پوچی اعتقادی مردم در اثر مهجور شدن تعلیم دین پس از سال ۴۰ هجری
یک عامل دیگر در کنار این رعب به وجود آمد و آن، انحطاط فکری مردم در سرتاسر دنیای اسلام بود که ناشی بود از بیاعتنائی به تعلیمات دین در دوران بیستسالهی گذشته. از بس تعلیم دین و تعلیم ایمان و تفسیر آیات و بیان حقایق از زبان پیغمبر، در دوران بیست سالِ بعد از سال ۴۰ هجری به این طرف مهجور شد، مردم از لحاظ اعتقادات و مایههای ایمانی بشدّت پوچ و توخالی شده بودند. زندگیِ مردمِ آن دوران را وقتی انسان در تواریخ و روایات گوناگونی که در تواریخ هست زیر ذرّهبین میگذارد، این واضح میشود؛ البتّه علما و قرّاء و محدّثین بودند که حالا دربارهی آنها هم عرض خواهم کرد لکن عامّهی مردم دچار یک بیایمانی و ضعف و اختلال اعتقادی شدید …
انحطاط فکری مردم دنیای اسلام ناشی از مهجور شدن تعلیم دین پس از سال چهل هجری
یک عامل دیگر در کنار این رعب بهوجود آمد و آن، انحطاط فکری مردم در سرتاسر دنیای اسلام بود؛ که ناشی از بیعنایتی به تعلیمات دین، در دوران بیست سالۀ گذشته بود. از بس تعلیم دین و تعلیم ایمان و تفسیر آیات و بیان حقایق از زمان پیغمبر ـ در دوران بیست سال بعد از سال چهل هجری به این طرف ـ مهجور شد، مردم از لحاظ اعتقاد و مایههای ایمانی، بهشدت پوچ و توخالی شده بودند. وقتی انسان زندگی مردمِ آن دوران را زیر ذرهبین میگذارد، در تواریخ و روایات گوناگونی که هست این واضح میشود. البته علما و قُرّاء و محدثین بودند، که حالا دربارۀ آنها هم عرض خواهم کرد، لکن عامۀ مردم دچار یک بیایمانی و ضعف و اختلالِ اعتقادیِ شدید شده بودند. کار …
سست شدن اعتقادات مردم به مبانی دینی و خرابی اخلاق
… خلیفه را هجو بکند، باز خلیفةالله میگفت؛ و همهجا در اشعار شعرای معروف آن زمان مثل جریر و فرزدق و کُثیّر و دیگرانی که بودند -صدها شاعر معروف و بزرگ [در آن زمان] هستند- در مدح خلیفه وقتی حرف میزنند، خلیفةالله است، خلیفة رسولالله نیست؛ این یک نمونه است. اعتقادات مردم اینجور حتّی نسبت به مبانی دینی سست شده بود، اخلاق مردم بشدّت خراب شده بود.
سست شدن اعتقادات مردم حتی نسبت به مبانی دینی
… میخواست خلیفه را هجو بکند، باز خلیفةالله میگفت! و همهجا در اشعار شعرای معروف آن زمان، مثل جَریر و فَرَزدَق و کُثَیِّر و دیگرانی که بودند، صدها شاعر معروف و بزرگ هستند، وقتی در مدح خلیفه حرف میزنند، خلیفةالله است، خلیفۀ رسولالله نیست. این یک نمونه است. اعتقادات مردم اینگونه حتی نسبت به مبانی دینی سست شده بود. اخلاق مردم بهشدت خراب شده بود.