رفتن به محتوای اصلی

ایثار

نام‌های دیگر: فداکاری، از خودگذشتگی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

گذشتن از جان و مال و منافع خود در راه خدا و دیگران.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:اولین نماز جمعه‌ بعد از شروع جنگ تحمیلی— ۱۳۵۹/۰۷/۰۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

اصل و لبّ قضیّه هم در عنوان پاسدارى، این است که انسان حاضر باشد براى حراست از این انقلاب و از این نظام از خود بگذرد. از خود گذشتن یک کلمه‌ى سهل و ممتنعى است؛ بعضى میگویند «ما که حاضریم در گرماگرم جبهه‌ى جنگ برویم، بجنگیم و کشته بشویم، این از خود گذشتن است» لکن این‌جور نیست؛ از خود گذشتن اوّلاً خیلى مشکل‌تر از این حرفها است؛ ثانیاً از همین الان شروع میشود، از همین لحظه شروع میشود؛ از همین احساسى که در ذهن من و شما هست، از‌خود‌گذشتگى شروع میشود تا میرسد به آنجایى که انسان در میدان جنگ بتواند از جان خود هم بگذرد. قدم اوّل، گذشتن از یک چیزِ کمتر از جان است، از یک چیز کوچک، از یک نام، از یک نشان، از یک احترام، از یک ارزش مادّى، از یک خانه‌ى خوب، از یک ماشین، از یک پول؛ از اینها اگر توانستیم بگذریم، از جان هم راحت میتوانیم بگذریم. این‌جور نیست که کسى در بند غرایز خود اسیر باشد و غریزه ــ چه غریزه‌ى شهوانى، چه غرایز دیگر زندگى ــ انسان را مثل پر کاهى به این ‌طرف و آن‌ طرف بکشاند، بعد انسان با خودش فکر کند و بگوید ما که حاضریم جانمان را در راه خدا بدهیم! این‌جورى نیست؛ خیال میکنیم.
موضعگیری در قبال خدا و بندگان خدا و امر خدا و آنچه که مربوط به ذات مقدّس پروردگار است، عبارت از گذشت است. شهید در قبال خدا، گذشت و ایثار کرده است. ایثار، یعنی ندیدن و به حساب نیاوردن خود. این، اوّلین موضعگیرىِ شهید است. اگر او خود را به حساب میآورد و در معرض نابودی و خطر قرار نمیداد، به این مقام نمیرسید. این جوانانی که در جبهه‌های جنگ، در گرمای خوزستان، در زیر آفتاب شصت و پنج درجه حرارت و یا در سرمای کردستان، بر روی کوههای پر از برف، رفتند و جان را فدا کردند، همه‌شان خانه داشتند، زندگی داشتند، پدر و مادر مهربان داشتند، بعضی همسر عزیز و نازنین داشتند، بعضی فرزندان و جگر گوشگان داشتند، آسایش داشتند، آرزو داشتند؛ اما همه را گذاشتند و رفتند.
مسئله‌ی دوّمی که مسئله‌ی اساسی است، قضیّه‌ی معاد، قضیّه‌ی محاسبه، قضیّه‌ی تمام نشدن قضایا با زوال جسم -با مرگ- است؛ این خیلی مسئله‌ی مهمّی است؛ اینکه حساب و کتابی در کار است؛ «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَه». ملّتی که این اعتقاد را داشته باشد و در برنامه‌ی عملی‌اش این معنا باشد که «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَه. وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَه»،[6] در زندگی‌اش تحوّل اساسی به وجود خواهد آمد. اعتقاد به امتدادِ نتایج عمل، ایثار و جهاد را معنا میبخشد و منطقی میکند. یکی از ابزارهای مهمّ ادیان -که در اسلام به‌طور واضحی وجود دارد- مسئله‌ی جهاد است. جهاد باید همراه با ایثار باشد؛ وَالّا جهاد نخواهد شد. ایثار یعنی ازخودگذشتگی. در منطق عقل ابزاری، ازخودگذشتگی یک امر بی‌منطقی است. خب، چرا من از خودم بگذرم؟ این اعتقاد به معاد است که این را منطقی میکند، عقلانی میکند. وقتی ما معتقدیم که هیچ عملی از بین نخواهد رفت و همه‌ی اعمال محفوظ است و ما در آن زندگی واقعی -که حَیَوان واقعی و زندگی واقعی است؛ «اِنَّ الدّارَ الآخِرَةُ لَهِیَ الحَیَوان»[7] - این اعمال را در مقابل چشممان خواهیم دید، آن‌وقت اینجا اگر برای تکلیف، برای وظیفه یک چیزی را از دست دادیم، احساس خسارت نمیکنیم؛ ولو آن چیز جانمان باشد، ولو آن چیز عزیزان و فرزندانمان باشد. باید اینها جزو الگوی پیشرفت بیاید و در پیشرفت یک جامعه معنا پیدا کند. بنابراین مسئله‌ی اصلی، مسئله‌ی توحید و مسئله‌ی معاد است.

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

ایثار فاطمه (س) به فقرا و تناقض ادعای محبت او با بریدن نان فقرا

… احقاق کنیم؛ ما هم باید از کسى نترسیم. مگر نمیگوییم که یک‌تنه در مقابل یک جامعه‌ى بزرگ زمان خود ایستاد؟ ما هم باید همچنان‌که همسر بزرگوارش فرمود: لا تَستَوحِشوا فى طَریقِ الهُدىٰ لِقِلَّةِ اَهلِه،[9] از کم بودن در مقابل دنیاى ظلم و استکبار نترسیم، تلاش کنیم. مگر نمیگوییم که آن بزرگوار کارى کرد که سوره‌ى «هَل اَتىٰ» درباره‌ى او و شوهرش و فرزندانش نازل شد ــ ایثار نسبت به فقرا، کمک به محرومان، به قیمت گرسنگى کشیدن خود؛ «وَ یُؤثِرونَ عَلیًّ اَنفُسِهِم وَلَوکانَ بِهِم خَصاصَة»[10] ــ ما هم باید همین کارها را بکنیم. این نمیشود که ما دم از محبّت فاطمه‌ى زهرا (سلام الله‌ علیها) بزنیم و [بگوییم] آن بزرگوار براى خاطر گرسنگان، نان را از گلوى خود و عزیزانش مثل حسن و حسین (علیهما السّلام) و پدر بزرگوارشان (علیه ‌السّلام) برید و داد به آن فقیر ــ نه یک روز، نه دو روز؛ سه روز ــ امّا ما که پیروِ یک چنین کسى هستیم، نه فقط نان را از گلوى خود نمیبُریم که به فقرا بدهیم، [بلکه] اگر بتوانیم نان را از گلوى فقرا هم میبُریم! مگر میشود؟ نمیشود.

آمادگی برای فداکاری، رمز شکست‌ناپذیری ملت‌ها و پیشرفت ملت ایران

… قضایاى خلیج فارس[6] که این سردمداران دیکتاتور کشور عراق با همه‌ى اظهار شجاعتها و قدرتهایشان، چون به جان و به مقام خودشان علاقه داشتند، چطور عقب نشستند و کوتاه آمدند! [امّا] این دلیلِ قدرت آمریکا نیست؛ این دلیل ضعف آنهایى است که در مقابل آمریکا قرار داشتند. یک ملّت، یک گروه مبارز اگر آماده باشد که در راه هدف فداکارى بکند، هیچ قدرتى بر او فائق نخواهد آمد؛ راز پیشرفت ملّت ایران در این بود؛ این را همه‌ى ملّتهاى مبارز باید به یاد داشته باشند.

لزوم فداکاری برای برپا ماندن دین و ایمان

امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) صریحاً بیان میکند: وَ لَعَمرى لَو کُنّا نَأتِى ما اَتَیتُم ما قامَ لِلدّینِ عَمودٌ وَ لا اَخضَرَّ لِلایمانِ عود؛[5] این کلام امیرالمؤمنین است؛ یعنى اگر در صدر اوّل در کنار پیغمبر، ما هم مثل شما ــ آن کسانى که مخاطبین آن بزرگوار بودند ــ عمل میکردیم، یک شاخه‌ى ایمان سبز نمیشد، یک عمود دین بر پا داشته نمیشد؛ پس این چیزها لازم است.

لزوم فداکاری ملت‌های مسلمان برای عبور از موانع

… نتیجه این شد که قرنها مسلمانها شدند سروران عالم و قدرت یگانه‌ى عالم؛ بر اثر همان سختى‌ها بود. با اینکه بعدها در ارکان حکومتهاى اسلامى فساد هم رخنه کرد امّا همان بناى مستحکم و بناى مرصوصِ[14] اوّلى توانسته بود که این بارِ سنگین را در طول قرنها بر دوش بکشد. سختى‌ها را تحمّل کنیم. ملّتهاى مسلمان فداکارى کنند تا از مشکلات عبور کنند و از موانع بگذرند.

تحقق حقیقت انسانیت با ایثار

… این کسانی که قدرت در آنها به حدی میرسد که جان خودشان را حاضرند در راه خدا قربانی کنند، یعنی شهداء، اینها پرواز میکنند. یک جوان شانزده هفده ساله‌ی مجاهد فیسبیل‌الله در آن سال‌های استثنائی جنگ واقعاً یک برقی بود که در تاریخ زد و تمام شد و آن آثار عظیمی داشت. یک جوان مینشست یک وصیت مینوشت که وقتی من این وصیت‌نامه‌ها را میدیدم مثل اینکه یک عارف بزرگ آنرا نوشته، گاهی که ما این کتابها و این نوشته‌های بزرگ عرفا را نگاه میکردیم رنگ و بوی سخن این شهداء رنگ و بوی سخن آن عرفای واصل را داشت، در حالی که من یقین دارم اینها اسم آن کتابها را هم نشنیده‌اند و آن مطالب را از زبان هیچکس نشنیدند، بلکه جوشش درون خود اوست و شکوفایی آن گل وجود بنیآدم و آن حقیقت انسانیت است که با ایثار تحقق پیدا میکند.

گذشتن جوانان از لذت‌های دنیا و والدین از فرزندان خود

… به دست آمد؟ برادران و خواهران عزیز در سراسر کشور! چه شد که شما پیروز شدید؟ آیا جز ایمان شما، توکّل شما به خدا، تصمیم شما براى ایستادگى در مقابل دشمنان خدا، وحدت کلمه‌ى شما که به هیچ وسیله‌اى نتوانستند آن را در هم بشکنند، فداکارى قهرمانانه‌ى جوانان شما؛ جوانانى که در عین جوانى از لذّتهاى دنیا گذشتند و تسلیم وسوسه‌ها نشدند، و پدر و مادرى که از جوانانشان گذشتند و تسلیم وسوسه‌ى محبّت و عشق به اولادشان نشدند، و بى‌اعتنائى به زخارف[15] دنیا، و نگریستن به هدف عالى ــ یعنى سربلندى اسلام و مسلمین ــ عامل دیگرى داشت پیروزى ملّت ایران؟ اگر ایران در آن روزى که دشمن به او از همه ‌طرف حمله کرد، به شرق یا به غرب ــ به آمریکا، به اروپا، به شوروى ــ رو مى‌آورد، باز هم پیروز شده بود؟ نمیگذاشتند پیروز بشود. جنگ تمام میشد، امّا جنگِ بدون پیروزى، جنگِ بدون افتخار؛ و سلطه‌ى خودشان را بر این ملّت از سر …

فداکاری‌ها مایهٔ سربلندی اسلام، کوتاهی دست بیگانگان و آبروی ایران

جانبازان عزیز که سلامت خود را فدا کرده‌اند و اسیران آزاده و سربلند که سالیانى از آزادى خود را مایه گذاشته‌اند، و خانواده‌هاى این همه، که انواع رنجها را در راه خدا به جان خریده‌اند، همگى در صفوف مقدّم این جایگاه ارزشى، و پشت سر شهیدان والامقام ما قرار دارند. این فداکارى‌هاى بزرگ در کنار حضور مستمرّ رزمندگان ملّت ما در جبهه‌هاى گوناگون کارزار انقلابى توانسته است اسلام را سربلند و دست بیگانگان را از میهن کوتاه، و ایران را بلندآوازه و آبرومند سازد. این مجاهدتها توانسته است راه ملّت ایران را به سوى هدفهاى متعالى اسلام بگشاید و در دنیاى تاریک و اسیر مادّیّت و شهوت، دریچه‌اى به معنویّت به روى او باز کند و به او عزّت و شخصیّت ببخشد.

بی‌اعتنایی جوانان انقلابی به حقوق در آغاز انقلاب

… ــ هرچه توانستیم خرج کردیم، مگر اعتماد مردم باقى میماند؟ مگر مردم کورند؟ مردم ما ــ ایرانى‌ها ــ همیشه جزو هوشیارترین ملّتها بوده‌اند؛ امروز به برکت انقلاب از هوشیارترین‌هایند؛ از هوشیارها هم هوشیارترند. آقایان! مگر مردم نمى‌بینند ما چه جوری زندگى میکنیم؟ آن وقتى که جوان حزب‌اللّهىِ ما میرفت در جهاد یا سپاه یا فلان وزارتخانه، و به او میگفتند چقدر حقوق میخواهی، میگفت آقا این حرفها چیست؟ مگر من براى حقوق آمده‌ام! اصرار میکردند که آقا بالاخره زن و بچّه است، زندگى است، باید بگردد، یک‌ چیزى بگیر. اینها افسانه است به‌ نظر شما؟ به‌ نظرم اگر شما بروید در دنیا این را نقل کنید و کسى وضع چند سال قبل ما را ندیده باشد، خواهد گفت افسانه است، ولى این واقعیّت است. این در همین …

به نتیجه نرسیدن هیچ کاری بدون فداکاری و تحمل سختی

یک کلمه خطاب به ملّت عراق عرض کنم؛ ملّت عراق باید بدانند که این لحظه، لحظه‌ى حسّاسى است؛ اگر بِایستند، «آقایى» نصیب آنها خواهد شد، عزیز خواهند شد؛ البتّه یک مقدارى سخت است؛ فداکارى لازم دارد. بدون فداکارى، هیچ چیزى به نتیجه نخواهد رسید. اگر خیال میکنند عزّت و کرامت و آزادى و زندگى راحت را مثل یک لقمه‌اى میشود در دهان کسى گذاشت، اشتباه است. باید سختى را تحمّل کنند، منتها سختىِ کوتاه‌مدّت و موقّتى است، از بین خواهد رفت. امّا اگر کوتاه بیایند، همین رژیم عراق آنچنان پدرى از آنها در خواهد آورد، آنچنان قساوتى به‌ خرج خواهد داد که قساوتهاى گذشته‌ى او ــ که آنها هم به‌ نوبه‌ى خود بى‌نظیر است ــ در مقابل آن کوچک باشد. اگر این رژیم بر مردمش مسلّط بشود ــ العیاذ بالله‌ ــ از مردمش …

روحیهٔ مردم‌دوستی و ایثار عامل رسیدن ملت به اهداف

… به کسانى که نادار هستند، محتاج کمکند و مستمندند، حتماً کمک کنند. این روح همکارى و همیارى در میان ملّت ما که سنّت قدیمى است و دستور عالى اسلام است، چیز بسیار ارزشمندى است؛ آن را حفظ کنید. بخصوص در ایّام عید و ایّام ماه مبارک رمضان، به آن بیشتر اهمّیّت بدهید. این روحیه ــ روحیه‌ى مردم‌دوستى، روحیه‌ى ایثار، از خودگذشتگى، براى دیگران فکر کردن و کار کردن ــ روحیه‌اى است که ملّت ما را به نتایج و غایات این حرکت خواهد رسانید. با دولت، با مسئولین همچنان ‌که تا کنون بوده‌اید، همراه باشید و کمک کنید؛ همه در یک سنگر قرار دارید و دشمن در مقابل شما است. این مجاهدت عمومى، مجاهدت براى سازندگى کشور، ان‌شاءالله‌ باید در سال ۷۰ یک رشد و سرعت بیشترى پیدا کند تا ما در پایان این سال، شاهد …

عمل فداکارانهٔ انتحاری در جای خود ایثار و حسنه

اگر ما تاکتیک به کار نبریم، اگر در جنگ دانش بخرج ندهیم، توده‌ی انبوه، کاری صورت نخواهد داد. همان عشق و علاقه و دلباختگی به هدفهای انقلاب، همچنان که به شکل یک عمل انتحاری - که در جای خود، یک ایثار و یک صدقه و یک حسنه است - تحقق پیدا میکند، در جای خود هم به شکل یک تاکتیک رزمی پخته و کارآمد، خودش را نشان میدهد؛ و نتیجه این میشود که شما بر دشمنی که به سلاح و تاکتیک و عِده و عُده مجهز است، پیروز میشوید.

کنار گذاشتن کسب‌وکار از سوی برخی مؤمنان برای انقلاب

… دادید و دشمن را مأیوس کردید، در اساسى‌ترین میدانها یعنى میدان اقتصادى، بایستى یک حضور فعّال، در خدمت اهداف دولتى و اسلامى و نظام انقلابى و نه فقط براى سود شخصى داشته باشید. این درست نیست که کسى خیال کند که خب من کاسبم، من تاجرم، من براى سود دارم کار میکنم؛ نه، انسانهایى را ما مى‌شناسیم، مؤمنین و متدیّنینى را ما مى‌شناسیم که براى خاطر انقلاب، دکّان و کسب و کار و خرید و فروش و سود و استفاده، همه را بوسیدند گذاشتند کنار، آمدند در میدان انقلاب و براى انقلاب، زندگى خودشان را شب‌ و روز مصرف کردند؛ این‌جورش را هم داریم. ما البتّه از همه این‌جور توقّعى را نداریم امّا از همه توقّع انصاف را داریم. این هم یک نکته.