به خاطر همین گسترش هم بوده که نیاز به این وجود داشته که معارف شیعی از زبان این بزرگوارها گسترش پیدا کند. این کار را هم حضرت هادی (علیه السّلام) انجام دادند؛ هم با زیارت جامعه که خب فوقالعاده است، هم با زیارت امیرالمؤمنین در روز غدیر؛ شما نگاه کنید در این زیارت که دربارهی فضایل امیرالمؤمنین است، چقدر از آیات قرآن استفاده شده! این حضور ذهن، این تسلّط بر مطلب، این ارائهی حقایق با این شکل، جز از امام هادی (علیه السّلام)، [جز] از امام، از کس دیگری اصلاً برنمیآید؛ این [کار] را این …
بیان مقامات ائمه با زیباترین تعبیرات در زیارتهای منقول از امام هادی (ع)
… مردم عزیز و وفادار دیدار کنم و سلام مخلصانهی خود را به زوّار عزیزی که از سراسر کشور در اینجا اجتماع کردهاند و به مجاوران محترم این شهر مقدّس عرض کنم. حلول سال نو و عید نوروز را تبریک عرض میکنم و شهادت حضرت امام هادی (سلاماللّهعلیه) را تسلیت عرض میکنم. این امام بزرگوار در مجموعهی آثار و برکاتی که از ائمّهی هدیٰ (علیهمالسّلام) رسیده است، این خصوصیّت را دارد که در ضمن زیارت، مهمترین فصول مربوط به مقامات ائمّه (علیهمالسّلام) را با بیان وافی و شافی، با زیباترین تعبیرات بیان کردهاند. زیارت جامعهی کبیره، از این بزرگوار است؛ زیارت امیرالمؤمنین در روز غدیر که یکی از غُرَر[1] تعبیرات و فرمایشات ائمّه (علیهمالسّلام) است، از این بزرگوار است. امیدواریم که به برکتِ نگاهِ عطوفتآمیزِ این امام بزرگوار -که شهادت ایشان با روز اوّل سال و با عید نوروز همراه شده است- ملّت ایران در این سال از هدایت الهی برخوردار باشند.
پیروزی ظاهری و باطنی امام هادی (ع) در نبرد با خلفای زمان خود
بالاخره در نبرد بین امام هادی (علیهالسّلام) و خلفایی که در زمان ایشان بودند، آن کس که ظاهراً و باطناً پیروز شد، حضرت هادی (علیهالسّلام) بود؛ این باید در همهی بیانات و اظهارات ما مورد نظر باشد.
ادارهٔ بزرگان شیعه در سامرا و رساندن پیام امامت به سراسر دنیای اسلام زیر شمشیر خلفا
… از ترکستان و سمرقند و از همین منطقهی مغولستان و آسیای شرقی آورده بود، در سامرا نگه دارد. این عده چون تازه اسلام آورده بودند، ائمه و مؤمنان را نمیشناختند و از اسلام سر در نمیآوردند. به همین دلیل، مزاحم مردم میشدند و با عربها - مردم بغداد - اختلاف پیدا کردند. در همین شهر سامرا عدهی قابل توجهی از بزرگان شیعه در زمان امام هادی (علیهالسّلام) جمع شدند و حضرت توانست آنها را اداره کند و به وسیلهی آنها پیام امامت را به سرتاسر دنیای اسلام - با نامهنگاری و... - برساند. این شبکههای شیعه در قم، خراسان، ری، مدینه، یمن و در مناطق دوردست و در همهی اقطار دنیا را همین عده توانستند رواج بدهند و روزبهروز تعداد افرادی را که مؤمن به این مکتب هستند، زیادتر کنند. امام هادی همهی این کارها را در زیر برق شمشیر تیز و خونریز همان شش خلیفه و علیرغم آنها انجام داده است. حدیث معروفی دربارهی وفات حضرت هادی (علیهالسّلام) هست که از عبارت آن معلوم میشود که عدهی قابل توجهی از شیعیان در سامرا جمع شده بودند؛ بهگونهای که دستگاه خلافت هم آنها را نمیشناخت؛ چون اگر میشناخت، همهشان را تارومار میکرد؛ اما این عده چون شبکهی قویای …
ساماندهی ارتباط با سراسر جهان اسلام از شهر پادگانی سامرا
… داده]. «سُرَّ مَن رأىٰ» یک شهر بزرگ آنچنانى نبود [بلکه] شهرى بود، پایتختى بود که تازه درست کرده بودند و سران و اعیان و رجالِ حکومت و به قدرى از مردم عادى که حوائج روزمرّه را رفع کنند [حضور داشتند]. سُرّ مَن رأىٰ یا سامرا بعد از بغداد یک شهر نوبنیاد بود. در این شهر سامرا با آن همه شدّت عمل، این دو بزرگوار یعنى حضرت هادى و حضرت عسکرى توانستند این همه ارتباطات را با سرتاسر دنیاى اسلام تنظیم کنند. اینها خیلى مهم است؛ یعنى ما این ابعاد زندگى ائمّه را وقتى نگاه کنیم میفهمیم اینها چه کار داشتند میکردند. آن وقت فقط هم این نبود که مسئلهى نماز و روزه جواب بدهند یا طهارت و نجاست جواب بدهند. در موضع «امام» با همان معناى اسلامى خودش قرار میگرفتند و در موضع «امام» با مردم خودشان حرف میزدند.
پیروزی ظاهری و باطنی امام در نبرد با خلفای زمان خود
در نبرد بین امام هادی علیهالسلام و خلفایی که در زمان ایشان بودند، آنکسکه ظاهراً و باطناً پیروز شد، حضرت هادی علیهالسلام بود. در زمان امامت آن بزرگوار، شش خلیفه، یکی پس از دیگری، آمدند و به درَک واصل شدند. آخرین نفرِ آنها مُعتزّ بود که حضرت را شهید کرد و خودش هم به فاصلۀ کوتاهی مُرد. این خلفا غالباً با ذلت مُردند؛ یکی به دست پسرش کشته شد، دیگری به دست برادرزادهاش و به همین ترتیب …
ادارهٔ بزرگان شیعه در سامرا و رساندن پیام امامت به سراسر دنیای اسلام
… ترکستان و سمرقند و از همین منطقۀ مغولستان و آسیای شرقی آورده بود، در سامرا نگه دارد. این عده چون تازه اسلام آورده بودند، ائمه و مؤمنان را نمیشناختند و از اسلام سر در نمیآوردند. به همین دلیل، مزاحم مردم میشدند و با عربها ـ مردم بغداد ـ اختلاف پیدا کردند. در همین شهرِ سامرا عدۀ قابل توجهی از بزرگانِ شیعه در زمان امام هادی علیهالسلام جمع شدند و حضرت توانست آنها را اداره کند و بهوسیلۀ آنها پیام امامت را به سرتاسر دنیای اسلام ـ با نامهنگاری و... ـ برساند. این شبکههای شیعه در قم، خراسان، ری، مدینه، یمن و در مناطق دوردست و در همۀ اقطار دنیا را،[5] همین عده توانستند رواج بدهند و روزبهروز تعداد افرادی را که مؤمن به این مکتب هستند، زیادتر کنند.[6] امام هادی همۀ این کارها را در زیر برقِ شمشیرِ تیز و خونریز همان شش خلیفه و علیرغم آنها انجام داده است. حدیث معروفی[7] دربارۀ وفات حضرت هادی علیهالسلام هست که از عبارت آن معلوم میشود که عدۀ قابل توجهی از شیعیان در سامرا جمع شده بودند؛ بهگونهای که دستگاه خلافت هم آنها را نمیشناخت؛ چون اگر میشناخت، همهشان را تارومار میکرد. اما این عده چون شبکۀ قویای …
سپردهشدن امام در کودکی به معلمی دشمن اهلبیت به دستور معتصم
حدیثی دربارۀ کودکی حضرت هادی است. وقتی معتصم در سال 220 هجری، حضرت جواد را قبل از شهادت ایشان از مدینه به بغداد آورد، حضرت هادی که در آنوقت ششساله بود، به همراه خانوادهاش در مدینه ماند. پس از آنکه حضرت جواد به بغداد آورده شد، معتصم از خانوادۀ حضرت پرسوجو کرد و وقتی شنید پسرِ بزرگِ حضرت جواد، علیبنمحمد، شش سال دارد، گفت این خطرناک است، ما باید به فکرش باشیم. معتصم شخصی را که از نزدیکان خود بود، مأمور کرد که از بغداد به مدینه برود و در آنجا کسی را که دشمن اهلبیت است پیدا کند و این بچه را بسپارد به دست آن شخص، تا او بهعنوان معلم، این بچه را دشمن خاندان خود و متناسب با دستگاه خلافت بار بیاورد. این شخص از بغداد به مدینه آمد و یکی از علمای مدینه را به نام الجُنَیدی، که جزو مخالفترین و دشمنترینِ مردم با اهلبیت علیهمالسلام بود ـ در مدینه ازاینقبیل علما آنوقت بودند ـ برای این کار پیدا کرد، و به او گفت: من مأموریت دارم که تو را مربی و مؤدِّبِ این بچه کنم، تا نگذاری هیچکس با او رفت وآمد کند و او را آنطورکه ما میخواهیم تربیت کن. اسم این شخص ـ الجنیدی ـ در تاریخ ثبت است.[8] حضرت هادی هم ـ همانطورکه گفتم ـ در آن موقع شش سال داشت و امر، امرِ حکومت بود؛ چه کسی میتوانست درمقابل آن مقاومت کند؟
دانش و حفظ قرآن و تفسیر آن در کودکی به شهادت معلمش
… وقت یکی از وابستگان دستگاه خلافت، الجنیدی را دید و از بچهای که به دستش سپرده بودند، سؤال کرد. الجنیدی گفت: بچه؟! این بچه است؟! من یک مسئله از ادب برای او بیان میکنم، او بابهایی از ادب را برای من بیان میکند که من استفاده میکنم! اینها کجا درس خواندهاند؟! گاهی به او، وقتی میخواهد وارد حجره شود، میگویم یک سوره از قرآن بخوان، بعد وارد شو ـ میخواسته اذیت کند ـ میپرسد چه سورهای بخوانم؟ من به او گفتم سورۀ بزرگی، مثلاً سورۀ آلعمران را بخوان. او خوانده و جاهای مشکلش را هم برای من معنا کرده است. اینها عالمند، حافظ قرآن و عالم به تأویل و تفسیر قرآنند؛ بچه؟! ارتباط این کودک ـ که علیالظاهر کودک است، اما ولیّ الله است، «وَ آتَیناهُ الحُکمَ صَبِیّاً»[9] ـ با این استاد مدتی ادامه پیدا کرد و استاد شد یکی از شیعیان مخلصِ اهلبیت.
تبدیل مجلس شراب متوکل به مجلس معنویت با گفتن حقایق
حضرت، با دیدِ یک انسان مبارز به قضیه نگاه کرد و مقابل این توطئه ایستاد. حضرت به دربارِ متوکل رفت، و مجلسِ شراب او را به مجلس معنویت تبدیل کرد. یعنی با گفتن حقایق و خواندن شعرهای شماتتبار، متوکل را مغلوب کرد؛ بهطوریکه در آخرِ حرفهایش، متوکل بلند شد، برای حضرت غالیه[14] آورد و او را با احترام بدرقه کرد. حضرت به او گفت: «تو خیال میکنی اینجا نشستهای، پنجۀ مرگ تو را فرا نخواهد گرفت؟» و همینطور مراتبِ عمل موت را تا کِرمهایی که به جان متوکل خواهد افتاد، بیان فرمود. حضرت، مجلس را بهکل متحول کرد و از دربار بیرون رفت.[15] در مبارزهای که شروعکنندۀ آن، خلیفهای …
پایداری در برابر فشار متوکل و ناکامی او در کشاندنش به فساد
… زندان باکی نداشت، نزدیکانش را به زندان انداخت، اهمیتی نداد. ابنالرضا صلواتاللهعلیه مراد امام هادی علیهالسلام است؛ امام جواد و امام هادی و امام عسکری، هر سه بزرگوار را میگفتند ابنالرضا؛ از بعد از امام هشتم، این ائمۀ سهگانۀ بزرگوار به ابنالرضا معروفند. بهقدری فشار و زحمت و ناملایم بر این بزرگوار فراهم آورد که یک آدم بیصبر، یک آدمی که با خدا مرتبط و متصل نیست، از میدان در میرفت، [اما] امام هادی صلواتاللهعلیه به کار خود همچنان ادامه داد که این قدرت قاهر و قادر عباسی، یعنی متوکل، متوکل دژخیم، متوکل جلاد، از دست شیعه و از دست ائمۀ شیعه، خسته میشد. واقعاً خلفا و قدرتها، هر کار میکردند، فایدهای [نمیکرد]. (52/11/7) [ببینید] چطور خسته میکند یک انسانی، یک قدرتی را. [متوکل گفت] ابنالرضا مرا خسته کرد، بلکه بتوانم او را به یک صورتی، به ملاهی و مناهی و شرب خمر بکشم، و چون موفق نشد، وزیرش گفت که برای تو کافی است که برادرِ او را که یک آدم لودۀ بیعاری است ـ یکی از برادرهای امام ـ از مدینه بخواهی.
کشف نقشهٔ خلیفه به دست تشکیلات امام و هشدار به برادرش
گفت برادر ابنالرضا را از مدینه بخواه ـ او هم اسمش ابنالرضاست دیگر، فرزند امام رضاست او هم، فرزند بلاواسطه ـ و او را به فحشا و فجور بکِش. و او را خواستند. و بااینکه مطلب طبعاً محرمانه بود و باید به گوش امام نرسد، تشکیلات امام مطلب را کشف کرد. امام خودش سر راه برادر ایستاد، وقتی برادر آمد، او را بر حذر داشت و نقشۀ دشمن را به او گوشزد کرد و به او گفت نرو. برادر [امام] که آدم ضعیفالنفسی بود، گفت که جرئت نمیکنم نروم، مرا خواستهاند؛ امام به او گفت پس بدان که به [خلیفه] نخواهی رسید. تاریخ مینویسد که این برادرِ امام هر روز میرفت به در خانۀ خلیفه و هر روز یا میگفتند خلیفه مست است یا میگفتند خواب است یا میگفتند دوا خورده ـ عین تعبیر حدیث ـ یا میگفتند که خمر خورده است یا میگفتند دوا خورده یا میگفتند خواب است، و این را رد میکردند. و …
زندگی سراسر مقاومت و مبارزه و بیست سال تبعید در سامرا
زندگی کوتاه چهلودوسالۀ امام هادی، یک زندگی سراسر مقاومت و مبارزه است ـ چه در دوران متوکل و چه در دورانهای بعد از متوکل ـ که بیست سال از این عمر کوتاه در تبعید گذشته است؛ امام بیست سال از این مدت را در سامرا، زیر نظر و در حال تبعید و فشار بوده، اما بار امانت به امام بعد رسیده است. مرگ در جوانی، جهاد در سراپای عمر، کوشش بیقیدوشرط در راه خدا، نهراسیدن از مشکلات، نترسیدن از قدرتها و قدرتمندها، وقار و سکینۀ در راه خدا، عبودیت و خضوع درمقابل خدا، خصوصیات این امام بزرگوار است؛ مانند امامان دیگر. (60/2/18) چرا یک امام بزرگوار در بیستوپنجسالگی به شهادت میرسد و دستگاه جبار زمان این ذریۀ پیغمبر را بیش از آن تحمل نمیکند؟! پاسخ به این سخن را زندگی و شخصیت امام جواد به ما میدهد. او مظهر مبارزۀ با باطل بود، او کوششگر برای [برقراری] …
تلاش فراوان او و امام جواد و عسکری در گسترش تشیع
... در هیچ دورهای ــ از دورهی امیرالمؤمنین (علیهالسّلام) تا آخر ــ در سرتاسر دنیای اسلام، شیعه به قدر دورهی حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری، نه از لحاظ کمّیّت، نه از لحاظ کیفیّت، گسترش نداشته؛ [این گسترش،] کار این سه بزرگوار است. بغداد در دورهی حضرت هادی و حضرت جواد اصلاً مرکز شیعه است. فضلبنشاذان میگوید من اوّل که وارد بغداد شدم، داخل این مسجد پُر بود از محدّثین شیعه که حلقههای روایتی داشتند و [روایت] نقل میکردند؛ یعنی یک چنین وضعی بود؛ بغداد یک جور، کوفه یک جور. این بزرگوارها …
داستان اعلام وصایت او در کافی
… [امّا] حدیث نخواندهاند و از کلمات ائمّه در این روایات مطّلع نیستند؛ عیب بزرگ کار اینها این است. تاریخ ائمّه را هم بیش از همه، از درون خود این احادیث میشود فهمید که در زندگی اینها، در جابهجایی اینها، در اعلام وصایت اینها، در هر کدامشان چه اتّفاقی افتاده. خود همین اعلام وصایت حضرت هادی یک داستان عجیبی دارد که لابد در کافی ملاحظه کردهاید که احمد بن محمّد بن عیسیٰ آنجا نقش دارد و کار دارد و حرف دارد و بحث به مباهله میکشد و مانند اینها. اینها خیلی مهم است.
محبوبیت امام در سامرا و احترام همگان به او
… و جاهای دیگر ملاحظه کنید، متوجه میشوید که در زمان این بزرگواران، شبکۀ ارتباطاتی شیعه، بیشتر از زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بوده است. از اقصی نقاط دنیا، نامه میفرستادند، پول میفرستادند و دستور میگرفتند؛ درحالیکه اینها در محدودیت بودند. حضرت امام هادی علیهالسلام در سامرا محبوب مردم شده بود. همه ایشان را احترام میکردند و اهانتی در کار نبود. بعد هم، در وفات آن حضرت و همچنین امام عسکری علیهالسلام شهر غوغا شد. اینجا بود که حکام فهمیدند رازی وجود دارد، آن را باید بشناسند و علاج کنند. آنها به مسئلۀ «قُدسیت»[13] پی بردند. متوکل، حضرت را به مجلس شراب کشاند، تا خبر همهجا بپیچد که، علیبنمحمد، میهمان متوکل بود؛ بساط شراب و عیاشی هم در مجلس چیده شده بود! شما ببینید این …
این بُعد به نظر من در کنار این ابعاد قابل توجّه است و لذاست که شما میبینید حضرت هادى را که از مدینه میآورند سامرا و در آن سنین جوانى -مثلاً ۴۲ سالگى- حضرت به شهادت میرسند؛ حضرت عسکرى در ۲۸ سالگى به شهادت میرسند. اینها همه نشاندهندهى حرکت عظیم ائمّه (علیهم السّلام) و شیعیان و اصحاب آن بزرگوارها در سرتاسر تاریخ بوده. با اینکه دستگاه حاکم، دستگاهی پلیسى بود با شدّت عمل؛ در عین حال این جور ائمّه (علیهم السّلام) موفّق شدند؛ …
یاد و تجلیل از میلاد آن حضرت در ماه رجب
من لازم بود از ولادت حضرت جواد الائمّه علیهالسّلام یاد کنم که در آن دعای روزهای رجب میخوانیم: «اللّهم انّی اسئلک بالمولودین فی رجب محمّدبنعلی الثانی و ابنه علیبنمحمّد المنتجب»[4] . هم میلاد حضرت جواد و هم میلاد حضرت هادی در این ماه بوده است که باید از این دو روز تجلیل کنیم. من از زبان خودم و از دل شما، ارادت و اخلاص و ایمان بیشائبه خودمان را به آستان این دو امام همام عرض میکنم و امیدوارم خدای متعال ما را در دنیا و آخرت با معارف آنان و اشخاص آنان و یاد آنان زنده بدارد و محشور کند.