تقوا

نام‌های دیگر: پرهیزگاری، ورع، تقوای اقتصادی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پرهیزگاری و مراقبت از خود در برابر گناه با یاد خدا.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

نکته‌ى اساسى و مهمّى که هم نمایندگان، هم عامّه‌ى مردم، هم دست‌اندرکاران حکومتى و همه‌ى قشرها و گروه‌ها باید به آن توجّه داشته باشند، این است که اخلاق اسلامى که خود مولود ذکر خدا و یاد خدا است، امروز بزرگ‌ترین فرایض ما است؛ و معناى تقوا این است. اى مردم مسلمان، اى بزرگان، اى نام‌آوران، اى دانشمندان، اى عالمان، اى قشرهاى مختلف، اى جوانها و اى پیرها، اى فداکاران! بدانید اگر امروز اخلاق اسلامى در عمل شخصى ما و عمل سیاسى ما حاکمیّت نداشته باشد، انقلاب ما فناپذیر خواهد بود. امروز تکلیف الهى و انقلابى همه‌ى ما تمسّک به اخلاق اسلامى است و براى تأمین اخلاق اسلامى باید یاد خدا را فراموش نکنیم.
همه‌ی شما عزیزان را با استفاده از این فضای معنوی، دعوت میکنم به هرچه بیشتر دل بستن به هدفهای الهی و تمسک به تقوا. آنچه شما فهمیده‌اید، آنچه شما عمل میکنید، آنچه شما امروز شعار آن را میدهید، همین درست است. باید پایه‌های تقوا را در دلمان و سپس در عملمان در هر جا که هستیم و به هر کاری که سرگرم هستیم، محکمتر و راسختر کنیم. این جلوه‌ای که نماز جمعه‌ی تهران بخصوص در این هفته‌های اخیر از خود نشان میدهد، یکی از جلوه‌های تقواست. یعنی توجه به خدا، دل دادن به همان چیزی که خدا از بندگان خواسته است. اگر روح تقوا و عمل بر طبق تقوای الهی - همان طوری که جلوه‌ها و نشانه‌های آن امروز در زندگی مردم ما بوضوح مشاهده میشود - گسترش و عمق بیشتری پیدا بکند، هدف پیغمبران و هدف مجاهدتهای مرارتبار و دشوار امامان بزرگوار ما تحقق پیدا کرده است و خدای متعال از ملت ما راضی خواهد بود و رحمت او بر ما نازل خواهد شد و هدفهای انقلاب بزرگ اسلامی ما به فضل الهی تحقق پیدا خواهد کرد. پروردگارا! ملت ما را، مرد و زن ما را، دلهای مشتاق این نمازگزاران را مورد لطف و تفضل خاص خود قرار بده و ما را بر تقوای الهی موفق بدار.
یکی از آنها را در هفته‌ی قبل عرض کردم و آن به طور خلاصه این بود که در فرهنگ غربی، آزادی دارای موانع بُرونی است؛ موانع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و امثال آنها. اما از نظر اسلام غیر از موانع بُرونی مثل همین محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و موانع آزادی؛ حکومتها، دولتها، رژیمهای جبار، نظامهای اقتصادی ظالمانه، علاوه‌ی بر اینها، یک سلسله موانع درونی هم وجود دارد که آزادی بشر را محدود میکند، بشر را اسیر و زندانی و برده میسازد و موانع درونی از موانع برونی مهمتر، خطر آن بیشتر و رفعش مشکلتر است و تنها آن انسانهائی میتوانند موانع بیرونىِ آزادی را برطرف بکنند و محدود کنندگان آزادی را به زانو در بیاورند که قبلاً توانسته باشند موانع درونی را یا بعضی از آنها را از سر راه خودشان بردارند و در دل و جان خود آزاد بشوند. در این باره هم چند حدیث خوانده شد و مطالبی در ذیل آن احادیث که از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را شاید بسیاری از شما شنیدید که نقل میکنند اسکندر مقدونی که فاتح بخش عظیمی از دنیای زمان خودش بود با تبختر[2] از راهی عبور میکرد، همه در مقابل او تعظیم میکردند و به خاک میافتادند و ستایش او را میکردند، دید یک مرد ژنده‌پوش فقیری در سر راه نشسته و به او اعتنائی نکرد. پرسید این کیست؟ رفتند نزدیک، دیدند مرد فقیر ژولیده‌ای است که هیچ اعتنائی به اسکندر نمیکند. گفت او را آوردند، پرسید چرا به من احترام نکردی؟ او در جواب گفت که من نباید به تو احترام کنم؛ زیرا تو غلامِ غلامان منی. اسکندر تعجب کرد. گفت تو مگر دیوانه‌ای، به کسی مثل من غلام میگوئی، آن هم غلامِ غلامان تو! گفت: تعجب نکن ای اسکندر! زیرا که تو اسیر و برده‌ی شهوت و غضب خود هستی و شهوت و غضب در دست من اسیرند.

شاهدها (۵۱۳ پاراگراف)

مراقبت انسان از اعمال خود و نیاز همگان به آن با هر گرایش سیاسی

شما هرکس که باشید، متعلّق به هر دانشگاهی که باشید، به هر جناح سیاسی و فکری که وابسته باشید، از تقوا و پارسایی بینیاز نیستید. این اساس کار است. آدم وقتی باتقوا شد؛ یعنی مراقب خود بود -تقوا معنایش این است دیگر؛ یعنی انسان مراقب اعمال و رفتار خودش باشد که کار نادرست و بیقاعده از او سر نزند- هرکس که باشد، هرطور فکری که داشته باشد، هرگونه مذاق سیاسیای که داشته باشد، خطری ایجاد نمیکند؛ ضربه به جایی نمیزند؛ ویرانی به وجود نمیآورد؛ از او صلاح میتراود. لذا به نظر من اصل این است که هرچه میتوانید، خودتان و دیگران را -رفقا، دوستان و آنهایی که نشریه‌ی شما را میخوانند- باتقوا و متدیّن و پاکنهاد بار آورید.

تقوا یعنی مراقبت از تصمیم و عمل، نه عبادت فراوان

تقوا یعنی چه؟ معنای تقوا این نیست که انسان خیلی عبادت کند. ممکن است خیلی عبادت کردن، بر تقوا مترتّب شود، اما تقوا آن نیست. معنای تقوا این است که انسان در هر کار، از تصمیم و عمل خود مراقبت کند؛ با مطالعه و با توجّه بیندیشد که چه میخواهد عمل کند و پا را میخواهد کجا بگذارد. یک وقت انسان، مستانه و بیهشانه بدون توجّه به این‌که چه کار میکند، حرکت و اقدام نماید، یا تصمیم میگیرد، یا میگوید، یا انجام میدهد، یا ترک میکند؛ یک وقت همه‌ی این کارها را با توجّه به این‌که چه کار میکند، انجام میدهد. این دومی تقواست.

تقوا یعنی با دقت قدم برداشتن؛ مثال عبور از خارستان

یک وقت شما در جاده‌ی اسفالته راه میروید؛ این یک طور راه رفتن است. یک وقت در راهی قدم برمیدارید که زیر پایتان - این طرف، آن طرف - در همه جا بوته‌های خار است. وقتی در میان خارستانی عبور میکنید، طوری قدم برمیدارید که خار به لباس شما نگیرد و ساق پایتان را آزرده نکند. این تقواست؛ یعنی با دقّت، قدم برداشتن. لذاست که اگر آدم، با تقوا باشد، به ایمان خواهد رسید؛ اگر بیتقوا باشد، به ایمان نمیرسد. حتی یک مرحله از تقوا، قبل از ایمان است. آدم بیتقوا آن آدمی است که اگر به او بگویند بیا درباره‌ی مسأله‌ی وجود، مسأله‌ی آفرینش و هدف هستی فکر کن، میگوید: ولش کن بابا! این …

تقوا یعنی مراقبت از همهٔ گفتار و کردار و تصمیم‌های خود

تقوا پیشه کنید. تقوا، یعنی ملاحظه همه کارهای صادر از خود. هر کاری که میکنید، مراقب باشید که چه میکنید. هر سخنی که میگویید، هر اقدامی که میکنید، هر تصمیمی که میگیرید، توجّه کنید که این سخن و این اقدام و این تصمیم، به زیان انسانیت، به زیان جامعه، به زیان آخرتِ خودتان و به زیان دین خودتان نباشد؛ این تقواست. هر جمعه، خطیب جمعه این سخن را خطاب به مردم و خطاب به خودش تکرار میکند: «اوصیکم و نفسی بتقوی الله»؛ شما و خودم را به تقوا توصیه میکنم. همه ما محتاج شنیدن این توصیه‌ها هستیم و اهمیت نماز جمعه، از جمله در همین است. من از همین جا وارد صحبت درباره نماز جمعه شوم:

تقوا یعنی مراقبت از خود در رفتار و گفتار تا شیطان نفوذ نکند

اسم این مراقبت، همان تقواست؛ این تقوایی که دایم گفته میشود: «تقوا، تقوا» تقوا یعنی شما مراقب خودتان باشید، در رفتار و گفتار و حرف، مواظب باشید که شیطان در شما نفوذ نکند. البته هیچ انسانی از گناه بیرون نیست؛ مگر معصومین. همه گناه میکنند، همه‌ی ما در این جهت مثل هم هستیم؛ جز معصومین. فرق آدم با تقوا با آدم بیتقوا این است که آدم بیتقوا خودش را در مقابل گناه، رها میکند؛ مثل این‌که شما یک برگ را در روی موجی و جریان آبی بیندازید، …

مراقبت هر کس از خود و از دیگران به اندازهٔ حوزهٔ حاکمیتش

عزیزان من! انسان این تحوّلات اجتماعی را دیر میفهمد؛ باید مراقب بود. تقوا یعنی این. تقوا یعنی آن کسانی که حوزه حاکمیتشان شخص خودشان است، مواظب خودشان باشند. آن کسانی هم که حوزه حاکمیتشان از شخص خودشان وسیعتر است، هم مواظب خودشان باشند، هم مواظب دیگران باشند. آن کسانی که در رأسند، هم مواظب خودشان باشند، هم مواظب کلّ جامعه باشند که به سمت دنیاطلبی، به سمت دل بستن به زخارف دنیا و به سمت خودخواهی نروند. این معنایش آباد نکردن جامعه نیست؛ جامعه را آباد کنند و ثروتهای فراوان به وجود آورند؛ اما برای شخص خودشان نخواهند؛ این بد است. هر کس بتواند جامعه اسلامی را ثروتمند کند و کارهای بزرگی انجام دهد، ثواب بزرگی کرده است. این کسانی که بحمداللَّه توانستند در این چند …

تقوا به معنای مراقبت از خود و انتخاب آگاهانهٔ هر حرکت، نه صرف عبادت

البته در قرآن یک نکته بسیار اساسی هست - بد نیست من این را به شما جوانان عزیز بگویم - و آن توجّه دادن به تقواست. وقتی که افراد میخواهند پیش خودشان تصویری از تقوا درست کنند، به ذهنشان نماز و روزه و عبادت و ذکر و دعا می‌آید. ممکن است همه اینها در تقوا باشد، اما هیچکدام از آنها معنای تقوا نیست. تقوا، یعنی مراقب خود بودن. تقوا، یعنی یک انسان بداند که چه کار میکند و هر حرکت خودش را با اراده و فکر و تصمیم انتخاب کند؛ مثل انسانی که سوار بر یک اسب رهوار نشسته، دهانه اسب در دستش است و میداند کجا میخواهد برود. تقوا، این است. آدمی که تقوا ندارد، حرکات و تصمیمها و آینده‌اش در اختیار خودش نیست. به تعبیر خطبه نهج‌البلاغه[1] : کسی است که او را روی اسب سرکشی انداخته‌اند؛ نه این که …

معنای تقوا: مراقبت دائمی از رفتار و گفتار خود

عزیزان من! «اِتَّقُوا الله»؛[4] تقوا! معنای تقوا هم این است که به ‌طور دائم مراقب حرکات و اعمال و رفتار و گفتار خودتان باشید؛ مراقب باشید؛ رها نکنید خود را. این مراقبت خیلى برکات دارد. همین مراقبت است که انسان را در صراط مستقیم الهى حفظ میکند و بر اثر تقوا است که همه‌چیز به دست مى‌آید. ببینید! این مطلبی که عرض میکنیم ــ که البتّه مطلب قرآنى است ــ چیزى است که اگر تحلیلگران آشنا و اهل معرفتِ به این مسائل بنشینند و …

تقوا یعنی مراقبت بر اعمال خود؛ امر به تقوا در نماز عید فطر

همه باید مراقب باشند. همه باید مواظب اعمال خود باشند و این مراقبت، همان تقواست که در نماز عید فطر، ما مأمور شده‌‌ایم که خودمان و مستمعمان را امر به تقوا کنیم.

مراقبت از رفتار، گفتار و خطورات قلبی برای منحرف نشدن از راه خدا

در این روز بزرگ، همه‌ی برادران و خواهران عزیز نمازگزار را به رعایت تقوای الهی و پرهیزکاری و پاکدامنی دعوت و توصیه میکنم؛ چون این روزها، روزهای سیّد پرهیزکاران و سرور متّقین عالم است. درس بزرگ این روزها برای ما تقواست. مراقب خود باشیم. در کار خود، در رفتار خود، در سخن خود، در معاشرت خود، حتّی در آنچه که در ذهن ما میگذرد - خطورات قلبی خود - دقّت کنیم، مواظب آنها باشیم و سعی کنیم که از راه خدا و راه حق منحرف نشویم. این، تقواست و یکی از هدفها و شاید هدف عمده‌ی روزه‌ی ماه رمضان این است که ذخیره‌ی تقوا را در ما به وجود آورد و به انسانهای پرهیزکارمان تبدیل کند.

بهوش بودن و مراقبت دائم از خود در نقطهٔ مقابل غفلت

در اصطلاحات قرآنی، آن چیزی که نقطه مقابل این غفلت است، تقواست. تقوا، یعنی بهوش بودن و دائم مراقب خود بودن. اگر از آدم غافل دهها گناه سر میزند و اصلاً حس نمیکند که گناه کرده است؛ آدم متّقی، درست نقطه مقابل اوست. اندک گناهی هم که میکند، فوراً متذکّر میشود که گناه کرده است و به فکر جبران میافتد. «انّ الّذین اتّقوا اذا مسّهم طائف من الشّیطان تذکّروا».[13] به مجرد این …

عمل به تکلیف الهی و کنار گذاشتن خواستهٔ شخصی، تقوای حقیقی مسئولان

بنابراین دو نکته همراهی با مردم و حرکت در جهتِ خواست و اراده الهی را فراموش نکیند. مسأله خواست خدا هم امر غیر قابل فهم و مبهمی نیست. در هر کاری آنچه را که فکر میکنید تکلیف الهی است، عمل کنید. اگر تکلیف الهی با خواسته‌های شخصی معارض شد، خواسته شخصی را کنار بگذارید. این همان تقوای حقیقی و کاری است که برای مسؤولان لازم است. برای پُست و مقام و شغل و امثال اینها اصالت و اهمیت قائل نباشید. بحمداللَّه به این فکرها نیستید و خدا را شکر که مسؤولان بالای کشور، واقعاً دامنشان از این گونه چیزها مبّراست. اگر کسانی این گونه باشند، بایستی آنها را از محاسبات خودتان به کلّی خارج کنید.

حس کردن حضور همیشگی خداوند در اندیشه و رفتار

همه برادران و خواهران عزیز نمازگزار و همچنین نفس خود را به رعایت تقوای الهی توصیه میکنم. رعایت عظمتِ حضرت باری تعالی و حضورِ همیشگی و همه جایىِ آن ربّ غفورِ وَدود و بصیرِ علیم، حتّی در خاطرات ذهنی و خطورات قلبی و آنچه نسبت به دیگران میاندیشیم و تصمیم میگیریم - چه رسد به اعمال و رفتار و احساسات - که در همه اینها حضور الهی و حضور حضرت احدیّت و حضور علمِ شاملِ حق تعالی را به فراموشی نسپاریم و حس کنیم، تقواست. این ماه، ماه تقواست که از نیمه آن گذشته‌ایم. در این مدّت، خدای متعال، دلهایی را نورانی کرده، جانهایی را مشمول مغفرت و آمرزش نموده و انسانهایی را به فضل خود، نواخته است. آیا ما جزو آنها هستیم؟ اگر نباشیم، فرصت کم است. اما بهترین فصلِ دعا و توجّه و تضرّع و خشوع …

تقوا یعنی خود تلاش و مبارزه با بت‌ها از جمله بت نفس

… و عبودیّت نباشد، تبعیت نباشد، نفوذپذیری نباشد. بخصوص باید آن اعدا عدوِّ انسان که همان «نفسک الّتی بین جنبیک[3] » است و هواهای نفسانی که «مادر بتها، بت نفس شماست» و از همه بتها بالاتر و خطرناکتر است، مقهور شود. باید مبارزه با بتها، از جمله بت نفس، رایج باشد. نمیگوییم که انسانها یکسره تبدیل به فرشته شوند، اما یکسره تبدیل به انسانهایی شوند که در این راه تلاش و مبارزه میکنند. نفسِ این مبارزه، تقوا نامیده میشود. هر انسان و هر جامعه‌ای که چنین تلاش و مبارزه‌ای بکند، متّقی و پرهیزکار است. این، یک بعد قضیه است. دنیای جاهلیت دنیایی به حساب می‌آید که فاقد ارکان و ارزشهایی است که ما سه چهار موردش را عرض کردیم. مسلماً محتوای بعثت و خطوط اساسی جامعه اسلامی، دارای ارکان و ارزشهایی بیش از سه چهار مورد است. جامعه جاهلی جامعه‌ای است که از ارزشهای مورد …

تقوا یعنی مراقبت از خود؛ بالاترین ارزش و حافظ در راه اسلام

همه سعی دولت محترم و خدمتگزار، این باشد که ارزشهای اسلامی را هر چه بیشتر در جامعه زنده کند. بالاترین ارزش هم، ارزش تقواست. تقوا عاملی است که ما را در راه اسلام حفظ میکند. تقوا یعنی این که مواظب خود باشیم. این امر به گروه خاصّی اختصاص ندارد و هر فردی را در هر جا که هست و هر عضوی از اجزای دولت را - از اجزای عالی رتبه تا کارمندان معمولی - در بر میگیرد. هر فردی از آحاد مردم، در هر جای کشور که زندگی میکند، مراقب باشد که از جاده اسلام تخطّی نکند. اسلام وعده نصرت …

تقوا یعنی انطباق هر عمل با مصلحت الهی، نه صرف خداترسی

… همه‌چیز یک انسان؛ دنیا و آخرت یک ملّت. زاد و توشه‌ى حقیقى در این راه طولانى که بشر مجبور است آن را بپیماید، تقوا است. اوّل و آخر در کلام امیرالمؤمنین، تقوا است. اوّل تقوا؛ یعنى پسران من! مراقب خودتان باشید در راه خدا، با معیار خدایى. «تَقوَى الله»‌ یعنى این. بحث ترسیدن از خدا نیست که بعضى تقوا را به خداترسى معنا میکنند خشیة‌الله‌، خوفالله‌ آن هم یک ارزش دیگرى است؛ امّا این تقوا است. تقوا یعنى مواظب باشید هر عملى که از شما سر میزند، منطبق باشد بر مصلحتى که خداى متعال براى شما در نظر گرفته است؛ این چیزى نیست که کسى بتواند یک لحظه آن را رها بکند؛ اگر رها کردیم، جادّه لغزنده است، درّه عمیق است، خواهیم لغزید؛ تا باز یک جایى دستمان به یک مستمسکى، سنگى، درختى، بتّه‌اى گیر بکند و باز بتوانیم خودمان را بالا بکشیم. اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم …

تقوا یعنی مراقبت دائم از خود و تن ندادن به غفلت

امروز در خطبه‌ى اوّل، صحبت من درباره‌ى تقوا با اشاره به یک تجربه‌ى قرآنىِ بسیار مهم است. فواید تقوا در زندگى انسان زیاد است؛ از جمله‌ى این فواید یکى این است که انسانِ باتقوا در لغزشگاه‌ها و دست‌اندازهاى زندگى میتواند خود را حفظ کند؛ انسان بى‌تقوا نمیتواند. اگر انسان بتواند آن روح تقوا را که عبارت است از مراقبت دائم نسبت به خود و توجّه همیشگى در اعمال خود و حتّى افکار خود و فعل و ترکى که به انسان منتسب میشود، داشته باشد که معناى تقوا عبارت است از همین توجّه و دائماً پاییدنِ خود، مراقبت کردن از خود، تن به غفلت ندادن و این روحیه را اگر انسان در خود بتواند به‌ وجود بیاورد، نتیجه این میشود که انسان در امتحانهاى الهى سالم میماند.

تقوا یعنی مراقبت از رفتار و هشیاری در برابر شیطان درون و بیرون

… جوانهاى این ملّت رزمندگان، شهیدان، جانبازان، آزادگان محکوم شده است به کوته‌دستى و سر جاى‌ خود نشستن؛ امنیّت به شما رسید، امّا لحظه‌ى امتحان است؛ مراقب باشید. اى مؤمنینى که در سخت‌ترین شرایط سوار کشتى نوح شدید، مواظب باشید از امتحان سربلند بیرون بیایید؛ راهش هم این است که تقوا در خودتان ذخیره کنید. تقوا هم یعنى همین که مواظب رفتار خودتان باشید که خلاف امر خدا و نهى خدا رفتار نکنید؛ همین مراقبت، معناى تقوا است. یک ‌وقت هم ممکن است از دست انسان خارج بشود، یک گناهى هم سر بزند؛ مهم این است که شما مراقب باشید، بنا داشته باشید که گناه نکنید؛ این آن روحیه‌ى تقوا است، روحیه‌ى هشیارى است؛ که وقتى شما هشیار خودت بودى، هشیار دشمنت هم هستى؛ وقتى مواظب شیطان درون خودت بودى، …

تقوا یعنی پرهیز از گناه، انجام واجبات، ترک محرمات و اخلاص

… را بسازید. شما روزگارهاى مهم و حسّاسى را در پیش خواهید داشت. این کشور، این نظام، نهضت عظیم اسلامى در سطح عالم به شماها احتیاج خواهد داشت، باید خودتان را بسازید؛ ساختن معنوى. راه آن هم آسان است، یعنى نقشه، نقشه‌ى آسانى است؛ پیمودن آن البتّه اراده میخواهد. نقشه یعنى تقوا، تقوا یعنى پرهیز از گناه، یعنى اتیان[16] واجبات، ترک محرّمات، کار را با اخلاص انجام دادن، از ریا و فریب دور بودن. و در دوران جوانى این کارها بسیار آسان‌تر است، برخلاف آنچه تصوّر میشود. به سنّ ماها که برسید، کار مشکل‌تر خواهد شد. این هم یکى از آن ارزشها است؛ ارزش تدیّن. نماز شب خواندن، نافله خواندن، دعا خواندن، ذکر گفتن، متوجّه خدا بودن، زیارت رفتن، توسّل کردن، مسجد …

انجام واجبات و ترک محرمات به‌عنوان نخستین مرتبهٔ تقوا

معناى تقوا این است که هر آنچه خداى متعال بر انسان تکلیف کرده است، انسان انجام بدهد؛ واجبات را به جا بیاورد، محرّمات را ترک کند؛ این اوّلین مرتبه‌ى تقوا است. محرّمات الهى را باید شناخت و دُور و بَر آن نچرخید و نگشت. شیطان وسوسه‌گر است. این روحیه یعنى روحیه‌ى تقوا و دل سپردن به خدا و معامله‌ى با خدا و یاد خدا و توجّه و ذکر و دعا و توکّل، وقتى در دل این جوان بسیجى و مؤمن ــ چه دانشجو، چه طلبه، چه قشرهاى دیگر؛ چه شهرى، چه روستایى ــ جا گرفت و رشد کرد، آن‌وقت این همان صف …

پرهیز همراه با حرکت و مراقبت، نه پرهیز با سکون و کناره‌گیری

تقوا یعنی پرهیز با حرکت نه پرهیز با سکون، یک وقت هست شما در حال سکون پرهیز میکنید، یعنی برو در خانه‌ات بنشین و کاری به کار چیزی نداشته باش و با رانندگی نکردن پرهیز کن به این که به کوه نخوری و از دره پرتاپ نشوی، پرهیز از کوهنوردی کردن، حرکت نکردن در خارزارها که خارهای مغیلان دامن شما را نگیرد، این یک جور پرهیز است و اسلام این را به شما توصیه نمیکند. بلکه میگوید در سینه‌ی قضایا و واقعیت‌ها با حوادث روبرو بشوید و در عین حال پرهیز کنید. مثل راننده‌ای که رانندگی میکند اما پرهیز هم میکند و این پرهیز همان است که گفته شد، مراقبت کردن و مواظب خود بودن. پس کلمه‌ی پرهیز در اینجا یک کلمه‌ای است درست، منتها چون پرهیزگاران در ترجمه‌ی متقین زیاد تکرار شده و در ذهن‌ها آن حساسیت لازم را به معنا برنمیانگیزد، من ترجیح دادم بگوئید پرهیزمندان البته پرهیزمندان را هم چون جا نیفتاده اصرار ندارم بگوئید، خود بنده آن سال‌های …

پرهیز و مراقبت در حال حرکت در میدان‌ها از لغزش و گمراهی

بنابراین: شما معنای تقوا را بدانید: که تقوا یعنی پرهیز در حال حرکت و مراقبت در حال حرکت، در میدان‌ها حرکت بکنید، اما مواظب باشید! از اصطکاکها، از غلط رفتن راه‌ها، از واردکردن ضایعه‌ها به خود یا دیگران و از تخطّیکردن از حدودی که برای انسان معین کرده که انسان را به گمراهی می‌برد، چون جاده بسیار خطرناک و طولانی و ظلمانی است.

شرط حرکت نظام الهی؛ به معنای طهارت و رعایت همهٔ ارزش‌ها

دوّم اینکه حرکت و موفّقیّت این نظام فقط به برکت تقوا امکان‌پذیر است، و خاصیّت نظام الهى این است. نظام حق، بى‌تقوا پیش نمیرود؛ نظام باطل که در مقابل حق است، جور دیگرى است. آنجا هم البتّه تقیّدات و پابندى‌هایى به یک اصولى لازم است تا پیش بروند، امّا تقوا به معناى طهارت و پاکى و پرهیزکارى و رعایت حال همه‌ى ارزشها که در یک جامعه‌ى ارزشى و مکتبى و اسلامى لازم است، در جبهه‌ى باطل لازم نیست. آنها چون پایبندى ندارند، از روشهاى باطل پرهیز نمیکنند، از پیامدهاى زشت اجتنابى ندارند، [لذا] میزنند و پیش میروند؛ یک چیزى از دست میدهند، یک چیزى هم گیر مى‌آورند؛ جبهه‌ى حق این‌جور نیست؛ جبهه‌ى حق فقط در صورتى که با خدا باشد، با تقوا باشد، با طهارت باشد، خواهد …

پرهیز از گناه و هوس و دل‌سپردن به خط مستقیم تکلیف

اوّلاً عرض کنیم تقوا چیست و در ابعاد مختلف زندگى چگونه میشود با‌تقوا بود. تقوا عبارت است از اجتناب و پرهیز کردن از خطا، از گناه، از اشتباه، از آلودگى، ناپاکى، انحراف از راه، اجتناب از پیروى از هوسها، دل سپردن به خطّ مستقیم تکلیف و وظیفه؛ این تقوا است. همه باید در میدانهاى مختلف با‌تقوا باشند تا موفّق بشوند. تقوا شرط توفیق در هر راهى است؛ مخصوص دین هم نیست؛ منتها تقواى دینى، روشن و واضح است؛ شیرین و خوش‌عاقبت است. از یک کودک و نوجوانى که مشغول تحصیل و درس خواندن است، تا خانم کدبانوى یک خانه، تا هر انسانى که …

همت برای تحصیل رضای خدا و انجام تکلیف در هر مسئولیت

در هر جا که شما هستید، هر شغلى که دارید، هر مسئولیّتى که بر عهده گرفته‌اید، هر شأنى از شئون اجتماعى را که دارا هستید، باید در درجه‌ى اوّل، همّتتان این باشد که رضاى خدا را تحصیل کنید و وظیفه‌ى الهى را انجام بدهید؛ این تقوا است. اینکه در صدد انجام تکلیف باشید و از انحراف و بیراهه رفتن پرهیز بکنید، همان تقوا است. اگر این احساس در شما پیدا شد، این همّت و تلاش را کردید، اوّلین قدم را که برداشتید، خداى متعال براى قدم دوّم به شما کمک خواهد کرد. هر چه مسئولیّت ما بالاتر باشد، تقواى بیشترى لازم داریم. در میدان جهاد هم تقوا است که انسان را پیروز میکند. در میدان مبارزه‌ى با …

تقوا یعنی مراقبت بی‌اغماض از خود

… اگر نباشد، آن علمى هم که گفتیم سودمند نخواهد افتاد، بلکه مضر خواهد شد؛ مثل سلاحى در دست آدم ناباب. و باز در اینجا من به امام عزیزمان (رضوان الله‌ تعالى علیه) باید مَثَل بزنم؛ واقعاً مثال اعلاى تقوا و مواظبت و مراقبت از خود، از نفْس خود، از حرکات خود [بود]؛ بدون یک ذرّه اغماض نسبت به خود، مواظب خود بود؛ این تقوا است؛ مراقب خود بودن.

تقوا در مسائل مالی، ناموسی، شخصی، کاری و سیاسی

… کوچک، راحت صرف‌نظر کردن، با دشمنان ذرّه‌ذرّه را به حساب آوردن، از علائم ایمان است. اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنین؛[9] در مقابل مؤمنین فروتن باشید، خودتان را ذلیل بگیرید؛ این با شاخ و شانه کشیدن برای همدیگر نمیسازد؛ این با محبّت، با گذشت، با مدارا [ایجاد میشود]؛ تقوا اینها است؛ تقوا در مسائل مالى، تقوا در مسائل ناموسى، تقوا در مسائل شخصى، تقوا بخصوص در مسائل کارى، تقوا در مسائل سیاسى. بدانید که در حرکت تقوایىِ این کشور و این ملّت آن‌ چنان اوجى و رونقى به حرکت این ملّت داده خواهد شد که چشم دنیا را خیره میکند.

مراقبت دائمی بر گفتار و کردار و تصمیم‌ها تا هوای نفس انسان را از راه خدا منحرف نکند

… این بزرگواران که در نورانیّت، در میان آحاد بشر ــ جز تعداد معدودى ــ بى‌نظیر بودند، استغفار میکنند و با زبانهاى گوناگون و با نفَسهاى سوزان توبه میکنند، بنده و امثال بنده هیچ لحظه‌اى را نباید از دست بدهیم براى بازگشت به خدا و طلب مغفرت و انابه‌ى به پروردگار. تقوا را پیشه‌ى خود بکنید در تمام اعمال شبانه‌روز؛ یعنى مراقب گفتار و کردار و عمل و تصمیم و اقدام خودتان باشید و نگذارید هواهاى نفسانى، شما را از راه خدا و از تکلیف الهى منحرف بکند. شیطان به اتّکاء نفس امّاره‌ى ما و هواهاى نفسانى ما و خودخواهى‌هاى ما و منیّتهاى ما و هوسهاى ما، ما را از صراط‌المستقیم الهى منحرف میکند؛ باید مواظب باشیم؛ مانند مواظبت آن کسى که در پیچ‌و‌خم‌هاى یک راه کوهستانى خطرناک، مراقب هر حرکت و هر قدم پیشرفت خود است؛ …

مراقبت دائمی بر انطباق همهٔ اعمال با رضای الهی

بعد میفرماید: لَعَلَّکُم تَتَّقون؛ یعنی این روزه یک پلّکانی به سمت تقوا است؛ وسیله‌ای برای تأمین تقوا در وجود شما، در دل و جان شما است. تقوا این است که انسان در همه‌ی اعمال و رفتار خود مراقب باشد که آیا این کار مطابق رضای خدا و امر الهی است یا نه. اسم این مراقبت دائمی، حالت پرهیز و برحذر بودن دائمی، تقوا است. نقطه‌ی مقابل تقوا، غفلت و بی‌توجّهی و حرکت بدون بصیرت است. خدا ناهوشیاری مؤمن را در امور زندگی نمی‌پسندد؛ مؤمن باید در همه‌ی امور زندگی، چشم باز و دل بیدار داشته باشد. این چشم باز و دل بیدار و هوشیار، در همه‌ی امور زندگی برای انسان مؤمن این اثر و فایده را …

رعایت تقوا به معنای عمل دقیق به وظیفهٔ الهی در هر شغل و مسئولیت

همه‌ی برادران و خواهران نمازگزار عزیز را توصیه میکنم و دعوت میکنم به رعایت تقوا و پرهیزکارى و توجّه به اهمّیّت نقش تقوا در حیات طیّبه‌ی انسانى؛ و به همه‌ی قشرها و آحاد مردم و هر کسى در هر شغلى و هر مسئولیّتى قرار دارد، توصیه میکنم که به تناسب شغل خود و مسئولیّت خود، تقوا و پرهیزکارى را مراعات کنند؛ یعنى توجّه کنند به اینکه وظیفه‌ی الهى آنها در این شغل و موقعیّت چیست و دقیقاً آن وظیفه و مسئولیّت را عمل کنند. و امروز به‌مناسبت میلاد باسعادت مولی‌الکونین و امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) ‌-که با روزهاى جشن عمومى انقلاب ما مصادف شده است- تبریک صمیمانه‌ی خود را به شما نمازگزاران و به همه‌ی ملّت ایران و به همه‌ی مسلمانان عالم بلکه به همه‌ی ملّتهاى مستضعف و …