رفتن به محتوای اصلی

تحول در حوزه

نام‌های دیگر: اصلاح حوزه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بازنگری در برنامه، روش و سازمان حوزه‌های علمیه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم سالگرد شهادت دکتر مفتح— ۱۳۶۴/۰۹/۲۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مسأله‌ی بعدی - که این را هم در یک جمله عرض می‌کنم - این است که در حوزه باید به افکار جدید میدان داده شود. افکار جدید در همه‌ی زمینه‌ها؛ نه افکار انحرافی و التقاطی. منظور از افکار جدید، التقاط و انحراف و خروج از اصول نیست. باید مبتنی بر پایه‌ها و مبانی فقاهت باشد. چنانچه حرف جدید و فکر جدیدی مطرح شد، به آن اعتنا و احترام کنند. بنده یک وقت پیشنهاد کردم یک مجله‌ی فقه در حوزه‌ی علمیه‌ی قم به وجود آید. یک مجله‌ی تخصصی فقه، تا این‌که فضلای نام‌آور یا فضلای جوان و نورس، فرصت بیابند در مجله‌ای که در دسترس همه هست، افکار، درکها و برداشتهای جدید فقهی را مطرح کنند. اینها باید معروف شود. اگر کسی چیزی را فهمید، این را روی کاغذ بنویسد و پخش کند، تا همه بدانند چنین برداشت جدیدی، در باب حوزه وجود دارد. خلاصه به جوانان و نوآوریها و ابتکارها و افکار نو، اهمیت داده شود.
ترمیم یعنی چه؟ یعنی پس از ثلمه‌ی حاصل از فقدانها، حوزه عناصری را تربیت کند تا موجودىِ فعلی، جایگزین آنها باشد و نیز پس از اِندراسِ مفاهیم منسوخ، مفاهیمی بیافریند که جایگزین مفاهیم مندرس و کهنه شده باشد. مفاهیم، کهنه میشوند و نشاط و شادابی را بتدریج و با مرور زمان، از دست میدهند. باید بعد از آن‌که فکری به خاطر ورود انظار و دقّتهای گوناگون بر آن، به مرور زمان دچار خدشه شد و از استحکام اوّلیه افتاد، جای آن مفاهیم نویی گذاشته شود.
از آن مهمتر، مسأله‌ی بالندگی است. بالندگی به معنای پیشرفت و یک قدم جلو رفتن و آفاق تازه‌ای را کشف کردن است. بالندگی به این نیست که ما در یک بحث، دقّت بیشتری به خرج دهیم. فرض کنید مسأله‌ای را ملاّی قرن ششم به گونه‌ای استدلال میکرد؛ ما امروز دقّت بیشتری به خرج دهیم و بعضی از استدلالهای او را تحکیم و بعضی را رد کنیم و مسأله را از آب درآوریم. کار، فقط این نیست؛ بلکه باز شدن آفاق نویی - هم در خودِ علم؛ یعنی فقاهت و هم در محصولِ علم؛ یعنی مباحث فقهی - است. اصول و کلام و دیگر مباحث نیز همین‌طور است. این، به حیات احتیاج دارد.

شاهدها (۱۵ پاراگراف)

لزوم هماهنگی حوزه با شرایط، امکانات و پیشرفت‌های زمان

… آینده‌ى کشور است، به ‌منزله‌ى راهنمایى است براى حرکت کلّى کشور؛ نه‌فقط امروز، براى فردا و فرداها که هر کدام از شما در یک بخشى باید این راهنمایى را انجام بدهید و در میان شما کسانى باید راهنمایى کلّ مجموعه را در دوران خودش و زمان خودش ان‌شاءالله‌ انجام بدهند. این مجموعه‌اى که امروز چشم امید جهانى به او است به یک معنا، و مایه‌ى اتّکا و امید آینده‌ى کشور و امروز کشور است، باید خودش را با شرایط زمان، با امکانات زمان، با پیشرفتهاى زمان هماهنگ کند. همین درس را بخواند، همین علم را بیاموزد، همین سلوک اخلاقى و معنوى را داشته باشد امّا از ابزارهاى جهان استفاده کند. این نمیشود که در دنیا کامپیوتر باشد، در دنیا سرعت، از ساعت و دقیقه به ثانیه رسیده باشد، در دنیا براى ذرّه‌ذرّه‌هاى وقت و انرژى حساب باز بشود، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشى عالم براى دانشجویان و محقّقین و خرده‌محقّق‌هاى خودشان امکانات تحقیق را فراهم کنند، [امّا] …

بهره‌گیری از کامپیوتر، روش‌های جدید تحقیق و کار جمعی در فقه

… از چهار پنج روز برسید به تهران! امکان ندارد چنین چیزى؛ یک ماشین پیدا میکنید سوار میشوید یک ساعت، دو ساعت [بعد] میرسید تهران. خب این یک وسیله‌اى است در اختیار ما. ما فقه هم میخوانیم، از وسیله‌ى سریع‌السّیر هم استفاده میکنیم، مگر مانعى دارد؟ مگر منافاتى دارد؟ ما فقه هم میخوانیم، از کامپیوتر هم براى فقه استفاده میکنیم؛ ما فقه هم میخوانیم، از شیوه‌هاى جدید تحقیق هم که در دنیا روشهاى ویژه و بسیار جدیدى براى تحقیق علوم غیر تجربى وجود دارد ــ فقه از علوم تجربى که نیست ــ استفاده میکنیم؛ ما فقه هم میخوانیم، از ابزارهاى کار دسته‌جمعى هم استفاده میکنیم.

لزوم بررسی جمعی و مسئولانهٔ مسائل حوزه و آماده‌سازی برای عمل

… حوزه، مکرّر در مکرّر آن را بیان میکنند: مسئله‌ى ترتیبات علمى و درسى و تقسیم‌بندى‌هاى حوزه مسئله‌اى است، کتاب درسى یک مسئله است، تخصّص و رشته‌گزینى یک مسئله است، نوع خدمات حوزه براى نظام یک مسئله است. خب، اینها را چه جورى حل کنیم؟ راه آن همان است که عرض کردم؛ باید در داخل حوزه کسانى فکر کنند، کار کنند از روى مسئولیّت، جمع‌بندى بشود و آماده بشود براى عمل؛ حتّى عامل آن هم مشخّص بشود. این کار بایستى ان‌شاءالله‌ در حوزه رواج پیدا کند.

در میان گذاشتن طرح با مراجع، جلب رضایت آنان و آغاز اصلاح حوزه

… مدرسه‌ى حقّانى مدرسه‌ى ایشان بود. مرحوم شهید بهشتى را ایشان بردند براى [این] کار؛ یعنى اهل برنامه‌اند، اهل این چیزهایند هر دوى این آقایان. یعنى هیچ اشکالى ندارد که این فکرها در حوزه‌اى باشد که در رأسش و در مقام مرجعیّتش یک چنین شخصیّت‌هاى عالى‌مقامى هستند. با آقایان در میان گذاشته بشود؛ آقایان فضلا بروند، با آنها در میان بگذارند، این حرفها را بگویند؛ وقتى رضایت آنها کسب شد ــ که البتّه کسب میشود، البتّه راضى خواهند بود ــ بیایند شروع کنند؛ بحول‌الله‌ و قوّته، کار را انجام بدهند؛ این ‌جورى حوزه درست خواهد شد. آقایان! بدون اینها حوزه در قیامت از ماها شکایت خواهد کرد. چون یک استعداد عظیمى است که به ‌قدر خود این استعداد از آن استفاده نشده.

تحول کند و ناسازگار با ضرورت‌ها، اما رو به پیش حوزه

البته سرمقاله‌ها و مطالبی که درباره‌ی مسائل حوزه نوشته میشود، تا آن‌جا که من میتوانم ببینم و در ذهنم هست، خوب است؛ منتها حوزه هم یک موجود متحول است. اگرچه تحول حوزه خیلی کند و بطیء و ناسازگار با ضرورت و اقتضاء است، لیکن به‌هرحال دارد تحول پیدا میکند. یقیناً حوزه‌ی امروز با حوزه‌ی اول انقلاب - حتّی دو، سه سال بعد از انقلاب - یکسان نیست. الان ارزشهایی در حوزه مطرح است که آن روز مطرح نبود؛ شاید هم این ارزشها، ارزشهای واقعی باشد. مثلاً امروز به مسأله‌ی نظام بخشیدن به حوزه و تمرکز دادن به اداره‌ی حوزه و تحول حوزوی، توجه بیشتری معطوف میشود؛ اما در اوایل انقلاب متأسفانه اصلاً طلبه‌ها یادشان نبود …

شکوهٔ طلاب و فضلای قم از مسائل حوزه و درخواست اقدام

الان درخواستهایی سراغ ما می‌آید؛ طلبه‌ها چیزهایی از ما میخواهند؛ حتّی بعضی از فضلای قم - که اگر آدم اسمشان را بیاورد، شاید کسی باور نکند که اینها این درد را دارند - به این‌جا میآیند و از مسائل حوزه شِکوه میکنند و اظهار علاقه میکنند که دستی بیاید و کاری در حوزه بکند؛ این نشاندهنده‌ی درخواستهاست.

امکان بهره‌گیری از نظرات طلاب برای کار در حوزه

… مسائل حوزه را - آنچه که الان باید انجام بگیرد - ما بایستی بدانیم. الان نظرات خوبی هم هست؛ بعضی از بچه‌های مشهدی خودمان هستند که پیش ما میآیند و میروند؛ گاهی اوقات نامه میدهند و حرفهای خوب و بکر در کارشان وجود دارد؛ انسان میبیند که اینها واقعاً کفایت میکند. حقیقتاً اگر کسی بخواهد کاری برای حوزه بکند، میتواند اینها را در همین نظرات پیدا کند؛ ولو خود آدم هیچ ابتکاری نداشته باشد، از آنها میتواند استفاده کند. من از این نظراتی که داده میشود، استفاده میکنم. شاید خود این جوانان هم خیال نمیکنند که ما این‌قدر از نظرات آنها استفاده میکنیم؛ فکر میکنند اعتنایی نمیشود؛ در حالی که نه، حقیقت قضیه این است که من استفاده میکنم؛ یعنی از نظرها و حرفهای آنها چیزی به دست میآورم؛ و این چیز خیلی مهمی است. آدم میبیند که جوانان …

لزوم دنبال کردن شکل مطلوب حوزه هرچند آرمانی به نظر برسد

پس یک مسأله این است که ما آن تحول و شکل مطلوبی را که برای حوزه لازم است - ولو ایده‌آلی به‌نظر برسد؛ بگذارید برسد - دنبال کنیم. اگر ایده‌آلها نباشند، حرکت کند خواهد شد. یک مقدار ایده‌آلهای دست نیافتنىِ در واقعیت، همواره باید مورد نظر ما باشد. ما اگر قهرمان نداشته باشیم، سازندگی شخصی نداریم؛ اصلاً فلسفه‌ی وجود «امام» در تفکرات کلامی ما هم همین است. «امام» آن مثال اعلی است که باید ما را …

لزوم طبقه‌بندی معلومات حوزه برای همگامی با نیازهای زمان

… ــ خیلى احتیاج به رسیدگى از لحاظ این جهات دارد که حضرتعالى باید ان‌‌‌‌‌شاءالله‌‌‌‌‌ بفرمایید به این آقایان فضلا و بزرگان حوزه که این کارها را بکنند. این کارها، کارهایى است که امروز هیچ چاره‌‌‌‌‌اى نیست جز اینکه این حوزه‌‌‌‌‌ى بزرگ را [برنامه‌‌‌‌‌دار کنیم]. این حوزه شده مثل یک انبار بزرگى از معلومات، که اینها مادامى‌‌‌‌‌که طبقه‌‌‌‌‌بندى نشود و استفاده‌‌‌‌‌هاى خوب نشود از اینها، نمیتواند پابه‌‌‌‌‌پاى نیازهاى زمان پیش برود. هزاران جا، الان محتاج مبلّغ هستیم و مبلّغ را حوزه باید بدهد. خب، آقایان فضلا که از حوزه تکان نمیخورند و هیچ‌‌‌‌‌کس از حوزه بیرون نمى‌‌‌‌‌آید، طلبه‌‌‌‌‌ها هم بعضى‌‌‌‌‌ها که مى‌‌‌‌‌آیند، ما نمیخواهیم، یعنى نیازها را برآورده نمیکنند.

امتحان طلاب، لازم اما تنها یکی از کارهای لازم در حوزه

رهبر انقلاب: امتحان، قدم اوّلى بوده که آقا[5] برداشتند. امتحان چیز لازمى است لکن یکى از صد کارى است که در حوزه باید بشود. گذشتگان و بزرگان ما در گذشته به این مسائل و نیازهاى روز واقعاً توجّه نداشتند. مرحوم آقاى آسیّدحسن تهامى از شاگردهاى خوب مرحوم میرزا،[6] با آقاى خویى و آقاى میلانى، هم‌‌‌‌‌عرض و هم‌‌‌‌‌قِران بودند. [مرحوم تهامی] شاگرد خوب میرزا بود و ملّاى حسابى‌‌‌‌‌اى بود. …

ناآشنایی حوزه با کار دسته‌جمعی و اشتراک مساعی

… استاد درس را میگیریم، تنها مطالعه میکنیم، تنها مباحثه میکنیم ــ مباحثه‌مان هم تنها است؛ کار دو نفرى است، امّا تنها است ــ یعنى اشتراک فکرى نیست. یک روز زید میخواند، عمرو میشود شاگرد او، گوش میکند؛ فردا عمرو میخواند، زید میشود شاگرد او، گوش میکند؛ کار فردى. کار دسته‌جمعى، اشتراک مساعى، ابزارهاى مناسب را جمع کردن و آوردن، اینها کارهاى جدید دنیا است. جدید که عرض میکنیم، این بخش آن خیلى هم جدید نیست، تقریباً قدیمى است امّا در عین ‌حال ما هنوز با آن چندان آشنا نیستیم.

تخصصی شدن، رشته‌بندی و امتحان در حوزه

… چنین چیزى؟ خب باید براى اقواى مأمومین هم یک درس ویژه‌اى گذاشت. استعدادها باید شناسایى بشود، طبقه‌بندى بشود، آن استعداد درخشان برکشیده شود و از او استفاده شود و به او آموخته شود. اینها کارهایى است که در سِلک کارهاى جدید، در جمله‌ى کارهاى جدید قرار میگیرد. اینها باید در حوزه انجام بگیرد؛ تخصّصى شدن از همین قبیل است؛ رشته‌رشته کردن از همین قبیل است؛ امتحان از همین قبیل است؛ و کارهاى گوناگون این‌جورى. نیایند بگویند که آقا! بزرگان ما همان‌جور درس خواندند، به آنجاها هم رسیدند. خب بزرگان ما ابزار و وسیله‌اى نداشتند. اگر کسى مثل ابن‌سینا در دنیاى امروز با امکانات امروز درس میخواند، کارى میکرد که تا هزار سال دیگر دنیا مدیون او باشد؛ …

نوآوری در کتاب درسی با متونی استوار و در عین حال فشرده

… که «نمیشود این جوری جنس پلاستیکی در حوزه درست کرد؛ یعنی مثلاً باید کتابهای مطوّل را اوّل تا آخر خواند و بعد قوانین و بعد شرح لمعه و بعد معالم و بعد امثال اینها؛ دانه‌دانه اینها را باید با شروح معتبر مطالعه کرد». من گفتم آقا جان! من نمیگویم پلاستیک درست کنید. من میگویم از جنسی که از آهن محکم‌تر است، امروز دارند صفحه‌ای درست میکنند از کاغذ نازک‌تر؛ من این را میگویم درست کنید. نوآورى کنیم. مگر میشود این مجموعه‌ى انسانى با این عظمت، با این‌ همه استعداد، نوآورى نداشته باشد در کتاب درسى؟ نمیشود. اینها را چه کسى باید بکند؟ این‌ همه کارها را چه کسى باید بکند؟ این کارها را بایستى مدیریّت حوزه بکند. کارهاى فردى البتّه انجام گرفته که یک فردى، مخلصى، مصلحى، دلسوزى، کتابى نوشته، کتابى تخلیص کرده، کتاب نویى آورده، درس جدیدى گفته، مطلب تازه‌اى آورده، امّا کار …

لزوم از دست ندادن بیشتر فرصت کار برای حوزه

… کنند - البته چیزهایی در ذهن شریفشان بود - لیکن ما طلبه‌ها و عناصر علاقه‌مند به مسائل حوزه، باید از آن فرصت به نحوی استفاده میکردیم؛ که تا حالا این کار نشده است؛ حالا هرکسی یکطور گرفتار بوده؛ بعضیها در دولت، بعضیها در مبارزات، بعضیها در مسائل گوناگون دیگر؛ این فرصت از دست رفته؛ نباید بگذاریم بیشتر از این از دست برود.

لزوم تحول در اموری که با تطور زمان دگرگون می‌شود

… عَمَلاً فَاَتقَنَه؛[10] کار را باید متقن انجام داد؛ کار را باید خوب انجام داد؛ درس را باید خوب خواند؛ اخلاق را باید رعایت کرد؛ تدیّن را باید در زندگى خود اصل دانست؛ ممشاى[11] بزرگان را در آداب زندگى، در خلقیّات عبادى و عملى باید اسوه قرار داد، الگو قرار داد. یک چیزهایى هم البتّه به تطوّر[12] زمان، متطوّر میشود، آنها را هم باید متطوّر کرد، باید متحوّل کرد. پس افراد حوزه از بزرگ و کوچک تا طلبه‌ى تازه‌ به ‌حوزه ‌آمده، در عمل شخصى خود نقشى میتوانند ایفا کنند که آن نقش در سلامت حال و آینده‌ى حوزه اثر خواهد گذاشت.