عالم دینی ساکت و کمحرف، اثرپذیرفته از طلبگی طولانی
پدرم عالِم دینى بود، ملّاى بزرگی بود و برخلاف مادرم که خیلى گیرا و حرّاف و خوشبرخورد و مانند اینها بود، پدرم مرد ساکت، آرام، کمحرف [بود] که این تأثیرات دوران طولانى طلبگى و گوشهى حجرهى تنها [بودن] بود. البتّه پدرم ترکزبان بود؛ ما اصلاً تبریزى هستیم، یعنى پدرم اهل تبریز و خامنه است، مادرم فارسزبان بود و ما، هم با زبان فارسى، هم با زبان ترکى از بچّگى به این ترتیب آشنا شدیم و محیط خانه محیط خوبى بود؛ البتّه محیط شلوغى بود. منزل ما هم منزل کوچکى بود، شرایط …
هممکتبی در تبریز و ارتباط ویژه با آیتالله میلانی
… مرحوم شیخ محمّدحسن مامقانیِ معروف، مُحشّی مکاسب و آن شخصیّت برجسته و مرجع تقلید بزرگ زمان خودش که ظاهراً متوفّای ۱۳۲۱ یا ۱۳۲۲ است [بودهاند]. لذا ایشان متولّد نجفند، منتها پدر ایشان میآیند تبریز و یکی دو سالی در تبریز بودند؛ بعد دوباره برمیگردند به نجف. در آن یکی دو سال، این پسر که مکتب میرفته، با مرحوم والد ما و یکی دیگر از علمای تبریز، [یعنی] مرحوم آسیّدابراهیم دروازهای ــ که پسر ایشان آسیّدمهدی دروازهای در تهران بود؛ شاید بعضی از آقایان بشناسند ــ این سه نفر، هممکتب بودند. آقای میلانی با توجّه به آن سابقه، یک ارتباط ویژهای با مرحوم والد ما داشتند. ایشان [دفعات] متعدّد، صبحهای زود بلند میشدند میآمدند آنجا و شاید مثلاً صبحانه هم آنجا بودند. یک وقتی هم مرحوم آسیّدابراهیم دروازهای آمد مشهد، هر سه نفر با همدیگر در منزل مرحوم والد ما اجتماع کردند. ایشان وفادار بود؛ پاسداشت دوستیهای قدیمی را ایشان داشت.
پوشاندن لباس طلبگی به فرزند به سبب مخالفت با لباس تحمیلی رضاخان
… لباس فعلى مردم را که لباس فرنگى بود و آن وقت از اروپا آمده بود، بر مردم بِزور تحمیل کرد. مردم، [یعنی] ایرانیها، یک لباسى داشتند، یک سبْک لباس خاصّى داشتند و همان لباس را میپوشیدند؛ او اجبار کرد که بایستى اینجور لباس بپوشید، اینجور کلاه سرتان بگذارید؛ پدرم این را دوست نمیداشت. از این جهت بود که لباس ما را همان لباس معمولى خودش قرار داده بود که لباس طلبگى بود. امّا نیّت طلبه شدن من و روحانى شدن من در ذهنشان بود؛ هم پدرم میخواست، هم مادرم میخواست، خود من هم میخواستم و دوست میداشتم. و من از کلاس پنجم دبستان درس طلبگى را در داخل مدرسه عملاً شروع کردم. معلّمى داشتیم که خودش طلبه بود و معلّم کلاس پنجم یا ششم ما هم بود …
همراه بردن فرزند خردسال معمم به مسجد برای نماز
… طلبه بشویم. البتّه این طلبگى و لباس طلبگى مانع از کارهاى کودکانهى آن زمان به هیچ وجه نبود؛ هم عمامه سرمان میگذاشتیم، هم وقتى میخواستیم بازى کنیم، عمامه را میگذاشتیم در خانه، مىآمدیم در کوچه با همان قبا بازى میکردیم، میدویدیم و کارهایى که بچّهها میکنند. گاهى با پدرم میرفتیم مسجد ایشان برای نماز که باز عمامه را سرمان میگذاشتیم و عبا را به دوش میکردیم و با همان وضع کوچک و چهرهى کودکانه میرفتیم مسجد و مىآمدیم.
کتابخانهٔ خوب او و استفاده از کتابهایش
من کتاب خیلى نگاه میکردم؛ کتاب مطالعه میکردم. منزل ما هم کتاب زیاد بود، پدرم کتابخانهى خوبى داشت و خیلى از کتابها هم براى من مورد استفاده بود؛ خود ماها هم البتّه داشتیم، کرایه هم میکردیم. نزدیک منزل ما یک کتابفروشى کوچکى بود که کتاب کرایه میداد. من رمان و مانند اینها که میخواندم از آنجا معمولاً کرایه میکردم. الان یادم افتاد که کتابخانهى آستان قدس هم مراجعه میکردم؛ آستان قدس در مشهد کتابخانهى خیلى …
ترجیح کتابهای چاپ سنگی بر چاپ حروفی
مرحوم والد ما، آن اوایل، کتابهایی را که چاپ حروفی داشت و کوچک بود، رغبت نمیکرد بردارد نگاه کند؛ خوشش نمیآمد. از همان کتابهای بزرگ خط کلیشهای چاپ سنگی خوشش میآمد. مثلاً «مکاسب» چاپ شده بود و در خانه داشتیم؛ اما خوشش نمیآمد استفاده کند. ایشان همان «مکاسب» قدیمی چاپ سنگی را دلش میخواست ورق بزند! ببینید این انس، چه چیز عجیبی است و آدم را چطور میکشاند! ما امروز تقریباً همان حالت را داریم! ما خیلی حاضر نیستیم از این …