رفتن به محتوای اصلی

تحول در حوزه

نام‌های دیگر: اصلاح حوزه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بازنگری در برنامه، روش و سازمان حوزه‌های علمیه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم سالگرد شهادت دکتر مفتح— ۱۳۶۴/۰۹/۲۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مسأله‌ی بعدی - که این را هم در یک جمله عرض می‌کنم - این است که در حوزه باید به افکار جدید میدان داده شود. افکار جدید در همه‌ی زمینه‌ها؛ نه افکار انحرافی و التقاطی. منظور از افکار جدید، التقاط و انحراف و خروج از اصول نیست. باید مبتنی بر پایه‌ها و مبانی فقاهت باشد. چنانچه حرف جدید و فکر جدیدی مطرح شد، به آن اعتنا و احترام کنند. بنده یک وقت پیشنهاد کردم یک مجله‌ی فقه در حوزه‌ی علمیه‌ی قم به وجود آید. یک مجله‌ی تخصصی فقه، تا این‌که فضلای نام‌آور یا فضلای جوان و نورس، فرصت بیابند در مجله‌ای که در دسترس همه هست، افکار، درکها و برداشتهای جدید فقهی را مطرح کنند. اینها باید معروف شود. اگر کسی چیزی را فهمید، این را روی کاغذ بنویسد و پخش کند، تا همه بدانند چنین برداشت جدیدی، در باب حوزه وجود دارد. خلاصه به جوانان و نوآوریها و ابتکارها و افکار نو، اهمیت داده شود.
ترمیم یعنی چه؟ یعنی پس از ثلمه‌ی حاصل از فقدانها، حوزه عناصری را تربیت کند تا موجودىِ فعلی، جایگزین آنها باشد و نیز پس از اِندراسِ مفاهیم منسوخ، مفاهیمی بیافریند که جایگزین مفاهیم مندرس و کهنه شده باشد. مفاهیم، کهنه میشوند و نشاط و شادابی را بتدریج و با مرور زمان، از دست میدهند. باید بعد از آن‌که فکری به خاطر ورود انظار و دقّتهای گوناگون بر آن، به مرور زمان دچار خدشه شد و از استحکام اوّلیه افتاد، جای آن مفاهیم نویی گذاشته شود.
از آن مهمتر، مسأله‌ی بالندگی است. بالندگی به معنای پیشرفت و یک قدم جلو رفتن و آفاق تازه‌ای را کشف کردن است. بالندگی به این نیست که ما در یک بحث، دقّت بیشتری به خرج دهیم. فرض کنید مسأله‌ای را ملاّی قرن ششم به گونه‌ای استدلال میکرد؛ ما امروز دقّت بیشتری به خرج دهیم و بعضی از استدلالهای او را تحکیم و بعضی را رد کنیم و مسأله را از آب درآوریم. کار، فقط این نیست؛ بلکه باز شدن آفاق نویی - هم در خودِ علم؛ یعنی فقاهت و هم در محصولِ علم؛ یعنی مباحث فقهی - است. اصول و کلام و دیگر مباحث نیز همین‌طور است. این، به حیات احتیاج دارد.

گردهمایی دایرةالمعارف فقه نشانهٔ تحول مبارک و بی‌وقفه در حوزهٔ قم

نخستین گردهمایى علمى تخصّصى دایرة‌المعارف فقه، پیام‌آور آن است که در حوزه‌ى علمیّه‌ى قم، تحوّل مبارکى که همه چشم‌انتظار آن هستند، با آهنگى متین و بى‌وقفه در حال وقوع است.

رد لزوم ادارهٔ حوزه به شیوهٔ گذشتگان با استناد به تغییرات تاریخی آن

… این است که آن حوزه دیگر به ‌درد این دوران نمیخورد؛ این جواب البتّه جواب غلطى است. یک بناى مرتفعى است که سالیان متمادى به دست معمارهاى بسیار حسابى، خشت‌خشت آن چیده شده و با زیبایى بالا آمده؛ اتّفاقاً وقت استفاده از آن حالا است. بنابراین این که حرف غلطى است. یک جواب دیگر این است که «ره چنان رو که رهروان رفتند»؛[10] هزار سال این حوزه این‌جورى اداره شده است، «حالا شما چه میگویى؟ چه‌ جورى باید اداره بشود؟»؛ این هم غلط است؛ براى خاطر اینکه حتّى در دوران انزوا هم که شما نگاه کنید، وضع حوزه بر طبق تحوّلات گوناگون و درخواست‌هاى مختلف زمانه تغییر پیدا میکرده است. یک روزى بود که به‌ خاطر اینکه ارتباطات، ارتباطات ضعیفى بود و رفت‌وآمدها کم بود، در هر شهرى یک مرجع تقلید بود؛ شما کاشان میرفتید، یک مرجع تقلید داشت؛ قم میرفتید، یک مرجع تقلید داشت؛ تبریز میرفتید، یک مرجع تقلید داشت؛ اصفهان میرفتید، یک مرجع تقلید داشت؛ بلکه …

اثرپذیری حوزه‌ها از اقتضائات زمانه در طول تاریخ

… است که از نجف بپرسند امّا چنین کارى نشده بود. علما در هر جایى و در هر شهرى مرجع تقلید بودند. یک روز هم نوبت به شیخ انصارى[15] و به میرزاى شیرازى[16] رسید؛ همه نشستند در خانه‌هایشان و گفتند که آقا یکى است، مرجع یکى است. خب اقتضاى زمانه آن ‌وقت این‌جورى بود. یعنى اقتضائات زمانه در حوزه‌ها تأثیر داشته؛ این‌جور نبوده که حوزه‌ها از اوّل تا آخر بر یک قرار بماند.

لزوم طراحی فعالانهٔ تغییرات به‌جای انفعال در برابر زمانه

امروز اقتضاى حوزه‌ها چیست؟ امروز توقّع از حوزه‌ها چیست؟ چه ‌کسى باید روى این مسئله فکر بکند؟ چه‌ کسى باید از روى دلسوزى و صمیمیّت، بنشیند از روى طرح، آنچه را باید عوض کرد، آنچه را باید ایجاد کرد، عوض کند و ایجاد کند؟ آیا مناسب است که حوزه‌هاى علمیّه ــ به معناى بزرگانشان، علمائشان، مدرّسینشان، محقّقینشان، عناصر اصلى‌شان ــ بگویند حالا مى‌نشینیم بالاخره هر تغییرى که زمانه لازم دانست، خودش ایجاد خواهد کرد؟ این درست است؟ انفعال بهتر است یا فعل؟ مثبت بودن بهتر است، ایجاد کردن بهتر است، آفریدن بهتر است یا تسلیم قضا و قدر شدن؟ آن هم نه قضا و قدر الهى بلکه قضا و قدر انسانى و شیطانى و بشرى که دستهاى گوناگون هر جور میخواهند، خودشان بیایند درست کنند یا بر طبق سهل‌انگارى‌هاى ما هر چه میخواهد پیش بیاید. کدام بهتر است؟

اقتضائات متفاوت حوزهٔ دوران حضور با دوران انزوا

… بعضى حیله است؛ هر کدام یک جوابى لازم دارد، هر کدام مردى لازم دارد، مردانى لازم دارد. خب اینها را چه‌ کسى باید تربیت کند؟ چه‌ کسى باید خلق کند؟ اینها را چه‌ جورى درست کنیم؟ این، تغییراتى است که اگر چنانچه بخواهند کسانى فکر کنند، اطراف اینها باید فکر کنند. پس حوزه‌ى دوران حضور، اقتضائاتى دارد که لزوماً صد درصد منطبق با اقتضائات حوزه‌ى دوران انزوا نیست. این اقتضائات را چه ‌کسى باید درک کند و چه ‌کسى باید پاسخ بدهد؟ این، آن چیزى است که فضلا، متفکّرین، بزرگان، طلّاب جوان، فضلاى جوان، احساسات پُرشور، حکما و عقلاى قوم، همه هر کدام به‌ نحوى بایستى سهم خودشان را در این پیدا کنند و به این پاسخ بدهند.

شناخت نیازهای بیرون و برنامه‌ریزی حوزه برای تأمین آن

بنده تصوّرم این است که ما باید ببینیم چه ‌چیزى در بیرون لازم داریم؛ بعد ببینیم چگونه و با چه برنامه‌اى آن را میشود در حوزه به ‌وجود آورد. اوّلاً ما در زمینه‌ى علوم، فقط به علم فقه و اصول احتیاج نداریم؛ اگرچه «فقه و اصول» اساسى‌ترین و ستون فقرات کارى است که حوزه انجام میدهد؛ چرا؟ براى خاطر اینکه اداره‌ى جامعه، با شریعت اسلامى است و شریعت اسلامى با فقه به دست مى‌آید؛ اصول هم که مقدّمه‌ى آن است، …