حادثهای چون انفجار که اندیشمندان را به فکر واداشت
… این مقولات اساسی اتفاق نمیافتد؛ یک حادثهای باید پیش بیاید که آن حادثه زمینه شود. البته عرض کردم؛ این اشارهی به عامل اصلی است - که حالا عامل اصلی را عرض میکنم - عوامل جانبی هم هست. آن حادثه در درجهی اول رنسانس بود - رنسانس در مجموعهی کشورهای اروپائی؛ از ایتالیا بگیرید که سرمنشأ بود، بعد انگلستان، فرانسه و جاهای دیگر - بعد از آن مسئلهی انقلاب صنعتی بود، که در اواخر قرن هفدهم و اوائل قرن هجدهم در انگلستان به وجود آمد. خود انقلاب صنعتی یک حادثهای بود، مثل یک انفجار، که انسانها را به فکر وادار میکند، اندیشمندان را به فکر وادار میکند. بعد هم در نیمهی قرن هجدهم مقدمات انقلاب کبیر فرانسه - که زمینهی اجتماعی تحقق یک انقلاب عظیم بود - در منطقهای که از این انقلابها نداشت، فراهم شد. البته نظیر آن در صد سال، دویست سال قبل از آن مختصراً در انگلیس اتفاق افتاده بود، لیکن قابل مقایسه نبود با آنچه …