رفتن به محتوای اصلی

ایثار

نام‌های دیگر: فداکاری، از خودگذشتگی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

گذشتن از جان و مال و منافع خود در راه خدا و دیگران.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:اولین نماز جمعه‌ بعد از شروع جنگ تحمیلی— ۱۳۵۹/۰۷/۰۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

اصل و لبّ قضیّه هم در عنوان پاسدارى، این است که انسان حاضر باشد براى حراست از این انقلاب و از این نظام از خود بگذرد. از خود گذشتن یک کلمه‌ى سهل و ممتنعى است؛ بعضى میگویند «ما که حاضریم در گرماگرم جبهه‌ى جنگ برویم، بجنگیم و کشته بشویم، این از خود گذشتن است» لکن این‌جور نیست؛ از خود گذشتن اوّلاً خیلى مشکل‌تر از این حرفها است؛ ثانیاً از همین الان شروع میشود، از همین لحظه شروع میشود؛ از همین احساسى که در ذهن من و شما هست، از‌خود‌گذشتگى شروع میشود تا میرسد به آنجایى که انسان در میدان جنگ بتواند از جان خود هم بگذرد. قدم اوّل، گذشتن از یک چیزِ کمتر از جان است، از یک چیز کوچک، از یک نام، از یک نشان، از یک احترام، از یک ارزش مادّى، از یک خانه‌ى خوب، از یک ماشین، از یک پول؛ از اینها اگر توانستیم بگذریم، از جان هم راحت میتوانیم بگذریم. این‌جور نیست که کسى در بند غرایز خود اسیر باشد و غریزه ــ چه غریزه‌ى شهوانى، چه غرایز دیگر زندگى ــ انسان را مثل پر کاهى به این ‌طرف و آن‌ طرف بکشاند، بعد انسان با خودش فکر کند و بگوید ما که حاضریم جانمان را در راه خدا بدهیم! این‌جورى نیست؛ خیال میکنیم.
موضعگیری در قبال خدا و بندگان خدا و امر خدا و آنچه که مربوط به ذات مقدّس پروردگار است، عبارت از گذشت است. شهید در قبال خدا، گذشت و ایثار کرده است. ایثار، یعنی ندیدن و به حساب نیاوردن خود. این، اوّلین موضعگیرىِ شهید است. اگر او خود را به حساب میآورد و در معرض نابودی و خطر قرار نمیداد، به این مقام نمیرسید. این جوانانی که در جبهه‌های جنگ، در گرمای خوزستان، در زیر آفتاب شصت و پنج درجه حرارت و یا در سرمای کردستان، بر روی کوههای پر از برف، رفتند و جان را فدا کردند، همه‌شان خانه داشتند، زندگی داشتند، پدر و مادر مهربان داشتند، بعضی همسر عزیز و نازنین داشتند، بعضی فرزندان و جگر گوشگان داشتند، آسایش داشتند، آرزو داشتند؛ اما همه را گذاشتند و رفتند.
مسئله‌ی دوّمی که مسئله‌ی اساسی است، قضیّه‌ی معاد، قضیّه‌ی محاسبه، قضیّه‌ی تمام نشدن قضایا با زوال جسم -با مرگ- است؛ این خیلی مسئله‌ی مهمّی است؛ اینکه حساب و کتابی در کار است؛ «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَه». ملّتی که این اعتقاد را داشته باشد و در برنامه‌ی عملی‌اش این معنا باشد که «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَه. وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَه»،[6] در زندگی‌اش تحوّل اساسی به وجود خواهد آمد. اعتقاد به امتدادِ نتایج عمل، ایثار و جهاد را معنا میبخشد و منطقی میکند. یکی از ابزارهای مهمّ ادیان -که در اسلام به‌طور واضحی وجود دارد- مسئله‌ی جهاد است. جهاد باید همراه با ایثار باشد؛ وَالّا جهاد نخواهد شد. ایثار یعنی ازخودگذشتگی. در منطق عقل ابزاری، ازخودگذشتگی یک امر بی‌منطقی است. خب، چرا من از خودم بگذرم؟ این اعتقاد به معاد است که این را منطقی میکند، عقلانی میکند. وقتی ما معتقدیم که هیچ عملی از بین نخواهد رفت و همه‌ی اعمال محفوظ است و ما در آن زندگی واقعی -که حَیَوان واقعی و زندگی واقعی است؛ «اِنَّ الدّارَ الآخِرَةُ لَهِیَ الحَیَوان»[7] - این اعمال را در مقابل چشممان خواهیم دید، آن‌وقت اینجا اگر برای تکلیف، برای وظیفه یک چیزی را از دست دادیم، احساس خسارت نمیکنیم؛ ولو آن چیز جانمان باشد، ولو آن چیز عزیزان و فرزندانمان باشد. باید اینها جزو الگوی پیشرفت بیاید و در پیشرفت یک جامعه معنا پیدا کند. بنابراین مسئله‌ی اصلی، مسئله‌ی توحید و مسئله‌ی معاد است.

آغاز ازخودگذشتگی از گذشتن از نام و مال تا گذشتن از جان

… گذشتن یک کلمه‌ى سهل و ممتنعى است؛ بعضى میگویند «ما که حاضریم در گرماگرم جبهه‌ى جنگ برویم، بجنگیم و کشته بشویم، این از خود گذشتن است» لکن این‌جور نیست؛ از خود گذشتن اوّلاً خیلى مشکل‌تر از این حرفها است؛ ثانیاً از همین الان شروع میشود، از همین لحظه شروع میشود؛ از همین احساسى که در ذهن من و شما هست، از‌خود‌گذشتگى شروع میشود تا میرسد به آنجایى که انسان در میدان جنگ بتواند از جان خود هم بگذرد. قدم اوّل، گذشتن از یک چیزِ کمتر از جان است، از یک چیز کوچک، از یک نام، از یک نشان، از یک احترام، از یک ارزش مادّى، از یک خانه‌ى خوب، از یک ماشین، از یک پول؛ از اینها اگر توانستیم بگذریم، از جان هم راحت میتوانیم بگذریم. این‌جور نیست که کسى در بند غرایز خود اسیر باشد و غریزه ــ چه غریزه‌ى شهوانى، چه غرایز دیگر زندگى ــ انسان را مثل پر کاهى به این ‌طرف و آن‌ طرف بکشاند، بعد انسان با خودش فکر کند و بگوید ما که حاضریم جانمان را در راه خدا بدهیم! این‌جورى نیست؛ خیال میکنیم.

نیاز فداکاری به تمرین و نگه‌داشتن و خطر فرود از قلهٔ آن

آن فداکارى چیزى است که احتیاج دارد به تمرین و نگه ‌داشتن؛ به نگه ‌داشتن هم احتیاج دارد. این هم نکته‌ى دیگر است که جوانها باید بدانند. بعضى‌ها از قلّه‌ى فداکارى هم بالا میروند با زحمت، با همّت، با اراده، با ایمان، با توکّل امّا بعد، از قلّه پایین مى‌آیند؛ تمام شد. وقتى از قلّه فرود آمدیم، آمدیم؛ دیگر در قلّه نیستیم. نمیشود گفت که یک روزى ما فداکار بودیم، حالا امروز هم میخواهیم نانش را بخوریم! که انسان نان یک چیزى را که در راه خدا انجام داده بخواهد بخورد، دیگر قلّه نیست؛ اینجا ته درّه است؛ اینجا آغوش گرم نفْس است که …

وابستگی رفاه، خودکفایی و شکوفایی صنعت و کشاورزی به ایستادگی و فداکاری

… و هر ملّتى مایه‌ى افتخار است؛ این مسئولین دولتى، این رئیس‌جمهور، این سایر مسئولینى که هستند، همه مال مردم، همه از مردم، همه دردکشیده و دردشناس، همه آزاد و مستقل و سرافراز، و هیچ فکرى جز فکر ملّت برایشان مطرح نیست ــ مگر این، چیز آسانى است که به دست آمده؟ زندگى راحت، زندگى مرفّه، رفع مشکلات، رسیدن به خودکفائى، مشتعل شدن صنعت و کشاورزى و کار و ابتکار و خلّاقیّت در سرتاسر کشور، زنده کردن زمینهاى مرده، زنده کردن استعدادهاى مرده، زنده کردن منابع و معادن مرده و خرج کردن آنها در راه توسعه و زندگى خوب براى مردم، همه‌ى اینها در گرو همان ایستادگى، همان فداکارى است. این هم عنصر دوّم.

تأثیر حتمی هر ایثار کوچک و بزرگ در تکوین دوران انقلاب

… گرفته و همه‌ى آنها بر روى هم این تاریخ پُرشکوه و درخشان و معجزه‌آساى دوازده‌ساله را پدید آورده است. تاریخ انقلاب ما با همین اجزا و عناصر گران‌بها است که در جهان مادّى کنونى، همچون حادثه‌اى معجزنشان و الهى، در کار دگرگون‌سازى جهان و تغییر مسیر انسانها است. آرى، هر گذشت و ایثار کوچک و بزرگى که از یکى از فرزندان انقلاب در لحظه‌اى از لحظات سر زده یا میزند، در تکوین این ماجراى بزرگ و بى‌نظیر ــ یعنى دوران بى‌نظیر انقلاب اسلامى ــ داراى تأثیرى حتمى و حقیقى است و تاریخ انقلاب، مجموع همین لحظه‌ها است.

ازخودگذشتگی مردم در انقلاب و جنگ با فرمان امام

… آن بود که حالا جزئیّاتش را من دیگر رها میکنم. بایستى حضور مردم را، آن حل شدن مردم در انقلاب را نشان بدهد. بهترین خاطره‌ى انقلاب این است که همه از خودشان بیرون آمدند و حل شدند در انقلاب. در دوران انقلاب هم همین‌جور بود، در دوران جنگ هم در مقاطعى همین‌جور بود. ناگهان یک فرمان از امام صادر میشد، میدیدید مردم دیگر سر از پا نمی‌شناسند؛ پدر به پسر میگوید من میروم، پسر به پدر میگوید من میروم، مادر به هر دو میگوید بروید؛ مال میدهند، جان میدهند، اصلاً «خود» دیگر مطرح نیست؛ و همین مقطعها بوده که انقلاب را نگه داشته؛ اشتباه نشود که ما خیال کنیم در همه‌ى این احوال دوازده‌ساله، هر لحظه داشتیم انقلاب را نگه میداشتیم؛ نه، یک لحظه‌هایى هم داشتیم بندهاى انقلاب را باز میکردیم! آنجایى که باز انقلاب جان گرفته، نفَس کشیده، بالا آمده، همین …

لزوم فداکاری در راه خدا و پیروزی جریان حق

البتّه باید در این راه فداکارى کرد، بعضى هم فدا میشوند امّا خط و راه و جریان خدا پیروز خواهد شد، کمااینکه امروز بحمدالله‌ پیروز شده. در این راه هم بایستى صبر و استقامت کرد و حقیقتاً این آیه‌ی شریفه‌ى «وَتَواصَوابِالحَقِّ ‌وَتَواصَوابِالصَّبر»[2] خیلى پُرمغز است. همه باید همدیگر را وصیّت کنیم، توصیه کنیم به نگه داشتن حق، پاسدارى از حق؛ ولو باطل على‌الظّاهر خیلى قوى باشد، ما باید بر حق …

به حساب نیاوردن جان و راحتی و منافع خود

این عامل یک چیزى است مرکّب از دو سه عنصر: یکى توکّل به خدا، دل به دریا زدن به امید خدا؛ دوّم فداکارى، جان را و خود را و راحتى خود و منافع خود را به حساب نیاوردن. من الان میبینم بین رزمندگان برجسته‌ى نام‌ و نشان‌دارمان ــ که بحمدالله‌ زندگى بابرکتشان باقى ماند ــ کسانى را که آن روز رفتند مقابله‌ى با دشمن با چه شرایطى! فراموش نمیکنم من آن ساعات و آن لحظات را که اینها مى‌آمدند براى یک چیز مختصر، یک سلاح کوچک، با التماس …

فداکاری ناشی از احساس معنوی است، نه لزوماً ایمان مذهبی

فداکارى فقط ناشى از دین نیست؛ فداکارى ناشى از یک احساس معنوى است و آن احساس معنوى میتواند دین باشد، یک‌ جا میتواند ناسیونالیسم باشد ــ مگر نیست؟ چقدر شما لشکرهایى را سراغ دارید در دنیا که براى دفاع از میهنشان یا براى اقتدار بخشیدن به میهنشان رفتند خودشان را به آب‌ و آتش زدند و خودشان را به کشتن هم دادند؛ این چیست؟ این ایمان مذهبى است؟ نه، در این جنگهاى فراوان طول تاریخ این[طور] نبوده که فقط ایمان مذهبى حاکم باشد؛ در اغلب آنها ایمان مذهبى نبوده امّا یک عامل معنوى هست ــ یا جاه‌طلبى‌ها، یک عامل معنوى است، منتها عامل معنوىِ منفى؛ یا عامل مادّىِ رقیقى که یک جنبه‌ى معنویّتى …

گذشتن مردم از منافع شخصی و مال و مقام در دوران مبارزه

… استکبار هم که شما ملّت سالها بودید و مثل این روزها در سال ۵۷ به پیروزى رسیدید، تقوا شما را پیروز کرد؛ تقواى آن رهبر که جز به امر الهى و تکلیف شرعى به هیچ چیز دیگرى نیندیشید و تقواى شما آحاد ملّت که براى خاطر خدا از خود، از هوسهاى خود، از منافع شخصى گذشتید. یادتان هست که آن روزها چطور همه دل در گرو هدف مقدّس داشتند؛ کسى از خود یادش نبود،[3] کسى به فکر مال‌اندوزى نبود، کسى به فکر زیاد کردن ثروت نبود، کسى به فکر شغل و مقام نبود، کسى به فکر جلو افتادن از دیگران نبود؛ هر کسى که احساس میکرد تکلیف شرعى و اسلامى و انقلابى‌اش چیست، آن را انجام میداد؛ امروز هم همین کار را باید بکنیم.