روی آوردن به بتپرستی و گوساله با وجود معجزهٔ شکافتن دریا
رنجهای حضرت موسیٰ در این خاطرات مشخّص است. خب زحمات فراوان حضرت موسیٰ (علیه السّلام) در مصر، درگیری با فرعون و مشکلات عجیب و غریبی که بعد از برگشتن از مدیَن تا بیرون آمدن از مصر برای این بزرگوار پیش آمد -در رابطهی با فرعون، در رابطهی با بنیاسرائیل، در رابطهی با سَحَره و دیگران- و بعد از آن معجزهی عظیمی که اتّفاق افتاد، که دریا شکافته شد و دشمنِ بنیاسرائیل با همهی نیروهایش جلوی چشم آنها غرق شد، خب این دیگر باید یک ایمان ثابت مستقرّی را در بنیاسرائیل به وجود میآورد؛ [ولی] این جوری نشد. اوّل که گفتند «اِجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَة»،[2] که دنبال شرک و بتپرستی و مانند اینها [بودند و] دلشان پَر زد برای بتپرستی -این اوّل کار بود- بعد هم که قضیّهی گوساله [بود] که این ظاهراً مربوط به همین چهل روز است؛ که این بزرگوار وقتی که از میقات برگشت، دید که اوضاع دگرگون شده و ملّت برگشتند.
سختدلی پس از گذشت زمان و از دست دادن توکل و استقامت
… فراموش بشود؛ درس شروع مظلومانهی متّکی به ایمان و غیرت دینی و برکتی که خدای متعال به این جور حرکتی میدهد و این حوادث عظیم را پشت سرِ هم به وجود میآورد. خداوند متعال در جای جای قرآن این نکته را که «فراموشی سراغتان نیاید» تکرار کرده است به مناسبت اُمم گذشته. میفرماید: وَ لا یَکونوا کَالَّذینَ اوتُوا الکِتابَ مِن قَبلُ فَطالَ عَلَیهِمُ الاَمَدُ فَقَسَت قُلوبُهُم؛[2] بنیاسرائیل یک روزی آن چنان قدرت معنویای پیدا کردند که با اینکه مردشان، زنشان، فرزندانشان زیر شکنجهی فرعون بودند، توانستند فرعون را مغلوب کنند، توانستند ایستادگی کنند، مقاومت کنند تا اینکه خدای متعال راه را برای آنها باز کند و فرج به آن عظمت را با غرق فرعون و فرعونیان به آنها عطا کند. همین بنیاسرائیل بعد از اندکی، فَطالَ عَلَیهِمُ الاَمَدُ فَقَسَت قُلوبُهُم؛ یک مقداری که زمان گذشت، با گذشت زمان از آن حالت اوّلیه خارج شدند، دلها سخت شد، سنگین شد، قسی شد؛ آن توکّل، آن اعتماد به خدا، آن حرکت در راه خدا، آن صبر، آن استقامت را از دست دادند، نتیجه این شد که «وَ ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ باءو بِغَضَبٍ مِنَ الله»؛[3] این آیه یکی از آیات است؛ آیات متعدّد دیگری هم [وجود دارد]. حضرت موسیٰ به بنیاسرائیل گفت: اَفَطالَ عَلَیکُمُ العَهد؛[4] شما تا دیروز زیر فشار فرعون بودید، حالا زمان خیلی گذشته که فراموش کردید و میگویید «اِجعَل لَنا اِلهًا کَما لَهُم ءالِهَة»؟ اینها درس است؛ این، آن چیزی است که بنده …
برخورداری از نعمت الهی و سپس گرفتاری به غضب و لعنت الهی
… مرا از انعام شدگانی که از قبیل «فاُولئک مع الّذین انعم اللَّه علیهم من النّبیّن و الصّدّیقین و الشّهدا[1] » هستند قرار بده، نه از قبیل آنهایی که دربارهشان فرمودهای: «اذکروا نعمتی الّتی انعمت علیکم و أنی فضلتکم علی العالمین[2] .» یعنی بنیاسرائیل. بنی اسرائیل هم جزو کسانی بودند که خدای متعال برایشان انعام کرد و قرآن مصرّح این معناست: «یا بنی اسرائیل أذکروا نعمتی الّتی انعمت علیکم»؛ «من به شما هم انعام کردم.» و «أنی فضلتکم علیالعالمین»؛ «نعمت بسیار بزرگی هم دادم؛ که شما به خاطر آن نعمت، بر همه بشریت فضیلت پیدا کردید.» اما همین بنیاسرائیل، کسانی بودند که بعدها کارشان به جایی رسید که خدای متعال، لعنت دائمی بر آنان فرستاد و در روایات داریم که مراد از «المغضوب علیهم»، یهود است. یعنی کسانی که دچار آن تجربه و امتحانِ تلخِ تاریخی شدند. البته، چنین چیزی، در مورد مسلمین هم ممکن است. به همین سبب، قرآن، مسلمانان را بر حذر داشته است.
تنزل از برتری بر جهانیان به ذلت در نتیجهٔ عمل خودشان
این تاریخ در مقابل ما است؛ این قرآن معلّم بصیرتبخش بشریّت است. بنىاسرائیل را که چند جاى قرآن خداوند به اینها فرمود: وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العلَمین[5] ــ من شما را بر همهى عالمین فضیلت بخشیدم ــ همین بنىاسرائیل کارى کردند که خداى متعال فرمود: وَضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ باءو بِغَضَبٍ مِنَ الله .[6] خداوند قوموخویشى با کسى ندارد؛ این تلاش آنها است که تعیینکنندهى سرنوشت آنها است. لذا در سورهى جمعه مىبینید دربارهى همین بنىاسرائیل میفرماید: مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّورىة؛ تورات را حمل بر آنها کردند یعنى بر دل و جان آنها، بر زندگى آنها، بر ذهن آنها وارد کردند ــ پس اینها از تورات بهره بردند ــ امّا «ثُمَّ لَم یَحمِلوها»؛ لکن …
گرفتار شدن به ذلت پس از برتری به سبب رفتار خودشان
بنده بارها عرض کردهام بنىاسرائیل را که خداى متعال در چند جاى قرآن میگوید «وَفَضَّلنهُم عَلَی العالَمین»[23] یا «فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمین»[24] ــ شما را ما بر همهى مردم دنیا برترى دادیم ــ همین بنىاسرائیلند که میفرماید: وَضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ بآءو بِغَضَبٍ مِنَ الله؛[25] چرا؟ رفتار خود آنها موجب شد. مگر خدا با بنده و شما قوموخویشى دارد؟ مگر خدا با جمهورى اسلامى ــ با این اسم ــ قوم و خویشى دارد؟ من و شما هستیم که باید معیّن کنیم این جمهورى، اسلامى است یا اسلامى نیست؛ این هم در رفتار ما است. [البتّه] اینکه من عرض کردم یک اقلّیّتى هستند، یک اکثریّتى …
برتری داده شدن بنیاسرائیل با نعمت الهی و سرانجام گرفتار شدن به لعنت دائمی
… مَعَ الَّذینَ اَنعَمَ اللهُ عَلَیهِم مِنَ النَّبیّینَ وَ الصِّدّیقینَ وَ الشُّهَدآءِ»[15] هستند قرار بده، نه از قبیل آنهایی که دربارهشان فرمودهای «اُذکُروا نِعمَتِیَ الَّتی اَنعَمتُ عَلَیکُم وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمیَ»[16]، یعنی بنیاسرائیل. بنیاسرائیل هم جزو کسانی بودند که خدای متعال به آنها اِنعام کرد و قرآن مُصرِّح[17] این معناست، «یا بَنی اِسرآئیلَ اذکُرُوا نِعمَتِیَ الَّتی اَنعَمتُ عَلَیکُم»، من به شما هم اِنعام کردم، و «وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمینَ» نعمت بسیار بزرگی هم دادم که شما بهخاطر آن نعمت، بر همۀ بشریّت فضیلت پیدا کردید. اما همین بنیاسرائیل کسانی بودند که بعدها کارشان به جایی رسید که خدای متعال، لعنت دائمی بر آنان فرستاد و در روایات داریم که مراد از «اَلمَغضوبِ عَلَیهِم» یهود است؛ یعنی کسانی که دچار آن تجربه و امتحانِ تلخِ تاریخی شدند. البته چنین چیزی، در مورد مسلمین هم ممکن است، به همین سبب، قرآن مسلمانان را بر حذر داشته است.
گرفتار شدن به ذلت و خشم الهی به سبب غرّه شدن به خدا
… انسان عمل صالحی را به میدان بیاورد، از خدا پاداش بخواهد؛ اینکه انسان بگوید، ما که بندۀ خوب خدا هستیم و خدا حتماً به ما کمک خواهد کرد؛ اینکه انسان از حلم الهی سوءاستفاده کند و به گناه ادامه بدهد؛ از عذاب خدا خود را ایمن بداند؛ اینها همه غرّهشدن به خداست. این غرّهشدن به خدا، همان بلایی است که بر سر بنیاسرائیل آمد. خدای متعال آنها را ملت برگزیده قرار داده بود؛ اما چون به خدا غرّه شدند و وظایف خودشان را انجام ندادند، خدای متعال دربارۀ آنها فرمود: «ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ»[4]. آنها همانهایی هستند که خدای متعال در چند جای قرآن تصریح کرده که من اینها را مردمان برگزیده قرار دادم؛ «وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمیَ»[5]؛ اما همینها با عملِ بدِ خود کاری کردند که خدای متعال دربارۀ آنها فرمود: «ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَ …
مقاومت سالیان در مصر فرعونی تا نابودی فرعون با وعدهٔ الهی
… است. نه اینکه بنشینید انتظار بکشید؛ [بلکه] دل شما گوشبهزنگ باشد. همینطور که در قضیّهی حضرت موسیٰ به مادرش گفته شد: اِنّا رادُّوهُ اِلَیکِ وَ جاعِلوهُ مِنَ المُرسَلین؛[7] این بچّه را به تو برمیگردانیم و او را هم از مرسلین قرار میدهیم و نجاتتان خواهد داد؛ این، بنیاسرائیل را مستحکم کرد. بنیاسرائیل در مصرِ فرعونی، سالهای متمادی، مقاومت کردند؛ البتّه بعد خراب شدند، امّا سالها مقاومت کردند. همین مقاومت بود که موسیٰ را آورد و حرکتش را آغاز کرد و دنبال او راه افتادند و به نابودی فرعون و فرعونیان منتهی شد؛ این، انتظارِ فرج است. انتظار فرج یعنی انتظار برطرف شدن همهی نقصهایی که شما الان گفتید؛ ده برابر این هم نقص وجود دارد که شما نگفتید. انتظار فرج یعنی این، یعنی آماده بودن، فکر کردن، بنبست نپنداشتن؛ بنبستانگاری خیلی چیز بدی است. این معنای انتظار فرج است؛ …
کفران نعمت و گرفتار شدن به غضب الهی
البتّه «اَنعَمتَ عَلَیهِم» هم دو جور هستند: یک جور «اَنعَمتَ عَلَیهِم»ی که بعد، ناشکری میکنند، دچار کفران نعمت میشوند مثل بنیاسرائیل -بنیاسرائیل هم جزو «اَنعَمتَ عَلَیهِم» بودند، امّا ناشکری کردند و «غَضِبَ اللهُ عَلَیهِم»[5] شدند- یک عدّه هم نه، «اَنعَمتَ عَلَیهِم»ی هستند که «غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهِم وَ لَا الضّالّین»[6] هستند که نه مغضوب واقع شدند، نه گمراه شدند؛ شهدای ما از این قبیلند؛ [چون] شهید از دنیا رفتهاند؛ پس راه اینها را ما بایستی دنبال کنیم و یاد بگیریم و استفاده کنیم و این را به نسلهای گوناگون تعلیم بدهیم.
اعتراضهای مکرر به موسی و لزوم مصون ماندن از ایرادهای بنیاسرائیلی
… لِقَومِه! یا قَومِ لِمَ تُؤذونَنی وَ قَد تَعلَمونَ اَنّی رَسولُ الله»[27] احتمالاً اشارهای به این است که مرتّب فشار میآوردند که «آقا، چرا نشد، چرا نشد؟» که البتّه اینها مال بعد از نجات از دست فرعون است، امّا قبل از نجات از دست فرعون هم همین جور بود؛ قالوا اوذینا مِن قَبلِ اَن تَأتِیَنا وَ مِن بَعدِ ما جِئتَنا،[28] به حضرت موسیٰ اعتراض میکردند که حالا هم که تو آمدهای، باز [برای] ما همان اذیّتها وجود دارد؛ یعنی ایرادهای بنیاسرائیلی که میگویند، واقعاً همین جور است؛ باید مواظب باشیم که اینها دامن ما را نگیرد.
بیصبری بنیاسرائیل پس از آمدن حضرت موسی (ع)
… از پیغمبری آمدند به مصر و آن معجزه را نشان دادند و دعوت و این حرفها -خب، بنیاسرائیل منتظر بودند دیگر؛ از گذشته خبر داده شده بود که یک منجیای خواهد آمد و آن منجی هم موسیٰ است؛ حالا موسیٰ آمده، منتظر بودند بمجرّدیکه موسیٰ آمد، دستگاه فرعون کنفیکون بشود؛ نشده بود- قرآن میگوید آمدند پیش حضرت موسیٰ و گفتند که «اوذینا مِن قَبلِ اَن تَأتِیَنا وَ مِن بَعدِ ما جِئتَنا»؛[13] تو که آمدی چه فرقی کرد؟ چه تفاوتی کرد؟ قبل از اینکه بیایی هم ما را آزار میکردند، زیر فشار بودیم، حالا هم که آمدی باز زیر فشاریم. ببینید! این آن حالت بیصبریِ بنیاسرائیلی است؛ بیصبری. حضرت موسیٰ گفت خب صبر کنید: اِنَّ الاَرضَ لله یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِه وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقین؛[14] تقوا اگر داشته باشید، عاقبت مال شما است؛ صبر لازم است. این حالت را نباید داشته باشید؛ اینکه ما بگوییم چرا نشد، چهجوری شد، پا به زمین بزنیم، درست …
قساوت قلب بنیاسرائیل بهسبب نقض پیمان با خدا
در سورهی مبارکهی زمر [آمده]: فَوَیلٌ لِلقٰسِیَةِ قُلوبُهُم مِن ذِکرِ اللهِ اُولٰئِکَ فی ضَلٰلٍ مُبین؛[3] دلِ سخت، دلِ دچار قساوت، اینجوری است. گمراهی آشکار برای اینها در این آیه ذکر شده. در سورهی مبارکهی مائده دربارهی بنیاسرائیل میفرماید: فَبِما نَقضِهِم میثاقَهُم لَعَنّـٰهُم وَ جَعَلنا قُلُوبَهُم قاسِیَة؛[4] مظهر لعنت الهی، قساوت قلب آنها است که بر اثر عمل خود آنها است: فَبِما نَقضِهِم میثاقَهُم؛ معاهدهی خودشان با خدای متعال را فراموش کردند، نقض کردند. اینها چیزهایی است که در جامعهی مؤمن ما باید مورد توجّه باشد؛ بخصوص برای ما مسئولین که هرکدام در یک بخشی، باری بر دوش داریم. در سورهی مبارکهی بقره، باز دربارهی بنیاسرائیل [میفرماید]: ثُمَّ قَسَت قُلوبُکُم مِن بَعدِ ذٰلِکَ فَهِیَ کَالحِجارَةِ اَو اَشَدَّ …
تبدیل برتری به ذلت به سبب کفران نعمت
… به هیچ وجه فضای خرسندکنندهای نیست. ما بایستی از اسلام برای عمل خودمان، برای رفتارهای خودمان، برای موضعگیریهای خودمان درس بگیریم و بدانیم بقای نظام اسلامی، برکات الهی، تفضلات و رحمت الهی تا وقتی است که ما پایبند و مقید باشیم. خدا که با ما قوم و خویشی ندارد. بارها من عرض کردهام بنیاسرائیل همان کسانی هستند که خدای متعال در قرآن مکرر میفرماید: «اذکروا نعمتی الّتی انعمت علیکم و انّی فضّلتکم علی العالمین».[4] خدا بنیاسرائیل را بر عالمین تفضیل داد؛ اما همین بنیاسرائیل به خاطر اینکه لوس شدند، قدر نعمت خدا را ندانستند و کفران کردند، «کونوا قردة خاسئین»،[5] «ضربت علیهم الذّلّة و المسکنة»؛[6] تبدیل شدند به این.
ذلت و غضب الهی در پی غره شدن به خدا و ترک وظایف
… ما که بندهی خوب خدا هستیم و خدا حتماً به ما کمک خواهد کرد؛ این که انسان از حلم الهی سوء استفاده کند و به گناه ادامه بدهد؛ از عذاب خدا خود را ایمن بداند؛ اینها همه غرّه شدن به خداست. امام سجاد میفرماید: خدایا! مصیبت دائمی برای آن کسی است که به تو غرّه بشود. این غرّه شدن به خدا، همان بلایی است که بر سر بنیاسرائیل آمد. خدای متعال آنها را ملت برگزیده قرار داده بود؛ اما چون به خدا غرّه شدند و وظایف خودشان را انجام ندادند، خدای متعال دربارهی آنها فرمود: «ضربت علیهم الذّلة و المسکنة». آنها همانهایی هستند که خدای متعال در چند جای قرآن تصریح کرده که من اینها را مردمان برگزیده قرار دادم؛ «و انّی فضّلتکم علی العالمین»؛ اما همینها با عمل بد خود کاری کردند که خدای متعال دربارهی آنها فرمود: «ضربت علیهم الذّلة و المسکنة و باؤوا بغضب من اللَّه»، …
سرگردانی چهلساله به دست خود و امکان کوتاه کردن آن
… انسانها تلاش و کار و همّت خود را بیشتر به کار گیرند، به اهداف الهی - که در برنامه الهی تعیین شده است - زودتر خواهند رسید؛ اما اگر به کار نگیرند و ضعف نشان دهند، در این راه سالیان درازی معطّل خواهند شد؛ مثل تیهِ بنیاسرائیل: «اربعین سنةً یتیهون فیالارض[2] »؛ بنیاسرائیل به دست خود دچار سرگردانی و بیابانگردی شدند. بنیاسرائیل میتوانستند مانع بروز آن سختی و تلخی شوند؛ میتوانستند مدّت آن را کوتاهتر کنند؛ میتوانستند مدّت آن را با ضعفهای خود طولانیتر کنند. سرنوشت ما هم همین است. برای مسلمانان هم، جهت آفرینش بشر، بعثت و فلسفه اعزام رسل و انزال کتب از سوی پروردگار، هم بیان و هم تعیین شده است. خود انسانها هستند که میتوانند این راه را طولانی یا کوتاه کنند؛ میتوانند خود را زودتر یا دیرتر به مقصد برسانند.
تن دادن به هوای نفس با وجود مشاهدهٔ حقانیت موسی
… متعال است. «فلمّا زاغوا»؛ آنها قدم را کج گذاشتند و خود را به سراشیب زیغ دچار کردند؛ آنگاه «ازاغ اللَّه قلوبهم»؛ خدا هم آنها را منحرف و از این راه پرتاب کرد. پرتاب کردن خدا چیست؟ سلب توفیقات الهی. این در باب بنیاسرائیل است که البته فقط مخصوص بنیاسرائیل نیست. بنیاسرائیلی که فرعون را دیدند، حقّانیت موسی را فهمیدند و جلوِ چشم خود مشاهده کردند که چطور خدای متعال به وسیله بندهی برگزیدهاش - یعنی جناب موسیبنعمران - این حرکت عظیم را کرد؛ بنیاسرائیلی که دریا و لشکر فرعون و حوادث عجیب و غریب را به چشم خود دیدند، ولی به هواهای نفسانی و غفلت - همان نسیانی که گفته شد - تن دادند، به این وادی افتادند؛ «زاغوا». در همین آیه میفرماید: موسی به آنها گفت: «لم تؤذوننی»؛ چرا اینقدر مرا آزار میدهید؟ خدای متعال در سورهی احزاب میفرماید: «یا ایّها الّذین امنوا لا تکونوا کالّذین اذوا موسی فبرّأه اللَّه مما قالوا و کان عنداللَّه وجیها»؛[13] مثل کسانی که موسی را آزار دادند - …
عبرت از قومی که نعمت و حکومت الهی را حفظ نکرد و به ذلت افتاد
… الهى، این تفضّل بزرگى که خداى متعال کرد، مثل همهى تفضّلات الهى یک سند تضمینشدهاى از طرف خدا در دست مردم ندارد؛ مثل همهى نعمتها است؛ اگر نگه داشتیم این نعمت را، خواهد ماند؛ اگر خوب نگه داشتیم، روزبهروز بهتر و بالندهتر خواهد شد، برکات آن بیشتر خواهد شد؛ اگر خداى نکرده آن را تضییع کردیم، حمل نکردیم این بار را، مثل همان کسانى خواهیم شد که در قرآن بارها و بارها، آن هم براى درس گرفتن ما، خداوند متعال اسم آنها را آورده: مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّورىٰةَ ثُمَّ لَم یَحمِلوها؛[3] در باب بنىاسرائیل، مکرّر خداى متعال فرموده است که ما اینها را فضیلت دادیم، اینها را بر دشمنانشان پیروز کردیم، به اینها حکومت دادیم، به اینها مُلک و قدرت دادیم؛ همین بنىاسرائیل هم کسانى هستند که خداى متعال دربارهى آنها فرمود: ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ باٰءو بِغَضَبٍ مِنَ الله؛[4] و تعبیرات گزندهى متعدّدى در قرآن دربارهى بنىاسرائیل [هست].
تمثیل حمل تورات بی عمل، هشداری به مسلمانان
… به مسلمانهاى هر زمان تفهیم بکند؛ یعنى هر زمان هر نسلى که احساس مسلمانى کرد، باید از این هشدار الهى بترسد؛ منتها قرآن در اینجا این را مستقیم نمیگوید؛ جاهاى دیگر چرا، [امّا] در اینجا با یک شکل بسیار ظریفى و با یک تمثیل این را بیان میکند. تمثیل به چه کسى؟ به بنىاسرائیل: مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّورىٰةَ ثُمَّ لَم یَحمِلوها؛ تورات را به آنها بار کردیم، دادیم؛ بر ذهن آنها، بر دل آنها، بر ایمان آنها تورات را سوار کردیم امّا بعد از اندکى، بعد از گذشت زمانى این بار معنوى را، این هدایت الهى را پرتاب کردند و خودشان را از آن محروم کردند. آن وقت نتیجه این میشود که ظاهر، ظاهرِ هدایت است، باطن، باطنِ بىخبر از هدایت؛ نام، نامِ موحّد، باطن، باطنِ مشرک؛ نام، نامِ مسلمان، باطن، باطنِ کافر: کَمَثَلِ الحِمارِ یَحمِلُ اَسفارًا؛[12] [مانند] کتاب روى چهارپایى که از مضمون آن هم هیچ اطّلاعى ندارد.
خواری بنیاسرائیل به سبب ناشکری و حفظ نکردن نعمت الهی
… ثروت، مثل رفاه، مثل سلامتى و از این قبیل؛ و چه نعمت معنوى باشد، مثل عزّت، مثل استقلال، مثل آزادى، مثل ایمان، مثل روحیهی جهاد و مقاومت. خیلى از ملّتها را ما در تاریخ سراغ داریم که نعمت خدا شامل حال آنها شد، امّا نتوانستند این نعمت را براى خودشان حفظ کنند. در قرآن بارها به بنیاسرائیل خطاب شده است که ما شما را بهترین خلایق قرار دادیم -وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العّْلَمین-[2] امّا همین بنیاسرائیل بهخاطر ناشکرى، بهخاطر اینکه نتوانستند نعمت الهى را حفظ کنند، کارشان به جایى رسید که قرآن فرمود: ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَة.[3] تاریخ ملّتها و تاریخ بشر پُر است از تجربهی ملّتهایى و افرادى که نعمت را به دست آوردند، امّا نتوانستند آن را نگه دارند.
… نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثینَ» را نمیشود حمل کرد بر وراثت معنوی و بر امامت علمی و فقهی. این همان امامت سیاسی است، این همان چیزی است که بهمعنای حاکمیت سیاسی است؛ همچنانیکه در باب مصداق اولی این آیه ـ یعنی بنیاسرائیل ـ میشود این را فهمید. آیه در باب بنیاسرائیل است؛ که خدای متعال به بنیاسرائیل وعده داد: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرِ» تا آخر، «وَ نُرِیَ فِرعَونَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما مِنهُم ما کانوا یَحذَرونَ»[10]؛ یعنی حاکمیت بنیاسرائیل بهجای حاکمیت فرعونی، امامت بنیاسرائیل در زمین. و امروز هم شما میبینید از این آیه، ما همین را استنباط میکنیم. امامت یعنی امامت سیاسی، یعنی حاکمیت، یعنی رسیدن به آن چیزی که وعدۀ پیغمبران، وعدۀ پیغمبر، و وعدۀ همۀ امامان بود. (67/8/8) آدم میبیند که در دید امام باقر صلواتاللهعلیه بهثمررسانندۀ رستاخیزِ …
رد قرآن بر واگذاشتن جنگ به موسی و پروردگارش
… میکنند. یعنی چه توکل میکنند؟ یعنی دست را روی دست میگذارند، میگویند خدا خودش درست کند؟ نه، معنای توکل این نیست. آنکسیکه دست روی دست میگذارد درمقابل تکلیفها و تعهدها و مسئولیتها، بهجای اینکه نیروی خود را مسئول بداند، معجزۀ خدایی را مسئول فرض میکند؛ اینچنین آدمی باید بداند که قرآن این عمل را رد کرده است، بهصورت مشت محکمی بر دهان بنیاسرائیل که به موسی گفتند: ﴿فَاذهَب اَنتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا اِنّا هاهُنا قاعِدونَ﴾[13] تو و پروردگارت بروید، مشغول جنگ بشوید، با دشمن بستیزید، ما اینجا نشستیم ـ به تعبیر بنده کنار دیوار، زیر سایه ـ وقتی فتح کردید، ما را هم خبر کنید تا بیاییم. این را قرآن نفی میکند. این روش، روشِ بنیاسرائیلِ مطرودِ ملعونِ دور از جادۀ انسانیتِ محروم از لذائذ دین و ایمان است، برای آنهاست، شایستۀ مُسلِم نیست. پس توکل بهاینمعنا نیست. این حرفی که در بین مردم رایج شده ـ دارم میگویم تا همه بشنوند و همه بفهمند ـ اینیکه رایجِ میان مردم است؛ میگویند: آقا، خدا خودش باید اصلاح بکند، از بندۀ خدا کاری برنمیآید؛ این غلط است. اگر از بندۀ خدا کاری برنمیآمد، اگر برای از …
توبیخ قرآن از ایمان به بخشی از کتاب و کفر به بخشی دیگر
موسمی نیست تعهد، گاهگاهی نیست تعهد. نسبت به زمانی، نه زمان دیگر نیست؛ نسبت به شخصی و به شخص دیگر نیست؛ تعهد همگانی و همهجایی و همیشگی است. قرآن کریم از یهود نام میآورد، آنکسانیکه یکجا میگفتند باید برادران ما ـ منظورشان یهودیهاست ـ همچون عزیزانی محفوظ بمانند؛ اما آنجاییکه پای منافع شخصیشان بهکار میآمد، همین برادران را در جنگها میکشتند و اسیر میگرفتند و میفروختند و پولش را میخوردند. قرآن در مقام توبیخ بنیاسرائیل میفرماید: ﴿اَفَتُؤمِنونَ بِبَعضِ الكِتابِ وَ تَكفُرونَ بِبَعضٍ﴾[4] به بعضی از دین ایمان دارید، به آنجاهای بیدردسرِ راحتش مؤمنید و متعهد، به بعضی دیگر از دین بیایمانید؟ بیعقیدهاید؟ مگر میشود اینجور چیزی؟ مگر میتوان تفکیک قائل شد میان دو سخن و دو فرمان که هر دو از یک مبدأ و یک نقطه سرچشمه گرفته است.
استقامت چهارصدساله در حفظ آرمانها در جامعهٔ فرعونی
… یا برای اینکه آن سَلامتِ نَسَبشان را از بین ببرد؛ یعنی دخترهای بنیاسرائیل ظاهراً با پسرهای آنها ازدواج نمیکردند، میخواست که جوانی نباشد، دخترها باشند تا نسل قاطی بشود و بنیاسرائیل هضم بشوند در جامعۀ فرعونی، در جامعۀ مصر هضم بشوند، حل بشوند، از بین بروند. چون همینطوریکه یکوقتی در آیات اول سورۀ بقره به یک مناسبت گفتم، چهارصد سال بنیاسرائیل در میان آن جامعۀ نابسامانِ ناموزون فرعونی استقامت کرده بودند و ایدههای شریف خودشان را نگه داشته بودند.
باقی ماندن کتاب آسمانی در میان آنان نشانهٔ موفقیتشان
… نصرت به همۀ پیغمبران میدهد، بهعنوان یک نوع، یک مصداق، یک نمونه میفرماید: ﴿وَ لَقَد آتَينا مُوسىٰ الهُدىٰ﴾ ما به موسی راهیافتگی و هدایت دادیم. ﴿وَ لَقَد آتَينا موسىٰ الهُدىٰ وَ اَورَثنا بَني اِسرائيلَ الكِتابَ﴾ کتاب را برای بنیاسرائیل به میراث نهادیم. بنیاسرائیل صاحب کتاب، صاحب مجموعۀ معارف و مقررات الهی باقی ماندند و این نشان میدهد که اینها موفق شدند، واِلّ اگر کفار و طاغیههای زمان بر بنیاسرائیل پیروز میشدند، اجازه نمیدادند که آنها برطبق کتاب آسمانی خود عمل کنند؛ کتاب را از میان آنها ضایع میکردند. ﴿هُدىً وَ ذِكرىٰ لِاُولِي الاَلبابِ﴾ که این کتاب هدایت است، راهیابیست و آگاهیست برای صاحبان عقل و خرد.
ترس و کمیقینی اصحاب موسی هنگام نزدیک شدن فرعونیان
… که وقتی حضرت موسیٰ بنیاسرائیل را برداشت و شبانه به طرف دریا حرکت کردند که از آنجا بگریزند و بروند ــ حالا فردایش بود، پسفردایش بود، درست در تاریخ مشخّص نیست ــ فرعونیها فهمیدند، اینها را دنبال کردند؛ منتها آنها پیاده و بازحمت، اینها با اسب و سواره؛ وقتی که نزدیک شدند و دیده میشدند، فَلَمَّا تَراءَا الجَمعان،[14] اصحاب موسیٰ رو کردند به موسیٰ گفتند: اِنّا لَمُدرَکون؛[15] اصحاب موسیٰ ــ بنیاسرائیل ــ ترسو و کمیقین به موسیٰ گفتند: اِنّا لَمُدرَکون؛ الان میآیند ما را میگیرند؛ پدرمان درآمد! حضرت موسیٰ فرمود: کَلّا؛ هرگز! اِنَّ مَعِیَ رَبّی سَیَهدین؛[16] خدا با من است. این سنّت الهی است؛ اینها سنّتهای الهی است.
نمونهٔ نعمتیافتگانی که مغضوب شدند
… از سوى پروردگار عالم، در قبال این نعمت چه روشى از خود نشان خواهد داد. در سورهى حمد در نمازها میخوانید که «صِراطَ الَّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهِم غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهِم وَ لَا الضّالّین»؛[4] یعنى کسانى که نعمت هم میگیرند، ممکن است «مَغضوبِ عَلَیهِم» بشوند؛ مثل بنىاسرائیل؛ بارها خداى متعال به بنىاسرائیل فرمود: اُذکـُروا نِعمَتِیَ الَّتیِ اَنعَمتُ عَلَیکُم ؛[5] مورد نعمت خدا قرار گرفتند امّا در تفسیر همین سورهى حمد، «مَغضوبِ عَلَیهِم» تفسیر شده است به بنىاسرائیل. نعمت را که گرفتیم، باید مواظب باشیم که بعد از تسلُّم[6] نعمت، شکرگزار نعمت باشیم تا «مغضوب علیه» نشویم و جزو «ضالّین» نشویم. راهش هم این است که شکر کنیم. عزیزان من! حقیقت شکر هم این است که انسان نعمت را از خدا بداند؛ نه اینکه [فقط] به زبان بگوید [بلکه] با …
ادعای برتری قومی به سبب لطف بیشتر یهوه
… پای من، من باید پایم را بگذارم روی سر او؛ من برای فرمان دادن آفریده شدم، او برای فرمان بردن آفریده شده؛ من برای آقا زیستن آفریده شدم، او برای بدبخت بودن ساخته شده؛ من بندۀ خدایی هستم که آن خدا قدرتش بیشتر است، او بندۀ یک خداییست که آن خدا عُرضهاش کمتر است؛ مثل چیزی که بنیاسرائیل میگفتند. بنیاسرائیل میگفتند که خدای ما، خدای عالم، یَهُوَه[13] است و یَهُوَه لطفش به بنیاسرائیل بیشتر است. بتپرستان مشرک هندوستان میگفتند که جامعه به چهار طبقه تقسیم میشود، هر طبقهای یک خدای مخصوصی دارند و از یک جای مخصوصی آفریده شدهاند. اما بینش توحیدی خالص اسلامی میگوید تمام ممکنات و موجودات از یکجا، از یک مبدأ، از یک دست قدرت، آفریده و ساخته و پرداخته …