رفتن به محتوای اصلی

ایثار

نام‌های دیگر: فداکاری، از خودگذشتگی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

گذشتن از جان و مال و منافع خود در راه خدا و دیگران.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:اولین نماز جمعه‌ بعد از شروع جنگ تحمیلی— ۱۳۵۹/۰۷/۰۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اصل و لبّ قضیّه هم در عنوان پاسدارى، این است که انسان حاضر باشد براى حراست از این انقلاب و از این نظام از خود بگذرد. از خود گذشتن یک کلمه‌ى سهل و ممتنعى است؛ بعضى میگویند «ما که حاضریم در گرماگرم جبهه‌ى جنگ برویم، بجنگیم و کشته بشویم، این از خود گذشتن است» لکن این‌جور نیست؛ از خود گذشتن اوّلاً خیلى مشکل‌تر از این حرفها است؛ ثانیاً از همین الان شروع میشود، از همین لحظه شروع میشود؛ از همین احساسى که در ذهن من و شما هست، از‌خود‌گذشتگى شروع میشود تا میرسد به آنجایى که انسان در میدان جنگ بتواند از جان خود هم بگذرد. قدم اوّل، گذشتن از یک چیزِ کمتر از جان است، از یک چیز کوچک، از یک نام، از یک نشان، از یک احترام، از یک ارزش مادّى، از یک خانه‌ى خوب، از یک ماشین، از یک پول؛ از اینها اگر توانستیم بگذریم، از جان هم راحت میتوانیم بگذریم. این‌جور نیست که کسى در بند غرایز خود اسیر باشد و غریزه ــ چه غریزه‌ى شهوانى، چه غرایز دیگر زندگى ــ انسان را مثل پر کاهى به این ‌طرف و آن‌ طرف بکشاند، بعد انسان با خودش فکر کند و بگوید ما که حاضریم جانمان را در راه خدا بدهیم! این‌جورى نیست؛ خیال میکنیم.
موضعگیری در قبال خدا و بندگان خدا و امر خدا و آنچه که مربوط به ذات مقدّس پروردگار است، عبارت از گذشت است. شهید در قبال خدا، گذشت و ایثار کرده است. ایثار، یعنی ندیدن و به حساب نیاوردن خود. این، اوّلین موضعگیرىِ شهید است. اگر او خود را به حساب میآورد و در معرض نابودی و خطر قرار نمیداد، به این مقام نمیرسید. این جوانانی که در جبهه‌های جنگ، در گرمای خوزستان، در زیر آفتاب شصت و پنج درجه حرارت و یا در سرمای کردستان، بر روی کوههای پر از برف، رفتند و جان را فدا کردند، همه‌شان خانه داشتند، زندگی داشتند، پدر و مادر مهربان داشتند، بعضی همسر عزیز و نازنین داشتند، بعضی فرزندان و جگر گوشگان داشتند، آسایش داشتند، آرزو داشتند؛ اما همه را گذاشتند و رفتند.
مسئله‌ی دوّمی که مسئله‌ی اساسی است، قضیّه‌ی معاد، قضیّه‌ی محاسبه، قضیّه‌ی تمام نشدن قضایا با زوال جسم -با مرگ- است؛ این خیلی مسئله‌ی مهمّی است؛ اینکه حساب و کتابی در کار است؛ «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَه». ملّتی که این اعتقاد را داشته باشد و در برنامه‌ی عملی‌اش این معنا باشد که «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَه. وَ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَه»،[6] در زندگی‌اش تحوّل اساسی به وجود خواهد آمد. اعتقاد به امتدادِ نتایج عمل، ایثار و جهاد را معنا میبخشد و منطقی میکند. یکی از ابزارهای مهمّ ادیان -که در اسلام به‌طور واضحی وجود دارد- مسئله‌ی جهاد است. جهاد باید همراه با ایثار باشد؛ وَالّا جهاد نخواهد شد. ایثار یعنی ازخودگذشتگی. در منطق عقل ابزاری، ازخودگذشتگی یک امر بی‌منطقی است. خب، چرا من از خودم بگذرم؟ این اعتقاد به معاد است که این را منطقی میکند، عقلانی میکند. وقتی ما معتقدیم که هیچ عملی از بین نخواهد رفت و همه‌ی اعمال محفوظ است و ما در آن زندگی واقعی -که حَیَوان واقعی و زندگی واقعی است؛ «اِنَّ الدّارَ الآخِرَةُ لَهِیَ الحَیَوان»[7] - این اعمال را در مقابل چشممان خواهیم دید، آن‌وقت اینجا اگر برای تکلیف، برای وظیفه یک چیزی را از دست دادیم، احساس خسارت نمیکنیم؛ ولو آن چیز جانمان باشد، ولو آن چیز عزیزان و فرزندانمان باشد. باید اینها جزو الگوی پیشرفت بیاید و در پیشرفت یک جامعه معنا پیدا کند. بنابراین مسئله‌ی اصلی، مسئله‌ی توحید و مسئله‌ی معاد است.

شاهدها (۱۵۶ پاراگراف)

گسترش و جاودانگی نیکی‌ها در اثر فداکاری نیکان

و همیشه‌ چنین‌ است‌: نیکیها براثر فداکاری‌ نیکان‌، گسترش‌ می‌یابد و جاودانه‌ می‌شود و خونهای‌ مقدس‌ فداکاران‌ است‌ که‌ نهال‌ فضیلتها را در جهان‌، ریشه‌دار و آسیب‌ناپذیر می‌سازد.

گذشتن از جان و منافع خود برای جامعه نشانهٔ برترین مردم حتی در عرف غیردینی

اگر انسان بخواهد در بین افراد یک جامعه، زبده‌ترین و برگزیده‌ترینِ آنها را پیدا کند، به سراغ کسانی می‌رود که منافع جمع را بر منافع فرد ترجیح می‌دهند. اگر در جامعه‌ای کسانی پیدا شوند که برای سعادت بشریت و ملت و کشور خودشان و به خاطر اراده‌ی الهی که مجاهدت را بر آنها فرض کرده است، از منافع و جان خود بگذرند - بر طبق هر قانونی که حساب کنید - این عدّه، بهترین مردم یک کشورند. فرق نمی‌کند که دیدگاه اسلام این‌طور باشد. کسانی که جان و سلامت و منافع خود را در راه خدای متعال و حکم او فدا کرده‌اند، حتّی در عرف کسانی که قضاوتهایشان تابع نظرات دینی نیست، ولی با انصاف و حق‌شناس و خردمندند، بهترین خلایق محسوب می‌شوند. انسان بعضی مسائل را در نظر اوّل درست نمی‌فهمد. اگر در اجتماع و ازدحامی که همه سعی می‌کنند در آن‌جا حضور داشته باشند و جا کم است، کسی را ببینید که به خاطر دیگران خود را محروم می‌کند، در دل نسبت به او احساس احترام می‌کنید.

از خودگذشتگی خانواده‌ها در انقلاب و جنگ تحمیلی مایهٔ بزرگی ملت

… در هم و منقلب شد که تعجّب کردم! اینهاست که ملتی را بزرگ می‌کند و برای یک ملت آبرو می‌سازد. ما در تاریخ اسلام شنیده و یا خوانده بودیم که افرادی وقتی شوهر، برادر و یا فرزندشان را در راه اسلام از دست می‌دادند، می‌گفتند: جان پیغمبر به سلامت باشد، اینها مهم نیست. لکن این از خودگذشتگی را بارها و بارها به چشم خودمان در قضایای هشت سال جنگ تحمیلی و در دوران انقلاب دیدیم. هزاران دل استوار و محکم در راه خدا، داستانهای تاریخی آفریدند. اینها حوادث ناچیزی نیست. اینها همان ارزشهایی است که ملتی را بزرگ و سرافراز می‌کند. این هم مجاهدتی دیگر بود که صبر کردند. شما خانواده‌های شهدا صبر کردید؛ مادران صبر کردند. مادرانی که طاقت ندارند خاری را به پای فرزندشان ببینند، چطور طاقت می‌آورند بدن غرقه به خون فرزندشان را ببینند و گریه نکنند و اشک نریزند!؟ از این قبیل مادران و پدران و …

آمادگی خطرپذیری برای ملت و کشور به‌جای عافیت‌طلبی

از جمله مصادیقِ دیگرِ فرهنگ عمومی این است که افراد یک ملّت، مردمی باشند که خیلی عافیت‌طلب و به دنبال منافع شخصی خود نباشند؛ بلکه واقعاً حاضر باشند برای ملّت و کشورشان وارد میدان شوند و خطرپذیری کنند. یعنی حسّ منفعت‌جویىِ گروهی و جمعی یک ملّت، باید بیش از حسّ منفعت‌طلبىِ فردىِ آنان باشد.

فداکاری شهیدان، گذشت خانواده‌ها و حضور رزمندگان مایهٔ نجات کشور

… بزرگ خود را پیروز و ملّت کهن خود را سربلند و روسفید کردند. مردم ما باید آن روزهاى پُرمحنتى را که کشور اسلامى مورد تهاجم دشمنان قرار داشت و در بیرون و درون مرزها، در لباسها و زیر نامهاى گوناگون، به ملّت و کشور ما جفا و دشمنى و خیانت میشد، هرگز از یاد نبرند. فداکارى شهیدان و گذشت خانواده‌ها و حضور رزمندگان ما بود که ابرهاى تیره‌ى آن روزگار دشوار را از افق زندگى این ملّت زدود و به نام خداى بزرگ و یارى ولىّ‌الله‌الاعظم (ارواحنا فداه) و با رهبرى امام راحل بزرگوار، کشور را نجات داد. همیشه و در همه‌ى تجربه‌هاى دشوار ملّى، همان‌گونه فداکارى‌ها است که سپیده‌ى نجات کشور و ملّت را پدیدار میسازند؛ بدین جهت وظیفه‌ى قدردانى از ایثارگران، بویژه شهیدان، فریضه‌اى عینى و تعیینى و همیشگى است.

ایثار فاطمه (س) به فقرا و تناقض ادعای محبت او با بریدن نان فقرا

… احقاق کنیم؛ ما هم باید از کسى نترسیم. مگر نمیگوییم که یک‌تنه در مقابل یک جامعه‌ى بزرگ زمان خود ایستاد؟ ما هم باید همچنان‌که همسر بزرگوارش فرمود: لا تَستَوحِشوا فى طَریقِ الهُدىٰ لِقِلَّةِ اَهلِه،[9] از کم بودن در مقابل دنیاى ظلم و استکبار نترسیم، تلاش کنیم. مگر نمیگوییم که آن بزرگوار کارى کرد که سوره‌ى «هَل اَتىٰ» درباره‌ى او و شوهرش و فرزندانش نازل شد ــ ایثار نسبت به فقرا، کمک به محرومان، به قیمت گرسنگى کشیدن خود؛ «وَ یُؤثِرونَ عَلیًّ اَنفُسِهِم وَلَوکانَ بِهِم خَصاصَة»[10] ــ ما هم باید همین کارها را بکنیم. این نمیشود که ما دم از محبّت فاطمه‌ى زهرا (سلام الله‌ علیها) بزنیم و [بگوییم] آن بزرگوار براى خاطر گرسنگان، نان را از گلوى خود و عزیزانش مثل حسن و حسین (علیهما السّلام) و پدر بزرگوارشان (علیه ‌السّلام) برید و داد به آن فقیر ــ نه یک روز، نه دو روز؛ سه روز ــ امّا ما که پیروِ یک چنین کسى هستیم، نه فقط نان را از گلوى خود نمیبُریم که به فقرا بدهیم، [بلکه] اگر بتوانیم نان را از گلوى فقرا هم میبُریم! مگر میشود؟ نمیشود.

آمادگی برای فداکاری، رمز شکست‌ناپذیری ملت‌ها و پیشرفت ملت ایران

… قضایاى خلیج فارس[6] که این سردمداران دیکتاتور کشور عراق با همه‌ى اظهار شجاعتها و قدرتهایشان، چون به جان و به مقام خودشان علاقه داشتند، چطور عقب نشستند و کوتاه آمدند! [امّا] این دلیلِ قدرت آمریکا نیست؛ این دلیل ضعف آنهایى است که در مقابل آمریکا قرار داشتند. یک ملّت، یک گروه مبارز اگر آماده باشد که در راه هدف فداکارى بکند، هیچ قدرتى بر او فائق نخواهد آمد؛ راز پیشرفت ملّت ایران در این بود؛ این را همه‌ى ملّتهاى مبارز باید به یاد داشته باشند.

نیاز فداکاری به تمرین و نگه‌داشتن و خطر فرود از قلهٔ آن

آن فداکارى چیزى است که احتیاج دارد به تمرین و نگه ‌داشتن؛ به نگه ‌داشتن هم احتیاج دارد. این هم نکته‌ى دیگر است که جوانها باید بدانند. بعضى‌ها از قلّه‌ى فداکارى هم بالا میروند با زحمت، با همّت، با اراده، با ایمان، با توکّل امّا بعد، از قلّه پایین مى‌آیند؛ تمام شد. وقتى از قلّه فرود آمدیم، آمدیم؛ دیگر در قلّه نیستیم. نمیشود گفت که یک روزى ما فداکار بودیم، حالا امروز هم میخواهیم نانش را بخوریم! که انسان نان یک چیزى را که در راه خدا انجام داده بخواهد بخورد، دیگر قلّه نیست؛ اینجا ته درّه است؛ اینجا آغوش گرم نفْس است که …

وابستگی رفاه، خودکفایی و شکوفایی صنعت و کشاورزی به ایستادگی و فداکاری

… و هر ملّتى مایه‌ى افتخار است؛ این مسئولین دولتى، این رئیس‌جمهور، این سایر مسئولینى که هستند، همه مال مردم، همه از مردم، همه دردکشیده و دردشناس، همه آزاد و مستقل و سرافراز، و هیچ فکرى جز فکر ملّت برایشان مطرح نیست ــ مگر این، چیز آسانى است که به دست آمده؟ زندگى راحت، زندگى مرفّه، رفع مشکلات، رسیدن به خودکفائى، مشتعل شدن صنعت و کشاورزى و کار و ابتکار و خلّاقیّت در سرتاسر کشور، زنده کردن زمینهاى مرده، زنده کردن استعدادهاى مرده، زنده کردن منابع و معادن مرده و خرج کردن آنها در راه توسعه و زندگى خوب براى مردم، همه‌ى اینها در گرو همان ایستادگى، همان فداکارى است. این هم عنصر دوّم.

ترجیح مسائل کشور و انقلاب بر مسائل شخصی

و بالاخره آن خصوصیّت دیگرى که ملّت ایران را در چشم ملّتها بزرگ و چهره‌ی او را درخشان میکرد، این بود که ملّت ما مسائل کشور و مسائل انقلاب را بر مسائل شخصى در طول دوران جنگ و دوران انقلاب ترجیح داد؛ این فداکاری‌ها، این ایثارها بسیار مهم است. من امروز هم عرض میکنم به آحاد ملّت عزیزمان که مسائل کشور و مسائل انقلاب را بر مسائل شخصى و نیازهاى شخصى خودشان ترجیح بدهند. براى انقلاب و براى کشور و عظمت کشور و پیشرفت کشور و آبادى کشور کار کنید که در این صورت منافع همه‌ی قشرها و آحاد کشور هم تأمین خواهد شد. البتّه اقلّیّتى هستند ‌-همیشه بوده‌اند، امروز هم هستند- که منافع خودشان را بر منافع کشور و ملّت ترجیح میدهند؛ اینها کارشان …

فدا کردن جان فقط برای جلب رضای خدا

… شخصیت امیرالمؤمنین را امروز میخواهم این‌جا مطرح کنم و او مضمون این آیه‌ی شریفه است. چون این آیه‌ی شریفه‌ «وَ مِن النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللَّهِ»[1] در شأن امیرالمؤمنین نازل شده و تأویل این آیه علی ‌بن ‌ابی‌طالب علیه‌الصّلاةوالسّلام است. آیه میگوید: در میان مردم کسانی هستند که جان خودشان را، وجود خودشان، یعنی عزیزترین سرمایه‌ای که هر انسانی دارد، این سرمایه‌ی عزیز انحصاری غیر قابل جبران که اگر این را دادی، دیگر به جای این چیزی نمی‌آید. بعضیها همین سرمایه را، همین موجودی را یکجا میدهند برای این‌که خوشنودی خداوند را به دست بیاورند؛ فقط همین. «وَ مِن النّاسِ مَن یَشری»[1] میفروشد، میدهد «نفسهُ» جان خود را، وجود خود را «ابتغاءَ مَرضاتِ اللَّهِ».[1] هیچ هدف دیگری، هیچ مقصود دنیویای، هیچ گرایش و انگیزه‌ی خودخواهانه‌ای، در بین نیست؛ فقط و فقط برای جلب رضایت خدا. اما خدا هم در مقابل این‌چنین ایثار و گذشت، یقیناً بدون عکس‌العمل شایسته نمی‌ماند؛ «وَ اللَّهُ رَئوفٌ بِالعِبادِ»[1] . خدا به بندگان خودش رأفت دارد.

خط مستمر ایثار در سراسر زندگی امیرالمؤمنین (ع)

… یا سیزده سالگی به نبوت رسول اکرم ایمان آورد و آگاهانه و هوشیارانه حقیقت را شناخت و به آن تمسک جست، از آن لحظه تا آن لحظه‌ای که در محراب عبادت مثل سحرگاه روز نوزدهم ماه رمضانی، جان خودش را در راه خدا داد و خشنود و خوشحال و سرشار از شوق به لقاء پروردگار رسید. در طول این پنجاه سال تقریباً -یا پنجاه ‌و دو سه سال از ده سالگی تا شصت‌وسه سالگی- شما ببینید یک خط مستمری وجود دارد در شرح حال زندگی امیرالمؤمنین و آن خط ایثار و ازخودگذشتگی است. در تمام قضایایی که در طول این تاریخ پنجاه‌ساله بر امیرالمؤمنین گذشته، شما نشانه‌ی ایثار را مشاهده میکنید از اول تا آخر. حقیقتاً درس است این برای ما.

لزوم فداکاری و مجاهدت برای دستیابی ملت به عظمت و حق خود

البتّه این دستاوردها مفت به دست نمى‌‌‌آید. هیچ ملّتى با خور و خواب و تن‌‌‌پرورى و عیش و لذّت نمیتواند این عظمتها و شکوه‌‌‌ها و اقتدارها را به دست بیاورد. همیشه ملّتهاى مقتدر هم آن ‌‌‌وقتى رو به زوال رفتند که به خور و خواب و راحت‌‌‌طلبى و تن‌‌‌آسانى دچار شدند. بنابراین طبیعى است که یک ملّتى وقتى بخواهد حرف خودش را که حق است، به کرسى بنشاند و از خودش دفاع کند و اجازه ندهد که سرنوشتش به دست دیگران بیفتد و خودش بخواهد که از امکانات خودش استفاده کند و آنها را احیا کند و در دنیا ایده و آرمان ارزشمند خودش را تثبیت کند، باید فداکارى کند. بدون فداکارى، بدون مجاهدت، بدون زحمت، بدون دردسر، هیچ چیز کوچک هم در دنیا به دست نمى‌‌‌آید؛ نه در دنیا و نه در آخرت. دستاوردهاى اخروى هم زحمت میخواهد، دستاوردهاى دنیوى هم زحمت میخواهد.

قدردانی از فداکاری شهیدان، مجروحان و ترمیم‌کنندگان خرابی‌های جنگ

امروز دین و تقوای خدا و اطاعت از فرمان خدا این است؛ «الله الله فی جهاد باموالکم و انفسکم و السنتکم فیسبیل‌الله» من یک نکته‌ی دیگر این‌جا اضافه بکنم، آخرین مطلبی است که به شما برادران و خواهران عرض میکنم بعد میپردازم به پیام برای برادران عرب و آن این است، در این چند روز ما فداکاریهای بسیاری دیدیدم و من به این وسیله از همه‌ی آن کسانی که در این راه فداکاری کرده‌اند، چه آن کسانی که در جبهه‌ها شهید شدند، چه آن کسانی که مجروح شدند، چه آن کسانی که موفقانه مبارزه کردند، چه آن کسانی که در ترمیم خرابیها جان خود را به خطر انداختند، آن برادرانی که در پالایشگاه نفت آبادان وسائل ترمیم خرابیها را فراهم کردند، آن کسانیکه در جاده‌ها پلها را ترمیم کردند و همه‌ی کسانی که این آبادیها و تعمیرها و عمرانها را با جان‌فشانی انجام میدهند به این وسیله به عنوان یک نفر و اگر شما اجازه بدهید به عنوان خیل نمازگزاران زن و مرد مسلمان از آنها سپاسگزاری میکنم.

بذل جان فقط برای جلب رضایت خدا در تفسیر آیهٔ «من یشری نفسه»

… خصوصیت او، تقواست. و نهج‌البلاغۀ او، کتاب تقواست و زندگی او، راه و رسم تقواست. (1377/10/18) این آیۀ شریفۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»[4] در شأن امیرالمؤمنین نازل شده و تأویل این آیه علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌الصلاةوالسلام است. آیه می‌گوید در میان مردم کسانی هستند که جان خودشان را، وجود خودشان، یعنی عزیزترین سرمایه‌ای که هر انسانی دارد، این سرمایۀ عزیزِ انحصاری غیر قابل جبران ـ که اگر این را دادی دیگر به‌جای این چیزی نمی‌آید ـ بعضی‌ها همین سرمایه را، همین موجودی را یکجا می‌دهند برای اینکه خشنودی خدا را به‌دست بیاورند، فقط همین. «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری» می‌فروشد، می‌دهد، «نَفسَهُ» جان خود را، وجود خود را، «اِبتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ» هیچ هدف دیگری، هیچ مقصود دنیوی‌ای، هیچ گرایش و انگیزۀ خودخواهانه‌ای در بین نیست، فقط و فقط برای جلب رضایت خدا. اما خدا هم درمقابل، در مقابلِ این‌چنین ایثار و گذشت، یقیناً بدون عکس‌العملِ شایسته نمی‌ماند؛ «وَ اللهُ رَئوفٌ بِالعِبادِ» خدا به بندگان خودش رأفت دارد. این مصداق کاملش امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام است. من این بُعد را بیان می‌کنم.

ایثار و ازخودگذشتگی خط مستمر زندگی امیرالمؤمنین (ع)

شما تاریخ زندگی امیرالمؤمنین را نگاه کنید، از کودکی، از آن‌وقتی‌که در نه‌سالگی یا سیزده‌سالگی، به نبوت رسول اکرم ایمان آورد و آگاهانه و هوشیارانه، حقیقت را شناخت و به آن تمسک جست، از آن لحظه تا آن لحظه‌ای که در محراب عبادت مثل سحرگاه روز نوزدهم ماه رمضانی، جان خودش را در راه خدا داد و خشنود و خوشحال و سرشار از شوق به لقای پروردگار رسید، در طول این پنجاه سال تقریباً، یا پنجاه‌ودو، سه سال ـ از ده‌سالگی تا شصت‌وسه‌سالگی ـ شما ببینید یک خط مستمری وجود دارد در شرح حال زندگی امیرالمؤمنین و آن خط ایثار و ازخودگذشتگی است. در تمام قضایایی که در طول این تاریخِ پنجاه‌ساله بر امیرالمؤمنین گذشته، شما نشانۀ ایثار را مشاهده می‌کنید از اول تا آخر؛ حقیقتاً درس است این برای ما. و ما که علی‌گو و علی‌جو و معروف در جهان به محبت علی‌بن‌ابی‌طالب هستیم، باید درس بگیریم از امیرالمؤمنین، صِرفِ محبت علی کافی نیست، صِرفِ شناختن فضیلت علی کافی نیست. بودند کسانی‌که در دلشان به فضیلت علی‌بن‌ابی‌طالب اعتراف داشتند ـ …

پیوستن امیرالمؤمنین (ع) به پیامبر در مکه نخستین گام ازخودگذشتگی

… جامعۀ این‌طوری، یک پیامی از سوی یک انسان بزرگی مطرح شده که همه‌چیزِ این جامعه را می‌بَرد زیر سؤال؛ عقایدشان را، آدابشان را، سنت‌هایشان را. خُب طبیعی است که همه با او مخالفت می‌کنند و قشرهای مختلف با او مخالفت کردند؛ توده‌های مردم هم با پیغمبر مخالفت کردند. از یک انسان این‌طوری و یک پیام این‌طوری با همۀ وجود دفاع‌کردن و به آن پیوستن، این، ازخودگذشتگی می‌خواست؛ این اولین قدمِ ازخودگذشتگی امیرالمؤمنین.

افزایش اهمیت ایثار امیرالمؤمنین (ع) به‌سبب زمان آن در آستانهٔ پیروزی

… مسئله این است که در یک شب ظلمانی، در یک نقطۀ معیّنی یک کسی بناست کشته بشود، قطعی است، می‌گویند آقا، این آقا برای اینکه بتواند از اینجا خارج بشود، باید کسی در آنجا به‌جای او باشد تا جاسوس‌ها که نگاه می‌کنند، احساس کنند کسی در آنجا هست. چه کسی حاضر است؟ این ایثار امیرالمؤمنین خودْ یک حادثۀ فوق‌العاده مهم است، اما زمانِ این ایثار هم بر اهمیت آن می‌افزاید. زمان کِی است؟ آن‌وقتی‌که بناست این دورانِ محنت به‌سر بیاید، بناست بروند، حکومت تشکیل بدهند، راحت باشند؛ مردم یثرب ایمان آوردند، منتظر پیغمبرند، همه این را می‌دانند. در این لحظه این ایثار را امیرالمؤمنین می‌کند. باید هیچ انگیزۀ شخصی در یک انسان وجود نداشته باشد، تا اقدام به یک‌چنین حرکت بزرگی بکند.[6]

تفاوت فداکاری در تنهایی و سلطهٔ ستمگران با فداکاری همراه پشتوانه و ستایش

شرایط حول‌وحوش روز عاشورای حسین یک شرایط استثنایی بود. فرق است بین آن سرداری که با تکیه بر نیروهای عظیم خود و با عِده و عُدّۀ خود در یک میدان جنگ رویاروی، با حماسه، با شجاعت می‌جنگد تا پیروز بشود، و اگر شهادت هم نصیبش شد، البته شهادت را می‌پذیرد؛ ..درحالی‌که افتخار با اوست، مردم چشم انتظار او هستند، به نام او و به یاد او سرودخوانی می‌کنند و او را و فتح او را و جنگ او را و شهادت او را ستایش می‌کنند، اوضاع‌واحوال در جریان حرکت اوست، البته این‌هم یک فداکاری بزرگی است، اما فرق است بین این و آن فداکارانی که در یک دنیای پر از ظلمت و در هنگامی‌که قدرت و حکومت متعلق به ستمگران و دژخیمان است، و درحالی‌که همه‌چیز به آنها می‌گوید سرجایتان بنشینید و نروید جلو، هم زن و فرزند، هم محیط اجتماعی، هم دستگاه حاکم، هم آسایش‌ها و راحتی‌ها، همه‌چیز به آنها می‌گوید حرکت نکنید، هیچ‌کس هم به نامشان و به یادشان سرود افتخار نمی‌خواند، اینها تنها حرکت می‌کنند. درحقیقت تنهای تنها، هفتادودو نفر درمقابل میلیون‌ها انسانی که در همان جامعه، گرداگرد آنها را گرفتند و ده‌هاهزار گرگ خون‌خواری که در همان صحنۀ نبرد، آنها را احاطه کردند. می‌آیند در میان یک‌چنین دریایی از فشار و تهدید و رنج و درد می‌ایستند، می‌دانند که پیروزی …

دست نیافتن به هیچ هدفی بدون فداکاری و روح ایثار

… و باوفاترین و نیکوعمل‌ترین خویشاوندانی که دیده‌ام، شما خویشاوندان هستید. برادر، خواهر، فرزند، پسرِ برادر، پسرِ خواهر، چرا اینها می‌آیند خودشان را سپر بلای امام حسین قرار می‌دهند، درحالی‌که یقین دارند کشته می‌شوند؟ این همان فداکاری عظیم و بزرگ و بی‌نظیر است. این یک درس است، ما باید فداکاری کنیم. عزیزان! بدون فداکاری و بدون روح ایثار، هیچ هدفی به‌دست نخواهد آمد. هیچ دعوت و حرکتی پیش نخواهد رفت، ممکن نیست. امیرالمؤمنین در دوران خلافت به بعضی از مردم زمان خودش که سستی می‌کردند، می‌فرمود: «وَ لَعَمری لَو کُنّا نَأتی ما اَتَیتُم ما قامَ لِلدّینِ عَمُودٌ وَ لَا اخضَرَّ لِلایمانِ عودٌ»[10] اگر ما این‌طور که شما عمل می‌کنید، عمل می‌کردیم، یک پایه برای دین باقی …

تحقق نیافتن اهداف دینی بدون فداکاری و تحمل سختی

..اگر برای دین، برای آرمان‌های دینی، برای تحقق اهدافی که اسلام تعیین کرده و تعریف کرده، فداکاری نشود و تحمل سختی نشود، این هدف‌ها تحقق پیدا نخواهند کرد. این سنت طبیعی است، این سنت الهی است، این قانون آفرینش است. تحمل سختی لازم است تا انسان بتواند به راه‌ها برسد. مگر می‌شود بدون تحمل مشکلات به هدف‌های بزرگ رسید؟ «اِنَّکَ کادِحٌ اِلَی رَبِّکَ کَدحاً فَمُلاقیهِ»[11] راه به‌سوی خدا هم همین است، با سختی همراه است، …

ایثار در راه خدا بزرگ‌ترین افتخار انسان و راه زنده کردن دین خدا

بزرگ‌ترین افتخار انسان این است که قدرت داشته باشد در راه خدا ایثار کند؛ تا بتواند با ایثار خود، با فداکاری خود، با بذلی که در راه خدا می‌کند، راه سعادت انسان‌ها را باز کند، دین خدا را زنده کند. (62/2/13) همیشه می‌شود از دین دفاع کرد، با ارادۀ راسخ و با روح فداکاری و شهادت‌طلبی. حسین‌بن‌علی علیه‌السلام در شرایطی این دفاع را انجام داد که در دنیای بزرگ آن روز تنها بود...حسین‌بن‌علی علیه‌السلام مگر چشم‌انتظار کمک بود؟ و مگر با کمک‌نکردن کار را متوقف …

بخشیدن لباس عروسی و افطاری به فقیر از سوی حضرت زهرا (س)

… چه در عبادت و خشوع در مقابل پروردگار ــ که شنیده‌اید عبادتهای ایشان را، مناجاتهای ایشان را در شبها، دعای ایشان را برای دیگران ــ چه در ایثار و گذشت برای مردم؛ یعنی آن که غرق در معارف الهی و معنوی و توجّه به خدا است، از زمین غافل نیست، از انسانها غافل نیست. در شب عروسی، لباس عروسی خود را به سائل، به فقیر میبخشد؛ سه روز غذا نمیخورد و افطاری خودش را به سائل میبخشد؛ به مردم رسیدگی میکند.

گذشت رزمندهٔ جوان در بخشیدن دارایی خود به رفیق

… میهن را، ملّیّت را،‌ عزّت یک کشور را، کسانی جانشان را کف دستشان میگذارند و میروند و میجنگند. یک نکته‌ اینجا مهم است و آن، این است که همراه این کار، خُلقیّات و رفتارهایی را انسان مشاهده میکند که این رفتارها قابل تبیین است؛ یعنی قابل دست دادن به[4] ملّتها است. [مثلاً] گذشتها؛ این جوانی که رفته آنجا مثلاً فرض بفرمایید یک چیز باارزشی همراهش است، رفیقش به آن احتیاج دارد، بدون هیچ ‌گونه ملاحظه‌ای این را به رفیقش میدهد؛ گذشت میکند. عبادتها؛ یک جوان کم‌سنّ مثلاً تازه به بلوغ رسیده‌ای که این‌قدر گناهی هم هنوز در پرونده‌ی او نیست، آن‌چنان در مقابل پروردگار تضرّع میکند و توسّل و توبه و استغاثه و استغفار میکند که انسان تعجّب میکند؛ یعنی از افرادی در سنین ماها اصلاً یک چنین حالتی، یک چنین استغاثه‌ای، …

فداکاری رزمنده برای هم‌رزم و ننوشیدن آب برای تشنه نماندن رفیق

… این صمیمیّت را کجا شما پیدا میکنید؟ این را جوان امروز ما باید بداند؛ این را باید نشان بدهید. این را باید برجسته کنید و نشان بدهید: مقایسه‌ی بین جوانِ رزمنده‌ی ما و نوع رزمنده‌های دنیا در زمینه‌ی معنویّات،‌ در زمینه‌ی نیّت، در زمینه‌ی نوع عمل و مانند اینها. این حرفهایی که ما بارها گفته‌ایم و شنیده‌ایم و تکرار شده که فداکاری میکند برای هم‌رزمش؛ اینها اتّفاق افتاده. آن که تشنه است، آب نمی‌آشامد برای اینکه رفیقش تشنه نماند و با تشنگی شهید میشود، از دنیا میرود؛ اینها مهم است.

نخوردن آب در لحظات آخر و شهادت با تشنگی برای سیراب شدن رفیق

… اینها را ما داشتیم. نمازهای با خشوع، گریه‌های نیمه‌شب، خدمات بی‌ریا؛ یا فرماندهی که نصفه‌شب بلند میشود می‌آید کفش رزمنده‌های خودش را واکس میزند، لباسهایشان را میشوید؛ در هیچ ارتشی در دنیا، در هیچ میدان جنگی این چیزها وجود ندارد؛ این مخصوص جمهوری اسلامی است. در لحظات آخر زندگی، آب را نمی‌خورد برای اینکه رفیق تشنه‌ا‌ش با تشنگی شهید نشود؛ آب را به او حواله میدهد و خودش تشنه شهید میشود. اینهایی که در تاریخ خواندیم، در این جنگ از نزدیک یا دیدیم یا از کسانی که دیده بودند شنیدیم.

خانواده‌های چندشهیدی که جز عامل دین تبیینی ندارد

… ده فرزند هم داشتیم، حاضر بودیم اینها شهید بشوند؛ راست میگفتند، واقعاً میگفتند. حالا در همین نمایشگاهِ اینجا مواردی را به ما نشان دادند که [خانمی] مادر نُه شهید [بود]؛ شوخی است؟ مادر نُه شهید، مادر هشت شهید؛ اصلاً این قابل تصوّر است؟ امّا این اتّفاق افتاد. خود من در کردستان دیدم خانواده‌ای را که از یک خانواده هفت نفر ــ آنچه الان به ذهنم می‌آید هفت نفر ــ [شهید شدند.] دفعه‌ی اوّلی که اینها را دیدم مادرشان هم زنده بود، پدرشان هم زنده بود؛ بعد البتّه پدر از دنیا رفته بود. هفت شهید از یک خانواده؛ این جز عامل دینی چه میتواند باشد؟ عامل «دین». مدافعین اینها بودند.

جایگزینی خودشیفتگی و میل به شهرت با ایثار به دست انقلاب

… که حالا مثالهای فراوانی دارد که وقت را من نمیگیرم؛ انقلاب آمد اینها را، این بنیانها را، بعضی را متزلزل کرد، بعضی را بکلّی از بین برد، جایگزین کرد؛ «نمیتوانیم» را «میتوانیم» کرد؛ شیفتگی نسبت به غرب را‌، تبدیل کرد به اعتراض نسبت به غرب و انتقاد نسبت به غرب. در مسائل شخصی، خودشیفتگی و خودپسندی و میل به شهرت و مانند اینها را تبدیل کرد به ایثار، ازخودگذشتگی، عدم اصرار بر آوردن نام خود. و این چیزها خب یک چیزهای خیلی مهمّی است؛ انقلاب این کارها را انجام داد؛ و این تغییر فرهنگی به معنای واقعی کلمه اتّفاق افتاد.

فرستادن فرزندان به جبهه با طوع و رغبت از سوی خانواده‌ها

… است ــ هر چه هست ــ ملّتها خصوصیّاتی دارند که گاهی این خصوصیّات بُروز نمیکند؛ یعنی عرصه‌ای برای بُروز پیدا نمیکند. دفاع مقدّس عرصه‌ای شد برای بُروز برترین سجایای ملّت ایران؛ این گذشتها، این مجاهدتها، این دین‌باوری‌ها؛ چه کسی باور میکرد؟ چه کسی تصوّر میکرد؟ از سراسر کشور خانواده‌هایی فرزندان خودشان را با طوع و رغبت فرستادند به عرصه‌ی دفاع مقدّس؛ احتمال هم میدادند کشته بشوند امّا در عین حال با طوع و رغبت فرستادند؛ پدرها و مادرهای پُرگذشت، همسران فداکار. همه‌ی کشور در واقع شد عمق دفاعی جبهه‌ها. صف اوّل جبهه‌ها جنوب کشور و غرب کشور بود امّا همه‌ی کشور شد عمق دفاعی این صف اوّل؛ چه آنهایی که رفتند جنگ، چه آنهایی که پشتیبانی کردند، چه آنهایی که همراهی فکری کردند، چه آنهایی که تشویق و تحریص کردند، همراهی زبانی …

خدمت بی‌مزد و منت در دفاع مقدس و حرکت علمی، اثر روش فاطمی

… که به توفیق الهی، به فضل الهی بعد از انقلاب، نام مبارک فاطمه‌ی زهرا نسبت به قبل از انقلاب -که ما یادمان هست- نمیشود گفت ده برابر، شاید ده‌ها برابر، صد برابر تکرار میشود و برده میشود؛ یعنی جامعه، جامعه‌ی فاطمی است؛ اثر آن را هم در جامعه داریم مشاهده میکنیم؛ همین خدمت بی‌منّت را، همین حرکت بسیجی را، همین کار بدون مزد و منّت را شما در دوران دفاع مقدّس یک جور مشاهده میکنید، در دوران حرکت علمی یک جور مشاهده میکنید: کسی نام شهید فخری‌زاده‌ها،[8] شهدای هسته‌ای، دانشمند بزرگ مرحوم کاظمی‌آشتیانی[9] را نشنفته بود؛ خیلی‌ها هنوز هم نمی‌شناسند کاظمی کیست؛ این بزرگانی که در وادی علم وارد شدند کسانی‌ هستند که بدون مزد و منّت، میدانهای بزرگ علمی را در این کشور برای این مردم و برای اسلام و جمهوری اسلامی فتح کردند.