راجع به مرحوم آقاى مشکینى (رضوان اللّه علیه) همینطور که جنابعالى اشاره کردید، شایسته است که از ایشان تجلیل بشود. آقاى مشکینى (رحمةاللّه علیه) - در زمان حیاتشان من این را اعتقاد داشتم، الان هم بر همان اعتقاد هستم - یک آدم بىبدیل بود؛ یعنى ما حقّاً [و] انصافاً، هیچکس دیگر را با این جامعیّت در خصوصیّات مختلف، در بین بزرگان روحانىمان نداریم. انصافاً یک مرد بىبدیل و بىنظیرى بود.
حضور در مبارزات از سال ۴۱ و حق او بر حوزهٔ علمیه
خب سالهاى متمادى هم ایشان حضور داشته در صحنه. از سال ۴۱ ایشان وارد صحنهى مبارزات بودند. و من این جمله را مکرّر نقل کردهام از مرحوم آقاى حائرى (رضوان اللّه علیه)؛ خود آقاى حائرى براى من نقل کردند - همان سال ۴۱، ۴۲ - [که] یک صحبتى با مرحوم آقاى گلپایگانى میکردند، مرحوم آقاى گلپایگانى فرموده بودند که من چهل سال به گردن این حوزه حق دارم - که خب، حق هم همین است - ایشان میگفتند من گفتم خب حاج میرزا على مشکینى هم بیست سال به گردن این حوزه حق دارد. این مال سال ۴۲ است؛ یعنى اهمّیّت شخصیّت آقاى مشکینى را آدم اینجورى میتواند بفهمد [که] کسى مثل مرحوم حاج آقا مرتضاى حائرى - با آن رتبه و مقام علمى و [مخصوصاً] با آن آبرویى که ایشان در حوزه داشت؛ مرحوم آقاى حاج آقا مرتضى، در حوزه خیلى آبرومند و باحیثیّت بود؛ …
لزوم انتشار آثار و تفسیر او و ذوق و خوشسلیقگی وی
به هر حال، هم خوب است آثار ایشان منتشر بشود، هم این تفسیر - من اطّلاعى نداشتم از اینکه این تفسیر صادر شده از قلم آقاى مشکینى، حالا هم که جناب آقاى استادى[2] قبول زحمت کردند که دنبالهى آن را تمام بکنند -قاعدتاً چیز خوبى خواهد بود؛ سلیقهى آقاى مشکینى اینجورى بود: آدم بسیار خوشسلیقه [اى بود]؛ ایشان علاوه بر جهات علمى و اخلاقى و سیاسى و تقوایى و مانند اینها، بسیار اهل ذوق و اهل سلیقه و مانند اینها بودند. امّیدواریم انشاءاللّه خداوند کمک کند و تأیید کند شما را؛ این کار هم به بهترین وجهى - هر دو مورد- انشاءاللّه انجام بگیرد.[3]
منشأ برکات برای حوزه و مردم و اسوهٔ اخلاقی و عملی شاگردان
رحلت فقیه مجاهد و پارسا حضرت آیتالله آقای حاج میرزا علی مشکینی اعلی اله مقامه موجب تأسف و تأثر شدید اینجانب گردید. این روحانی عالیقدر از جملهی شخصیتهای نادری بود که در سراسر عمر بابرکت و در مراحل گوناگون زندگی نورانی خویش منشأ برکات فراوان برای حوزهی علمیه و مردم مؤمن و اسوهی اخلاقی و عملی برای شاگردان و ارادتمندان خود بود.
پیشگامی در نهضت و حفظ تواضع و زهد با وجود جایگاه رفیع در نظام
در دوران طاغوت جزو پیشگامان نهضت اسلامی و در دوران جمهوری اسلامی در شمار مجاهدان واقعی و معلم اخلاص و پرهیزگاری و پارسائی محسوب میگشت. رفتار و عمل او بیش از بیان شیرین و رسایش، دعوتکنندهی به ایمان و پارسائی و حقطلبی و حقگوئی بود. جایگاه رفیع او در نظام جمهوری اسلامی و ریاست مجلس خبرگان رهبری از آغاز تشکیل این مجلس که نشانهی حرمت و مکانت او در چشم نخبگان و علمای بزرگ و اساتید مبرّز روحانی کشور است، هرگز نتوانست در تواضع و فروتنی او یا در زندگی زاهدانه و دامن پاک او کمترین خدشهئی وارد آورد. او جامع علم و عمل، و جهاد و زُهد، و تشخیص و سلوک صائب و مستقیم و بدون انحراف بود. فقدان این عالم ربانی و این روحانی جلیلالقدر، ضایعهئی بزرگ است. از خداوند متعال علوّ درجات و مغفرت و رحمت واسعهاش را برای روح مطهر ایشان مسألت میکنم و به ملت ایران و حوزههای علمیه و مراجع عظام و علمای اعلام بویژه به خاندان مکرم و بازماندگان محترم و همهی …
ستایش ایشان بهعنوان معلم اخلاق
… به همهی ما این توفیق را عنایت کند که از «مصباحالهدی و سفینةالنجاة» آن طوری که شایسته است، انشاءاللَّه بهرهمند شویم. همچنین خوشآمد عرض میکنم به آقایان محترم و خبرگان منتخب ملت و تشکر میکنم از اجلاسی که داشتید و مطالب خوبی که در این اجلاس بیان فرمودید. بخصوص تشکر میکنم از بیانات حضرت آیتاللَّه مشکینی (دامتبرکاته) که حقاً و انصافاً ایشان معلم اخلاق هستند و سالهای متمادی است که از بیان و نفس گرم ایشان حقیقتاً استفاده میکنیم و امروز هم استفاده کردیم. همینطور از بیانات شافی و وافی حضرت آقای امینی (دامتبرکاته) استفاده کردیم؛ ایشان هم امروز گزارش خیلی خوب و جامعی از ماحصلِ این اجلاسِ دو روزه بیان فرمودند.
تأیید بیانات او دربارهٔ اهمیت حاکمیت اسلام و نظام اسلامی
از بیانات حضرت آقای مشکینی و حضرت آقای امینی تشکّر میکنم. آنچه را که حضرت آیةاللَّه مشکینی از نصایح و تبیین اهمیت حاکمیت اسلام و نظام اسلامی در کشور ما بیان کردند، همه مطالب درست و متین و مورد تأیید ماست؛ ایشان حرف دل ما را فرمودند. بد نیست بنده هم چند جملهای در همین زمینهها عرض کنم.
قدردانی از نصایح گرانقدر آیتالله مشکینی
خدمت آقایان محترم خوشامد عرض میکنم و امیدوارم که خداوند متعال این تلاشهای خالصانهای را که در این مجامع و از طرف حضرات محترم صورت میگیرد، مشمول قبول و رحمت خود قرار دهد و به همه اجر عنایت کند. از بیانات آقایان هم بهرهمند شدیم؛ بخصوص نصایح بسیار گرانقیمتی که حضرت آقای مشکینی بیان فرمودند، برای ما بسیار مغتنم و عزیز محسوب میشود. امیدواریم که خداوند ما را اهل قرار دهد تا بتوانیم از این نصایح کافیه و وافیه استفاده کنیم. بنده هم در آغاز عرایضم لازم میدانم، هم این ایام مبارکه دهه فجر را به آقایان محترم تبریک عرض کنم، و هم از مردم عزیزمان به خاطر حرکت عظیمی که در روز بیستودوم بهمن از خود …
بیان سخنان دل رهبری در سخنان او
اگر چه از فرمایشات حضرت آیتالله مشکینى مثل همیشه امشب هم استفاده کردیم و ایشان راه ما را کوتاه کردند و بسى از حرفهاى ما را و حرفهاى دل ما را ایشان بیان کردند لکن آن شکل سمینارى ــ یعنى تبادل نظرى ــ چیز دیگرى است و حوزه باید آنچنان کارهایى را بکند. مثلاً فرض بفرمایید یک مسئلهاى در حوزه مطرح میشود؛ مسئلهى معیشت. مسئلهاى جدّى است. جزو جدّىترین مباحث عالم، مبحث معیشت است؛ شوخى که نیست. یا چیزهایى که مربوط به جریان معنوى حوزه است؛ مثلاً آن چیزى که حالا جوانهاى حوزه، مکرّر در مکرّر آن را بیان میکنند: …
تشکر از اظهارات محبتآمیز رئیس مجلس خبرگان
اوّلاً تشکّر میکنم از همهی آقایان محترم بهخاطر حسنظنتان و حسننظرتان نسبت به بنده، که این مسئولیّت مهم را و بار سنگین را به بنده موکول کردید و بنده را مسئول قرار دادید. صمیمانه تشکّر میکنم از حضرت آیتالله مشکینى بهخاطر اظهارات و بیانات محبّتآمیز و بزرگوارانهشان.
سخن او دربارهٔ جدا نبودن مجلس از روحانیت و حوزهٔ قم
همان طورى که فاضل عالىمقام حضرت آیتالله مشکینى[15] در دو روز قبل که نمایندگان مجلس به دعوت [جامعهى] مدرّسین به قم رفته بودند و در آن مجلس سادهى بىپیرایهى روحانىِ ملکوتى شرکت کرده بودند فرمودند،[16] مجلس شوراى اسلامى نمیتواند خود را از روحانیّت و از حوزهى علمیّهى قم و از علما و مدرّسین و فقهاى عالىمقام جدا کند. اگر ما نمایندگان مردم هستیم که مردم به ما رأى دادند، مدرّسین حوزهى علمیّهى قم هم مراجع آیندهى ما هستند؛ آنها هم نمایندگان طبیعى مردمند، آنها فقیهان و دینشناسان هستند؛ ما باید حکم شرعى را از آنها بگیریم و در قوانین مندرج کنیم. آن کسانى که سعى میکنند میان …