اصلی اساسی از اصول اسلام برگرفته از تصویر قرآنی روز قیامت
… در دنیا میشنیدیم و تعقل میکردیم امروز در میان اصحاب دوزخ نبودیم. بلافاصله قرآن دربارهی آنها قضاوت میکند، میفرماید: «فاعترفوا بذنبهم» پس خود اینها به گناه خودشان اعتراف کردند. «فسحقاً لاصحاب السعیر» یعنی آنهایی که دچار دوزخ شدند دور باشند از رحمت و فضل خدا. این یک تصویر قرآنی از روز قیامت است، اما اشارهی رسایی است به یکی از اصول اساسی اسلام، که آن عبارت است از اصل تعقل و تدبر. خدای متعال به انسان قدرت تشخیص داده است؛ «تبارک الذی بیده الملک»[4] تا آن جایی که «الذی خلق الموت و الحیاة لیبلوکم ایکم احسن عملا»[5] خدا آفرینش را برای این قرار داد که ببیند چه کسی عمل بهتری دارد. در روایت میفرماید «لیبلوکم ایکم أشد عقلاً» برای این بود که …
تکیهٔ ادیان و قرآن بر تفکر و تدبر حتی در اصلیترین موضوع دین یعنی توحید
در این دوران دوم نهضت، یعنی دوران خلافت خلفای سُفیانی و مروانی و عباسی، مهمترین چیزی که مردم احتیاج داشتند، این بود که اصالتهای اسلام را، جرقههای اسلامِ اصیل و قرآنی را در لابهلای حرفهای گوناگون و پراکنده ببینند و بشناسند، اشتباه نکنند؛ هوشیاری! بیخود نیست که اینهمه ادیان، بر روی تعقل و تدبر تکیه کردند. بیخود نیست که در قرآن کریم، اینهمه روی تفکر انسانها، تعقل انسانها، تدبر انسانها تکیه شده؛ آنهم دربارۀ اصلیترین موضوعات دین، یعنی توحید. توحید فقط این نیست که بگوییم خدا یک هست و دو نیست. خدایی هست، آنهم یکی است. این، صورت توحید است. باطن توحید، یک اقیانوس بیکرانهای است که اولیای خدا در آن غرق میشوند. توحید، وادی بسیار باعظمتی است؛ اما در چنین وادی باعظمتی، باز از مؤمنین، مسلمین، موحدین …
توصیه به تعقل و ابتنای قرآن بر تعقل
… شده و حرفهای منسوخ را میآورند در جامعه مطرح میکنند؛ چه در سیاست، چه در اخلاق، چه در گرایش دینی، چه در شکل حکومت و چه در اقتصاد، متحجرانه و متعصبانه میایستند؛ اینکه بیشتر طالبانیسم است. اصلاً مظهر طالبانیسم تحجر است. تحجر و دوری از عقلانیت، مظهرش همین است. ما به تعقل توصیه میکنیم. قرآن اساساً از اولش بر اساس تعقل پیدا شده.
عنصر منطق و استدلال در شعر مداحی برای قانع کردن ذهنها
… جلساتی مطالبی را در این زمینه عرض نموده و با زبانهای گوناگون به هنر مدّاحی اظهار اخلاص و ارادت کردهایم. در کار مدّاحىِ شما چند چشمه هنری وجود دارد: شعرتان هنر است؛ صدایتان هنر است؛ آهنگی که انتخاب میکنید، هنر است؛ اشارات و کارهایی که انجام میدهید، هنر است. عنصر دوم، عنصر تعقّل است؛ چون منطق، استدلال، حرف حساب، حرف درست و حرف خوب در لابلای این شعرها فراوان وجود دارد و میتواند ذهنها را قانع کند. البته منطق، شکلهای مختلفی دارد. گاهی برهانی است، گاهی خطابی است، گاهی شعری است؛ مقصود این است که بتواند این پیام را به اعماق ذهن مخاطب برساند و او را قانع کند. خصوصیت سوم این است که شما حامل پیام دینی محسوب میشوید؛ یعنی سِمت معنوی و روحانی دارید. در دنیا …
برانگیختن اندیشهٔ مدفون انسانها در نظام جاهلی به دست انبیا
… ایشان اشاره کردند؛ ثوره، یَثیروا، ثائر، یُثیروا، اینها همه از یک مادّه است؛ برشوراندن. دفینههای اندیشمندی را [برشورانند]. دفینه یعنی آن چیزی که قیمتی است و آن را دفن کردهاند، زیر خاک کردهاند. گنجینهای که زیر تلّی از خاک یا مثل خاک پوشانده شده، دفینه است. یعنی اندیشمندی انسانها در نظام جاهلی، به وسیلهی مستکبران، در زیر خاکها دفن شده؛ یا خاکهای اوهام جاهلی، تصوّرات غلط، پندارهای باطل، یا خاکهای فشار و زور و ارعاب و غلبه دادن سنّتهای غلط. انبیا میآیند دفینهها را میآورند بیرون؛ دفینهی اندیشمندی را در انسانها برمیشورانند؛ یعنی به انسان ارزشمندی میدهند. نه اینکه فقط به عنوان تعارف به او میگویند دارای ارزش هستی؛ نه، او را واقعاً دارای ارزش میکنند، به او ارزشمندی میدهند. انبیا با این رسالت و با این پیام میآیند.