رفتن به محتوای اصلی

تأویل

نام‌های دیگر: تأویل قرآن

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بیان معنای باطنی یا فراتر از ظاهر آیات و روایات و آفت تأویل نادرست.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۰
۱۳۶۴۱۴۰۰

فقط سال ۱۳۷۷همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

فُضیل‌بن‌یسار که یکی از اصحاب برجسته و ممتاز و ثقه‌ی[20] حضرت باقر و حضرت صادق (علیهما السّلام) است، میگوید من از امام باقر سؤال کردم که معنای این روایت چیست؟ یک روایتی در اختیار آنها بوده که میفرماید: «ما فِی القُرآنِ آیَةٌ اِلّا وَ لَها ظَهرٌ و بَطن» -که البتّه دنباله دارد- همه‌ی‌ آیات قرآن رویی دارد و پشتی دارد، ظاهری دارد و باطنی دارد؛ میگوید پرسیدم این ظاهر و باطن یعنی چه. حضرت فرمود که «بَطنُهُ تَأویلُه»؛ ظاهرش که ظاهر است؛ [امّا] باطن، آن چیزی است که تأویل آن است. تأویل یعنی آنچه برگشت این آیه و مُفاد این آیه منطبق با آن است. مِنهُم ما مَضیٰ وَ مِنهُم ما لَم یَکُن بَعدُ یَجری کَما تَجرِی الشَّمسُ وَ القَمَر؛[21] مثل ماه و خورشید که به طور دائم بالای سر انسانند و مخصوص روزی دونِ[22] روزی نیستند، این آیات شریفه‌‌ی قرآن هم مثل خورشید بالای سر ما هستند و دائم هستند؛ این جور نیست که یک روزی باشند، یک روزی نباشند؛ بنابراین هدایت قرآنی این جوری است.
یا پیغمبر اکرم خود ما، صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم، آیۀ سورۀ ﴿وَ الضُّحىٰ﴾ مطلب را خوب روشن می‌کند. ـ در این نوشته‌ها هست،[13] بنده هم حالا معنا می‌کنم ـ مفسرین در اینجا مطالبی گفته‌اند، روایاتی هم که در ذیل سوره هست، بنده نگاه کردم، روایات تأویل است نه تفسیر. آنچه روایت در ذیل سورۀ شریفۀ ﴿وَ الضُّحىٰ﴾ هست، مثل صدی نودِ روایاتِ ذیل آیات قرآن، تفسیر ظاهر لفظ نیست، ظاهر لفظ معنای خودش را می‌دهد، که حالا معنا می‌کنیم و نوشتیم آنجا؛ آن تأویل است، اضافه کردن یک نکته بر نکات این آیه است، واِلّ خود آیه روشن است. امام علیه‌الصلاةوالسلام نمی‌خواهند لفظ ظاهر آیه را برخلاف ظاهر حمل کنند، بلکه ظاهر آیه به‌جای خود محفوظ، می‌خواهند یک چیزی اضافه کنند. آنچه را که من و شما در نگاه معمولی به آیه نمی‌فهمیم، امام علیه‌السلام آن چیز را هم به ما یاد می‌دهد؛ این اسمش تأویل است. ضمناً یک قسمتی از همین بحث امروز ماست که تلاوت امروز ما ﴿والضحىٰ﴾ است.

تأویل سخنان پیامبر و آیات قرآن، در صدر اسلام و امروز

در صدر اسلام، هیچ وسیله‌یی برای شناسایی نبود این که شما میبینید مردم صدر اسلام در برهه‌ی خاصی از زمان، دچار انحرافهای عجیب و غریبی شدند، مقداری مربوط به این است که هیچ شاخصی وجود نداشت. البته کلمات پیغمبر شاخص بود، وجود امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) شاخص بود، آنچه پیغمبر در مورد امیرالمؤمنین و درباره‌ی اهل بیت فرموده بود، اما این گونه الفاظ و کلمات، همیشه کسانی هستند که این‌گونه الفاظ و کلمات را تأویل کنند و شهدایی برایش درست کنند. حتی در مورد قرآن هم این کار را میکردند؛ در مورد آیات قرآن هم شبهه و تأویل و این حرفها بود. همیشه بوده، حالا هم هست.