لزوم فهم مضمون آیات توسط همه برای ارتقای معرفت دینی
… [آیه] مجدّداً تکرار بشود؛ اینها بعضیهایش تجربهشده است ــ البتّه خیلی اندک ــ بعضیهایش را هم شما میتوانید با ابتکارات خودتان ایجاد کنید و توسعه بدهید. غرض، تلاوت قرآن را به سمت ترجمهی قرآن و مرتبهی بالاتر، تفسیر قرآن پیش ببرید که این موجب تدبّر بشود. اوّل ترجمهی قرآن است؛ یعنی واقعاً اینجور باید باشد که در کشور در جمعهای مختلف ــ جوانها، نوجوانها ــ وقتی آیهی قرآن خوانده میشود، مضمون آیه را همه بفهمند؛ ولو حالا به جزئیّات و تفاصیل نتوانند دست پیدا کنند، مضمون آیه را همه بفهمند و آیاتی را حفظ داشته باشند و از آیاتی استفاده کنند؛ این به ارتقاء سطح معرفت دینی کشور و جامعه کمک میکند.
لزوم آمیختن تلاوت قرآن با ترجمهٔ تفسیری، نه ترجمهٔ صرف کلمات
حالا من اینجا یادداشت کردهام که یکی از کارهای مهم این است که ما بتوانیم تلاوت قرآن را بیامیزیم به ترجمهی تفسیری، نه ترجمهی صِرفِ معنی کلمات؛ یک ترجمهی تفسیری که بعضی از ترجمههایی که امروز رائج است و در دست مردم است، همین خصوصیّت را دارند که یک نکاتی را در آنجا توجّه دادهاند. تفسیرهای بسیار خوب و روانی هم امروز خوشبختانه وجود دارد؛ یعنی ما امروز از لحاظ کتاب، از لحاظ ترجمهی قرآن، از لحاظ تفسیر …
توصیه به قاریان به تسلط بر ترجمهٔ قرآن
من این توصیه را حتماً بکنم که روی ترجمهی قرآن، دوستان قاری کار کنند؛ یعنی واقعاً جوری باشد که مسلط باشند به ترجمهی قرآن. البته حفظ قرآن هم در این زمینه خیلی مهم است. انشاءاللَّه موفق و مؤید باشید.
فراوانی ترجمههای خوب امروز و لزوم مراجعهٔ مردم به آنها
خوشبختانه امروز ترجمهی خوب هم زیاد است. آنروزهائی که ما عرض میکنیم، حتی یک ترجمهی خوب از قرآن وجود نداشت که بشود مردم استفاده کنند و از لحاظ معنا خاطرجمع باشند. امروز الحمدللَّه انسان ترجمههای خوب را میبیند که متعدد وجود دارد. به این ترجمهها مراجعه کنید؛ مردم مراجعه کنند، آنوقت میفهمند. پس این یک اشکال است که بایستی این اشکال برطرف بشود؛ یعنی معنای آیات را بفهمند.
لزوم یادگیری ترجمهٔ قرآن برای فارسیزبانان علاوه بر خواندن متن
… را جبران کنیم. و ما با کسانى که زبان عربى، زبان مادریشان است، فرق داریم؛ آنها قرآن را با اندکى سواد میتوانند بفهمند. البتّه متن قرآن یک متنى نیست که هر عرب بیسوادى بتواند آن را درست بفهمد؛ یک مقدارى معلومات و معارف لازم است؛ امّا بالاخره میتوانند بفهمند؛ امّا فارسیزبانها نه. ما باید علاوه بر خواندن متن قرآن، ترجمهی قرآن را هم یاد بگیریم. جوانهاى ما امروز بحمدالله قرآنخوان هستند، خوب هم میخوانند. در سرتاسر کشور، ما قرّاء باارزش و ممتازى داریم که وقتى در مسابقات جهانى شرکت میکنند، از بقیّهی کشورها گوى سبقت را میرُبایند و بحمدالله کم هم نداریم.
لزوم ترجمههای متعدد و صحیح قرآن و بیایرادی تکرار آن
… خوبْ کم داریم؛ دیگر نمیخواهم بیش از این در این مورد عرض بکنم، اجمالاً ما از لحاظ ترجمهی خوبْ فقیریم؛ بعضى از ترجمههایى که در دسترس است، بهتر است که اصلاً نباشد! مورد اعتماد نیست. البتّه بعضى بهتر است، بعضى هم که اخیراً در دسترس قرار گرفته، نسبتاً خوب است. قرآن باید با ترجمههاى متعدّد [در دسترس مردم قرار بگیرد]. تعدّد و تکرار در اینجا هیچ ایرادى ندارد؛ کار موازى و تکرارى و زیادى نیست. اگر ده ترجمهی خوب قرآن هم داشته باشیم، زیاد نیست؛ هر کسى با مذاق خود، با سبک فکر و سطح معلومات خود خواهد توانست از یکى از آنها استفاده کند؛ منتها باید صحیح باشد. باید اهل فن ببینند، ترجمه ترجمهی صحیحى باید باشد، و این ترجمه را مردم با متن قرآن بخوانند.
درخواست تهیهٔ ترجمهٔ فارسی خوب از قرآن و تأخیر جمهوری اسلامی در آن
… محتوای این کتاب شریف کارهایی انجام دادند، تشکر میکنم. لکن میخواهم عرض بکنم جای یک ترجمهی کامل و همهجانبه برای نهجالبلاغه مثل جای یک ترجمهی کامل و همهجانبه برای قرآن در جامعهی ما همچنان خالی است؛ و این به نظرم مایهی سرشکستگی ماست. من خواهش میکنم بنیاد نهجالبلاغه این مسأله را با فوریت و با جدیت تعقیب کند، همچنانی که برای چندمین بار از این تریبون هم استفاده میکنم و از همهی کسانی که میتوانند ترجمهی خوبی از قرآن کریم به فارسی تهیه کنند و ارائه بدهند خواهش میکنم این کار را بکنند. جمهوری اسلامی بعد از پنج سال به نظرم قدری دیر کرده، باید این کار زودتر انجام میگرفته، و هر چه بگذرد دیرتر میشود. هیچ اشکالی ندارد که چندین نفر شروع کنند به نوشتن و چندین ترجمهای که هرکدام به تنهایی هم میتواند کافی باشد وجود داشته باشد، چون بههرحال هیچ ترجمهای کامل نخواهد بود. اینجور نباشد که اگر کسانی شنیدند که فلان نویسندهی خوب و آشنا به زبان مشغول …
نقد ترجمهٔ «فی الارض» به «این سرزمین» و بدآموزی چنین ترجمههایی
(این جناب مترجم ِاین قرآنی که دست من است، خیلی اشتباه در ف قرآن ایشان است، از جمله این اشتباه را اآلن چشمم افتاد و دیدم؛ ﴿ىِ الارَض﴾ِ را در این سرزمین معنا میکند و این غلط است. این سرزمین یعنی جزیرةالعرب، این خیلی هنر بود که اینها بر جزیرةالعرب مسلط بشوند؟ بر چهل، پنجاهتا مثل جزیرةالعرب مسلط شدند. ﴿فىِ الارَض﴾ِ یعنی روی زمین. این را تذکر دادم که گاهی یک ترجمههای اینجوری یک بدآموزیهایی دارد. ما البته سوءظن نداریم به کسی و نمیگوییم که گفتهاید در این سرزمین تا آن سرزمینهای دیگر را شامل نشود؛ یعنی مؤمنین و عاملین به عمل صالح، فقط بر سرزمین حجاز میتوانند مسلط بشوند، اما بر …
توصیه به مراجعه به ترجمههای خوب و متعدد امروز
… تکرار بشود. مساجد گوناگون پایگاههای قرآن باشند؛ اعلان کنند مثلاً فرض کنید که شب پنجشنبه، شب جمعه، شب شنبه -یک شبی در هفته؛ اگر هر شب نمیشود- یک نفر خوانندهی قرآن بیاید آنجا بنشیند، شما هم بروید آنجا بنشینید و قرآن را باز کنید، او بخواند و شما نگاه کنید؛ و به ترجمه هم مراجعه کنید؛ ترجمههای خوب. زمان ما، آن وقتهایی که بنده در مشهد تفسیر میگفتم -دَهها سال پیش- یکی دو ترجمهی قرآن بود، آن هم ناقص؛ الان بحمدالله ترجمههای بسیار خوب، متعدّد وجود دارد در دسترس مردم، این ترجمهها را بگیرند نگاه کنند؛ این یک کار.
مراجعه به تفاسیر و ترجمهها برای فهم معانی قرآن
البته متأسفانه اکثر مردم ما از الفاظ آیات کریمهی قرآن، مستقیم کمتر استفاده میکنند؛ یعنی اکثر عربی نمیدانند. خب یکی از محرومیتهای ماست. لذا در قوانین کشور فراگیری زبان عربی که زبان قرآن است، یکی از چیزهای لازم فرض شده که این، به خاطر همین است. اگر ما واقعاً بخواهیم معانی قرآن را بفهمیم، مردم معمولی که عربی هم نخواندند، میتوانند مراجعهی به تفاسیر و به ترجمهها بکنند.
ترجمهٔ ماندگار قرآن، از خدمات برجستهٔ صفارزاده
درگذشت بانوی فرزانه، مترجم قرآن و نویسنده و شاعر خلاق، خانم دکتر طاهرهی صفارزاده را به بازماندگان گرامی ایشان و به جامعهی ادبی و شعر کشور تسلیت میگویم. خدمات این بانوی با ایمان بویژه ترجمهی ماندگار قرآن کریم، حسنات او را در پیشگاه حضرت حق سنگین خواهد کرد انشاءالله.
ناتمام بودن ترجمهٔ فارسی و لزوم ترجمهٔ دقیق به زبانهای دیگر
… ترویج قرآن کریم و عزیز که مایهی گسترش نور و معنویت وحی الهی است، هم وظیفه است و هم خود عملی محبوب است و هم مایهی سربلندی و افتخار کسانی است که بدان موفق شوند. در این کار به تناسب اهمیت آن، دقّت و پایبندی به اصول و موازین لازم است و هیچ سهلانگاری روا نیست. ترجمه قرآن به فارسی هنوز در نیمه راه است و جا برای برتر شدن دارد. به زبانهای دیگر هم این کار با همین توجه باید انجام گیرد. توفیق شما آقایان محترم را از خداوند مسألت میکنم.
فهم ترجمهٔ آیات همزمان با تلاوت در جلسات قرآن
… نشستهاید و کسانی که در مجالس قرآن مینشینند، باید معنای آن چیزی را که قاری تلاوت میکند، درست بفهمند. متأسفانه زبان ما زبان قرآن نیست. البته کسی که زبانش زبان قرآن هم هست تا تدبر نکند، نمیفهمد. قرآن را با تدبر باید فهمید. با تدبر میشود قرآن را فهمید؛ اما برای برداشتن حجاب ناهمزبانی، مقدمهای لازم است. برادران مسؤول در جلساتی که قاریها میخوانند، ترتیبی بدهند که مردم بتوانند ترجمهی آیاتی را که تلاوت میشود، در همان حین تلاوت بفهمند. این، خیلی اثر میکند. در روایات میفرماید: «مؤمنین وقتی که آیات عذاب را مرور میکنند، اشک خوف میریزند و وقتی آیات بهشت را مرور میکنند، اشک شوق میریزند.» این، بدون فهمیدن که امکان ندارد.
نمایش همزمان ترجمهٔ آیات هنگام تلاوت قاری
قرآنهای ترجمهدار، یا دستگاههایی درست کنند که وقتی قاری آیه را میخواند، همزمان، ترجمهی آن آیه بر صفحهای نوشته شود و همه آن را ببینند و بتوانند بفهمند؛ یعنی ضمن اینکه از صوت زیبای قاری لذت میبرند، از معانی آیات کریمهی قرآن هم لذت معنوی ببرند. بنده تأسف میخورم که شما برادران و خواهران که عاشق قرآن هستید غالباً از مفاهیم قرآن بهرهیزیادی نمیبرید. حتی خود قراء هم اینگونهاند! این، برای ما خیلی مایهی غصه و تأسف است. من عرض کردهام؛ الان هم مجدداً تکرار میکنم: برادران قاری، هر آیه و هر قسمت از …
دشواری یافتن معادل فارسی متقین و لزوم مأنوس و خوشآهنگ بودن واژه
… این یک جور پرهیز است و اسلام این را به شما توصیه نمیکند. بلکه میگوید در سینهی قضایا و واقعیتها با حوادث روبرو بشوید و در عین حال پرهیز کنید. مثل رانندهای که رانندگی میکند اما پرهیز هم میکند و این پرهیز همان است که گفته شد، مراقبت کردن و مواظب خود بودن. پس کلمهی پرهیز در اینجا یک کلمهای است درست، منتها چون پرهیزگاران در ترجمهی متقین زیاد تکرار شده و در ذهنها آن حساسیت لازم را به معنا برنمیانگیزد، من ترجیح دادم بگوئید پرهیزمندان البته پرهیزمندان را هم چون جا نیفتاده اصرار ندارم بگوئید، خود بنده آن سالهای قدیم تقوا را پرواگرفتن و پرواداشتن معنا میکردم، اما بعد فکر کردم دیدم عبارت پرواکاران و پروامندان یک عبارت نامأنوسی است و هیچ مصطلح نیست، یعنی آن موسیقی لغت باید بر گوش سنگینی نکند، باید زیبا به گوش برسد تا رایج شود و این یکی از رازهای واژهگزینی است.
خواندن قرآن با ترجمههای خوب و تدبر در معانی برای ناآشنایان با عربی
… پنجاه آیه را معنا میکنم یا پنجاه آیۀ دیگر را یا شصت آیۀ دیگر را معنا میکنم. قرآن ششهزار آیه است تقریباً، بیش از ششهزار آیه است؛ خودتان باید با قرآن انس داشته باشید. آنهایی که عربیدان هستند، سعی کنند این انسِ خودشان و رفاقت خودشان را با قرآن مستحکم کنند. آنهایی که عربی نمیدانند، ضمن اینکه سعی میکنند عربی یاد بگیرند، با زبان قرآن آشنا بشوند، قرآن خواندن و فهمیدن قرآن را هم نگذارند برای بعد از آنیکه عربی یاد گرفتند، الآن هم قرآن را بخوانند؛ منتها ترجمههای خوبی از قرآن پیدا کنید ـ که بعضی از ترجمهها ازنظر من خوب است و مورد پسند است ـ قرآن که میخوانید توجه به آن ترجمهها داشته باشید و دقت و تدبر در معانی آیات بکنید، ببینید از این نویدهایی که ما اینجا ذکر کردیم، کدامش را در قرآن میتوانید پیدا کنید. بنابراین من امروز دو موضوع دیگر را که مورد نظر است در این نویدها، که در قرآن آمده، ذکر میکنم. مابقیاش را به عهدۀ خود شما میگذارم و امیدوارم که شما هم نگذارید برای بعد از ماه رمضان یا برای وقت بیکاری و فراغت. همین امشب، همین امروز، در اولین فرصت، در اولین …
ترجمهنویسی، یکی از راههای فهم معانی قرآن
… را میشنود، بفهمد شما چه میگویید؛ ولو فیالجمله متوجّه بشود که شما چه میگویید. این احتیاج دارد به کار، کارش هم به عهدهی آموزشوپرورش و سازمان تبلیغات و دستگاههای قرآنی است که به کار قرآن اشتغال دارند. اینها بنشینند فکر کنند شیوههایی را حقیقتاً پیدا کنند. البتّه یکی از راهها نوشتن ترجمه است که مینویسند و خوب است؛ راههای دیگری هم وجود دارد که بایستی بگردند و آنها را کشف کنند. این سیرتِ قاری بود، دلِ قاری بود؛ گفتیم قاری با شرایطش باید قرآن بخواند.
بیان ترجمهٔ تفسیری کوتاه در کنار تلاوت در مسجد برای فهم مردم
… رواج تلاوت و استماع قرآن در همهی مساجد است. بعضی از مساجد اینجور است که در آن تلاوت میشود. عرض من این است که اگر بتوانیم، هر مسجدی را یک پایگاه قرآن قرار بدهیم؛ یعنی از یک قاری، دو قاری دعوت کنند ــ الحمدلله قاری که خب زیاد است ــ قبل از نماز بیایند آنجا؛ حالا اگر میشود، هر روز این کار را بکنند، که خب یک قدری مشکل است، لااقل هفتهای یک بار یک قاری، یک تلاوتگر قرآن بیاید در مسجد و بنشیند و قرآن بخواند، مردم گوش کنند؛حالا احیاناً یا خود او، یا یک نفر در کنار او تفسیر و ترجمهی تفسیریِ کوتاه و مختصری را هم برای فهم مردم بیان کنند. به نظر من اینها خوب است.
وجود ترجمههای خوب قرآن در کشور
خوشبختانه امروز ترجمههای خوب هم هست. در کشور افرادی زحمت کشیدند، ترجمههای خوبی کردند. به هر حال من توصیهام به شما برادران عزیزی که قرآن را با صوت خوش تلاوت میکنید، این است که به این نکته توجه کنید: یعنی قرآن را با توجه به معنا بخوانید؛ جوری بخوانید که با طرف مقابل، با مخاطبی که دارد میشنود، کأنه دارید با زبان قرآن حرف میزنید. این اگر شد، آن …
نیاز فارسیزبانان به ترجمهٔ قرآن به سبب نبود پیوند مستقیم ادبیات فارسی با آن
امروز پیش از اینکه به این جلسه بیایم، از یک کشور عربی کتابی برای من آوردند، که یک کتاب لغت عربی است. با سلیقهی خوبی بخشهایی از آیات قرآن را به مناسبت ادبیات عرب آورده است. البته این بخت عربزبانهاست که برای ادبیاتشان میتوانند از قرآن استفاده کنند؛ ما البته نمیتوانیم؛ چون ادبیات فارسی با قرآن ارتباط مستقیمی ندارد؛ باید قرآن را برای ما ترجمه کنند. اما به هر حال این یک نیاز است. امروز خوشبختانه حرکت قرآنی در کشور خیلی خوب است؛ لیکن در آموزش و پرورش باید نهادینه شود.
تفاوت تفهیم معنای تقوا با واژهگزینی در ترجمه
در مورد تقوا: چون کلمهی تقوا یک سخن تکرار شونده است و فرهنگ تقوا در جامعه خیلی تکرار میشود، من اصرار دارم شما آن نکتهی حرف مرا دریابید، و لذا مقصود را درست توجه کنید! من گفتم تقوا را میتوانیم اینطور معنی کنیم که شما بفهمید. اما واژهگزینی برای ترجمه یک معنی دیگر است.
نقد ترجمهٔ یقیمون الصلوة به نماز میگزارند
«و یقیمون الصلوة»: و نماز را به پا میدارند. من بارها این را گفتهام که به پاداشتن نماز غیر از گزاردن نماز است و متأسفانه در بعضی از ترجمهها مشاهده میشود مینویسند و نماز میگزارند، در حالی که نمازگزاردن در عربی میشود «یصلون» و «یقیمون الصلوة» یعنی نماز را بپا میدارند، پس به پا داشتن نماز چیزی بیش از گزاردن نماز است، که البته نمازگزاردن را هم شامل میشود. یعنی اگر شما بخواهید جزو نماز بپادارندگان باشید نمیتوانید نمازگزاردن را ترک کنید. بپاداشتن نماز، یعنی در محیط و درجامعه این واجب و این حقیقت لطیف را بوجود آوردن و محیط را محیط نماز کردن و دیگری را به نماز دعوت کردن و نماز را با توجه ادا کردن، و مفاهیم نماز را …
ترجمهٔ رحمان به بخشنده و رحیم به بخشایشگر
… یعنی دارای رحمت گسترده اما محدود به زمان خاصی که عبارتست از دنیا قبلاً من اینجور معنا کردم به نام خدای دارای رحمت همگانی و رحمت همیشگی، حالا که به لغت مراجعه میکنم دقت میکنم در لغت به نظرم این جور میآید که رحمن را میشود به صفت بخشا یا بخشنده، ترجمه کرد. بخشندگی خدا هیچ قیدی ندارد به همه میبخشد بخشا هم به همین معنا است البته بعضیها ترجمه میکنند خدای بخشاینده، غلط نیست چون بخشائیدن هم به معنی بخشیدن میآید، اما بخشیدن یعنی چیزی را به کسی دادن که بخشائیدن هم گاهی به همین معنا استعمال میشود لکن بیشترین معنای بخشائیدن گذشت کردن است بر من ببخشای یعنی از من بگذر بنابراین بخشایش به رحیم بیشتر تناسب دارد پس ما رحمن را میتوانیم با کلمه بخشنده یا بخشا ترجمه کنیم رحیم را به معنای بخشایشگر یا بخشاینده، لذا میتوانیم بگوئیم به نام خداوند بخشنده بخشایشگر یا بخشای بخشایشگر.
نبود معادل دقیق فارسی برای حمد و ناگزیری از واژهٔ ستایش
… مدح کرد مثلاً زیبائی کسی را بخواهیم تعریف کنیم در عربی گفته نمیشود حمد شد یا حمد کرد زیبائی او را. اما شجاعت کسی را میشود حمد کرد یا بخشندگی کسی را میشود حمل کرد و یا صفتی را که او به اختیار خود در خود بوجود آورده است، بنابراین حمد با مدح متفاوت است. در فارسی کلمهای که حمد را به این معنا نشان بدهد ما پیدا نمیکنیم من پیدا نکردم، ستایش میتواند معنای حمد باشد اما ستایش شامل معنای مدح هم هست در حالی که مدح با حمد متفاوت است، بنده در گذشته میگفتم سپاس و ستایش هر دو را با هم میآوردیم که هم معنای مدح و هم معنای شکر وقتی با هم جمع بشود میتواند معنای حمد را نشان دهد ولی چون محدود هستیم از جهت این لغت ناگزیر ستایش را به کار میبریم. «الحمد» یعنی همه ستایشها، الف و لام الف و لام «جنس» یا الف و لام «استغراق» است الف و لام جنس یعنی آنچه الف و لام بر او داخل شده جنس مورد نظر است پس میشود «الحمد» یعنی جنس حمد و طبیعت حمد اگر الف و لام استغراق باشد یعنی آنچه الف و لام را بر او داخل شده به همه …
نادقیق بودن ترجمهٔ عالمین به جهانیان
… «إنّا لله و إنّا إلیهِ رَاجعُون» این آن مفهوم «الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِین» است پایه همه احساسات و تفکرات و آرمانهای اسلامی همین است پس «الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِین» ستایش از آن خدا است پروردگار جهانها یا کردگار جهانها یا خداوندگار جهانها؛ جهانیان که گفته میشود معنای دقیق و کاملی نیست.