دستور به جابر جعفی برای کتمان کوفی بودن خود در مدینه
… باقر جزو برجستگان تشکیلات امام باقر بود، جابربنیزید جُعفی است. (61/7/2) میگوید من رفتم مدینه برای استفادۀ از امام؛ حضرت به من گفتند تو از کجا آمدی؟ گفتم من اهل کوفه هستم و از محله یا از قبیلۀ جُعفم. فرمودند که برای چه آمدی؟ گفتم برای فراگرفتن معارف شما. فرمودند پس اگر کسی از تو پرسید که اهل کجایی، نگو اهل کوفه هستم؛ بگو اهل مدینهام.[3] جابر جعفی سؤال کرد ـ سؤالی که شاید به ذهن شما هم رسیده باشد ـ یابنرسولالله این دروغ نیست که من بگویم اهل مدینه هستم؟ فرمودند: نه، هرکسی در هر شهری مدتی ماند، خب میتوان گفت اهل آن شهر است دیگر، دروغ نگفتی، نگو اهل کوفه هستم. چون کوفه مرکز شیعیان بود و آمدن کسانی از کوفه و ماندنشان در مدینه، توجه دستگاه را جلب میکرد. این تاکتیک تقیّه [است]؛ پنهانکردن کاری که در راه هدف، انسان دارد انجام میدهد، پرهیزکردن از دشمن و خود را مصون نگهداشتن از دشمن.
شیفتگی مردم عراق به آن حضرت از نگاه هشام
… ناگهان احساس کرد که امام باقر برایش یک خطری است. ظاهراً در مسجدالحرام بود، هشام داشت میرفت، «سالم» غلام مخصوصش هم همراهش بود. دید یک شخصیت عظیمی دارد حرکت میکند. پرسید این کیست؟ سالم گفت: «هَذا مُحَمَّدُبنُعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ»[8]، معرفی کرد حضرت را؛ تا شناخت حضرت را، گفت: «اَلمَفتونُ بِهِ اَهلُ العِراقِ» این همان کسی است که اهل عراق مفتونش هستند، فریفتهاش هستند؟ احساس میکرد که یک خطری است در وجود این بزرگوار. عراق هم همیشه برای خلفای بنیامیه یک جای نامیمونی بود. همیشه از عراق، مبارزات و شورشهای سیاسی و نظامی علیه خلفای شام سر میزد، و لذا بود که اینها از عراق خیلی میترسیدند، و وقتی میفهمیدند که حالا این عراقِ ناآرام، عراقی که مردمش هم اینقدر آمادۀ هیجان و …
برجستگی آن حضرت و فرزندش در نسب، سخنوری و مقام علمی
… میگوید هر دو را بفرست. امام باقر را و امام صادق علیهماالسلام را سوار میکنند، با مأمور میفرستند به شام. ضمناً هشامبنعبدالملک در مواجهۀ با اینها دلش هم آرام نیست، چون با آدمهای عادی نمیخواهد روبهرو بشود، اینها انسانهایی هستند برجسته و فوقالعاده. اولاً فرزندان پیغمبرند که خود این را خلفای بنیامیه خیلی بزرگ میشمردند؛ ثانیاً زبانآور و سخنور و حاضرجواب هستند که افرادی از قبیل هشام را درمقابل اطرافیان، بورشان میکنند، سبکشان میکنند؛ ثالثاً شخصیت علمیاند، با شخصیت علمی، با یک انسانِ بزرگِ صاحبمعرفت، فقیهِ آنطوری، خیلی آسان نمیشود برخورد کرد. خلاصه در دل واهمه داشت و میترسید که چگونه با اینها روبهرو بشود.
روایتهای زندانیشدن در شام یا بازگرداندن اجباری آن حضرت
باز در یک روایت دارد که امام را در شام زندانی میکنند. در یک روایت دیگر دارد که نه، حضرت را مجبور میکنند برگردند.[12] بعد که حضرت برمیگردند بهطرف مدینه، خباثت دیگری میکند. میبیند که خب اینها آمدند، حالا دارند فاتحانه برمیگردند، لابد سرِ هر شهری هم که برسند، سخنرانی خواهند کرد، خواهند گفت بله، ما رفتیم هشام را مثلاً محکومش کردیم، مغلوبش کردیم، برگشتیم؛ این بد میشود. قبلاً پیکهایی را میفرستند که در این شهرهای سرِ راه، بگویند …
آموختن خستگیناپذیری به شیعیان و لزوم پیمودن راه آن حضرت
… جهاد است. خدای متعال به ما گفته است جهاد کنید، و جهاد کاری دشوار است، در آن سختی هست، در آن رنج هست. چون انسانِ مجاهد رنج فراوانی میبرد، باید اجر بزرگی هم بگیرد؛ اجر بزرگِ مجاهدان در راه خدا، شهادت است، هیچ اجری بالاتر از شهادت و کشتهشدن در راه خدا نیست. امام باقر به ما میآموزد که خسته نشویم. ما شیعۀ امام باقریم، یعنی باید آن راه را دنبال کنیم.
شاگردی بزرگترین علما و فقهای زمان نزد امام باقر
… آن شهر وارد میشوند، و مردم آن شهر تماشا میکنند و کَکِشان هم نمیگزد، حداکثر چهار قطره اشک میریزند ـ که ارزشی هم ندارد آن اشک ـ میشود پایگاه مقاومتهای تند و شدید. این را چه کسی میکند؟ این کار رهبری است که در مدینه نشسته، یعنی امام سجاد و سپس امام باقر. همان خاندان پیغمبری که دشمن، گستاخیِ هرگونه کاری را نسبت به آنها داشت ـ زندانکردن، کتکزدن، شکنجهکردن، محاصرۀ اقتصادی کردن، آنها را به فقر اجباری کشاندن تا کشتن، و دوست جرئت نداشت که دربارۀ اینها یک کلمه حرفِ حاکی از ستایش بزند ـ در دوران امام باقر کارشان به آنجا میرسد که بزرگترین علما و فقها و فتوادهندگان در جامعۀ اسلامی آن روز، شاگردهای امام باقرند. این خیلی موفقیت است. یک انسانی، یک عنصری، یک خانوادهای که در جامعه و ازطرف نظام حاکم، فرصت و امکان هیچگونه کاری برایش وجود نداشته، آنقدر موفقیت و فرصت در طول زمان پیدا کند که ناگهان نام و یاد آنها [در بین] همۀ اساتید، همۀ بزرگان، همۀ علما، همۀ دانشگاهها، …
تغییر اوضاع به سود خاندان پیامبر بر اثر فعالیتهای امام باقر و امام سجاد
وقتی امام باقر از دنیا میرود، بر اثر فعالیتهای بسیاری که در طول این مدت خود امام باقر و امام سجاد انجام داده بودند، اوضاع و احوال به سود خاندان پیغمبر بسیار تغییر کرد؛ همانطورکه اشاره کردم. و نقشه این است، در دو کلمه من نقشۀ امام باقر و امام صادق را افشا کنم برایتان؛ که البته آنوقت جزو اسرار بود. همان اسراری است که میگویند مثلاً جابربنیزید جعفی جزو صاحبان سِرّ بود، و هرکس راز ما را منتشر بکند لعنت خدا بر او باد، و چه و …
تأثیر اشاره و تصریح امام باقر در پرورش امید به قیام امام صادق
… موجب میشد که با توجه به راهِ دراز و پُرمشقّتِ نهضت تشیّع، امام صادق مظهر همان امید صادقی باشد که شیعه سالها انتظار آن را کشیده است؛ همان «قائمی» که مجاهدات طولانی اَسلافِ خود را به ثمر خواهد رسانید و انقلاب شیعی را در سطح وسیع جهان اسلام برخواهد افروخت. اشارهها و گاه حتی تصریح امام باقر نیز در پرورش نهال این آرزو مؤثر بوده است. پیشوای صادق/ص61-60
آمادهنبودن زمینهٔ قیام مسلحانه و منع زید از قیام
… امام سجاد هم این را داشت...آن کسانی را که پایههای فرهنگی دستگاه خلافت را نگه میداشتند، ائمه مورد عتاب و خطاب قرار میدادند. اینهم یکی از کارهای سیاسی است. یکی [دیگر] از کارهای سیاسی، کمک به نهضتهای علویِ زمان بود. که زمان امام صادق این بسیار واضح بود؛ اما زمان امام باقر علیهالصلاةوالسلام نه. در زمان امام باقر هنوز زمینه آمادۀ برای قیام مسلحانه نبود، خیلی مشکل بود. لذا [گفته شد که] زیدبنعلی برادر امام باقر آمد خدمت آن حضرت، عرض کرد که من میخواهم بروم قیام کنم، حضرت او را منع کردند، گفتند نه. او هم گوش کرد و نرفت. زمان امام صادق زیدبنعلی رفت قیام کرد. بعد از آنکه زید به شهادت رسید در کوفه، یک نفر از یاران او آمد خدمت امام صادق و جریان شهادت او را گفت. حضرت گریه کردند و بعد فرمودند که آیا تو با زید بودی؟ در جنگ شرکت داشتی؟ گفت بله. فرمودند که آیا …
اجازه به کمیت برای سرودن شعری در مدح هشام از روی تقیه
… بودند، شمشیرها را کشیدند و به غلام گفتند: فلانفلانشده! زودی از اینجا دور شو، واِلّ تو را میکشیم. بههرحال کمیت را نجات دادند. مدتهای مدید کمیت فراری بود؛ مدتهای مدید. و اگر پیدا میکردند کمیت را، قطعاً او را میکشتند. تا اینکه با تدابیری نجات پیدا کرد. البته معروف است که رفت خدمت امام باقر صلواتاللهوسلامهعلیه و قضیه را گفت. حضرت به او اجازه دادند که او از روی تقیّه، شعری در مدح هشام بگوید و نجات پیدا کند. او هم یک شعری در مدح هشام گفت و رفت شام. با تفاصیل زیادی که حالا جای نقلش نیست، نجات پیدا کرد. اگرچه هشام او را در اینجا عفو کرد علیالظاهر، اما در واقع او را عفو نکرده بود. بغض کمیت بهعنوان شاعر خاندان پیغمبر و شاعر حق، در دل بنیامیه ماند و هنگامیکه …
شایعهٔ مسیحی شدن امام پس از بازگشت از نزد هشام و خنثی شدن آن با دیدار او
… خیلی راحت هم میتواند از علیبنموسی الرضا یک چهرۀ غلط بسازد. این تا وقتی است که مردم این چهره را ندیدهاند. در دنیا، همواره شایعهسازی، زشتکردن چهرههای زیبا، مخدوشکردن چهرههای منوّر، جزوِ موفقترینِ کارها بوده؛ و این مخصوص علیبنموسی الرضا هم نبود. امام باقر صلواتاللهعلیه وقتیکه از پیش هُشام برمیگشت، شایع کردند مسیحی شده. اما تا وقتی این شایعه میگرفت که امام را ندیده بودند. وقتی میدیدند، وقتی حرف میزد، وقتی حقایق را میگفت، آن نفوذ کلام، آن حلاوت سخنِ ازدلبرخاسته، همۀ توطئهها را خنثی میکرد. این فرصتی بود که علیبنموسی الرضا بیاید در این شهرها حرکت کند و آن شبههها و شائبهها را از بین ببرد.
حدیث او در نکوهش دینداری کمهزینه و ترک امر به معروف
امامِ عظیمالشأن ما، امام باقر صلواتاللهوسلامهعلیه در آن حدیث معروفی که اولین حدیث باب امربهمعروف و نهیازمنکر است در کتاب شریفِ وافی ـ البته این حدیث در کافی[5] هست، در کتب معتبرۀ شیعه هست، اما وافی جامع کتابهای چهارگانۀ اصلی ماست، از مرحوم فیض کاشانی[6] ـ وقتیکه کتاب امربهمعروف و نهیازمنکر را باز میکنید، حدیث اولش این است. اشاره میکند به همینجور مردمی، اینها کسانی هستند که به نماز و روزه که بیدردسر و کممایه هست رو میآورند، به امربهمعروف و نهیازمنکر که پردردسر و به ظاهر پرضرر است اقبالی ندارند، اعتنایی نمیکنند. اینجا امام علیهالسلام دیگر نمیگوید اینها مؤمنند یا مؤمن نیستند، نمیگوید فاسقند یا منافقند، اما آیۀ قرآن اینجا صریح میگوید، آنکسانیکه آنجا که پای منافعشان در میان است، دین را نمیخواهند، اینها مؤمن نیستند.
روزه و دعا و تضرع در روز عرفه در عرفات
… اذیّت و آزار بنیاسرائیل به حضرت موسیٰ خیلی بزرگ بوده؛ این دَه شب خاطرهی این واقعات[6] مهمّ تاریخی است و به ما نشان میدهد که حرکت در راه حق با وجود معجزاتی مثل معجزات موسیٰ چقدر مشکلات دارد و چطور باید با این مشکلات مواجه شد و صبر کرد، که این یک خاطره است. بعد مسئلهی روز عرفه است که روز دعا و توسّل و توجّه و اوج توجّه به خدا است که در روایت از امام صادق (علیه السّلام) نقل شده که ایشان فرمودند پدرم، یعنی حضرت باقر، در روز عرفه در عرفات در هوای داغِ آنجا روزه میگرفتند -که لابد روزهی نذری بوده است- و دعا میخواندند و تضرّع میکردند و گریه میکردند در آن هوای داغ کذایی. دعای امام حسین (علیه السّلام) هم که خب روشن است و دعای صحیفهی سجّادیّه هم که دعای فوقالعادهای است. اینها مربوط به روز عرفه است. امیدواریم ملّت عزیز ما دیروز را که عرفه بود، حظّ وافر برده باشند و انشاءالله همهی دعاهایتان مستجاب باشد.
گریستن از مشاهدهٔ حال عبادت پدرش امام سجاد
… باقر یک روز پیش پدرش رفت و وارد اتاق آن بزرگوار شد. «فاذا هو قد بلغ من العبادة ما لم یبلغه احد»؛ نگاه کرد، دید پدرش از عبادت حالی پیدا کرده که هیچ کس به این حال نرسیده است. شرح میدهد: رنگش از بیخوابی زرد شده، چشمهایش از گریه درهم شده، پاهایش ورم کرده و... امام باقر اینها را در پدر بزرگوارش مشاهده کرد و دلش سوخت: «فلم املک حین رأیته بتلک الحال البکاء»؛ میگوید وقتی وارد اتاق پدرم شدم و او را به این حال دیدم، نتوانستم خودداری کنم؛ بنا کردم زار زار گریه کردن: «فبکیت رحمة له». امام سجّاد در حال فکر بود - تفکّر هم عبادتی است - به فراست دانست که پسرش امام باقر چرا گریه میکند؛ خواست یک درس عملی به او بدهد؛ سرش را بلند کرد: «قال یا بنی اعطنی بعض تلک الصحف التی فیها عبادة علی بن ابیطالب علیهالسلام»؛ در میان کاغذهای ما بگرد و آن دفتری …
مرهون بودن معارف اسلامی به زحمات او و بهرهمندی ائمهٔ اهل سنت از دانشش
… این یازده امام، حسینبنعلی علیهالسّلام است که پیامبر طبق روایت فرمود: «انا من حسین[2] و حسین سفینة النّجاة و مصباح الهدی».[3] با آن همه آثار و برکاتی که در آن شخصیت، در آن شهادت و بر آن قیام در تاریخ اسلام مترتّب شده است، او یکی از ذرارههای فاطمه زهراست. یکی از این خورشیدهای فروزان، امام باقر، و یکی دیگر امام صادق علیهماالسّلام است که معارف اسلامی، مرهون زحمات آنهاست. نه فقط معارف شیعی که ائمّه معروفِ اهل سنّت، یا بیواسطه، یا باواسطه، بهرهمندان از فیض دانش آنها هستند. این کوثر فزاینده روزبهروز درخشندهتر، نسل عظیم پیامبر را در تمام اقطار اسلامی پراکند و امروز هزاران، بلکه هزاران هزار خاندانهای مشخّصِ شناخته شده در همه دنیای اسلام، نمودار بقای نسل جسمانی آن بزرگوارند؛ همچنان که هزاران مشعل هدایت در دنیا نمودار بقای معنوی …
دستور به ابان بن تغلب برای فتوا دادن و تعلیم استنباط حکم از قرآن
فقاهت به معنای استنباط حکم شریعت از منابع کتاب و سنت، در شیعه دارای سابقهیی طولانی است. سخن امام باقر (ع) به ابانبنتغلب که: اجلس فی مسجد المدینة و افت الناس ...[15] و نیز تعلیم آن حضرت به عبدالاعلی که: یعرف هذا و اشباهه من کتاب الله عز و جل قال الله تعالی ما جعل علیکم فی الدین من حرج ...[16] و بیانات دیگری از این قبیل حاکی از آن است که اصحاب ائمه (علیهمالسّلام) از دیر باز به مرحلهی استنباط احکام از قرآن و سنت پیامبر (صلّیاللهعلیهوالهوسلّم) و کلمات آن حضرات نائل گشته، و فقه به معنای معرفت احکام، در دائرهی شیعیان آن بزرگواران به صرف تقلید و عمل به کلمات ائمه (علیهمالسّلام) منحصر نمانده و به سمت گسترش به جزئیات بیشتر و پیچیدهتر شدن در استدلال پیش رفته است. با این حال میان آنچه فقهای اصحاب ائمه (علیهمالسّلام) در باب فقاهت و افتاء انجام میدادند، با آنچه از فقاهت در دورانهای شکوفایی فقه شیعه فهمیده میشود یعنی رد فروع به اصول و استنباط صدها قاعدهی کلیه و هزاران حکم فقهی پیچیده و مشکل از کتاب و سنت و حکم عقل، و …
احتمال هدفگیری حکومت اسلامی در آیندهٔ کوتاهمدت
… ـ مُسَیّببننَجَبَه[4] و دیگران ـ که میگفتند چرا شما سکوت کردید، میفرمود: «وَ اِن اَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلَیٰ حیٍ»[5] و در زمان امام سجاد به نظر بنده، برای آیندۀ میانمدت بود، که حالا دراینباره شواهد و مطالبی را که هست، عرض خواهم کرد. در زمان امام باقر علیهالصلاةوالسلام احتمال زیاد این است که برای آیندۀ کوتاهمدت بود. از بعد از شهادت امام هشتم، به گمان زیاد، برای آیندۀ بلندمدت بود. برای چه موقع؟ مختلف بود، اما همیشه بود. این، معنای مبارزۀ سیاسی است.
سپردهشدن مأموریت امامت به ایشان پس از امام سجاد (ع)
تمام این برخوردها و حرکتها را باید با دقت بررسی کرد. و من تصورم این است که با توجه به این خط کلی، تمام جزئیات و حوادث معناهای بسیار رسا و شیوایی پیدا میکند. و اگر چنانچه با این توجه وارد زندگی امام سجاد بشویم، آن بزرگوار را انسانی مییابیم که در راه این هدف مقدس که عبارت است از تحققبخشیدن به حکومت خدا در زمین و عینیتبخشیدن به اسلام، تمام کوشش خود را بهکار برده و از پختهترین و کارآمدترین فعالیتها بهره گرفته است، و قافلۀ اسلامی را که پس از واقعۀ عاشورا در کمال پراکندگی و آشفتگی بود، تا اندازۀ چشمگیری پیش برده است، و دو مأموریت بزرگ و مسئولیت اصلی را (که به آن اشاره خواهیم کرد) که امامان ما هر دو را باهم به عهده داشتند، جامۀ عمل پوشانده است، و سیاست و شجاعت و دقت و ظرافت در کارها را رعایت کرده است، و چون همۀ پیامبران و مردان موفق تاریخ، پس از سیوچهار سال مبارزۀ خستگیناپذیر و بهانجامرساندن بار رسالت، سرافراز و سربلند از دنیا رفته است، و پس از خود مأموریت را به امام بعد، یعنی امام باقر (ع) سپرده است.
تغییر اوضاع به سود اهلبیت در پی فعالیت امام باقر و امام سجاد (ع)
وقتی امام باقر از دنیا میرود، بر اثر فعالیتهای بسیاری که در طول این مدت خودِ امام باقر و امام سجاد انجام داده بودند، اوضاعواحوال به سود خاندان پیغمبر بسیار تغییر کرد. در دو کلمه من نقشۀ امام باقر و امام صادق را افشا کنم برایتان، که البته آنوقت جزوِ اسرار بود، همان اسراری است که شنیدید که میگویند مثلاً جابربنیزید جعفی جزو صاحبان سرّ بود و هرکس راز ما را منتشر بکند لعنت خدا بر او باد[1] و چه و چه؛ آن اسراری که آن روز اگر …
اشارهٔ امام باقر (ع) به امام صادق (ع) بهعنوان قائم آل محمد
لذا وقتیکه در خدمت امام باقر در روزهای آخر عمرش صحبت میشود و سؤال میشود که «قائم آل محمد» کیست، حضرت نگاهی میکنند به امام صادق میگویند: «گویا میبینم که قائم آل محمد این است».[2] البته میدانید که قائم آل محمد یک اسم عام است، اسم خاص نیست، اسم ولیّ عصر صلواتاللهعلیه نیست. حضرت ولیّ عصر صلواتاللهعلیه قائم نهایی آل محمد است، اما همۀ کسانی که از آل محمد در طول زمان قیام کردند ـ چه پیروزی بهدست آورده باشند، چه نیاورده باشند ـ اینها قائم آل محمدند و این روایاتی که میگوید وقتی قائم ما قیام کند این کارها را میکند، این کارها را …
گریستن از سر دلسوزی بر حال عبادت پدرش امام سجاد (ع)
… اتاق امام سجاد شد، «فَاِذا هُوَ قَدْ بَلَغَ مِنَ العِبادَةِ ما لَمْ یَبلُغهُ اَحَدٌ» نگاه کرد، دید حالی پیدا کرده پدرش از عبادت، که هیچکس به این حال نرسیده است. شرح میدهند رنگش از بیخوابی زرد شده، چشمهایش از گریه درهم شده، پاهایش ورم کرده،چه شده، چه شده؛ اینها را امام باقر در پدر بزرگوارش مشاهده کرد، دلش سوخت. «قالَ اَبوجَعفَرٍ عَلَیهِالسَّلام» ـ حضرت صادق از پدرشان امام باقر نقل میکنند، میگویند که ـ حضرت امام باقر گفت: «فَلَم اَملِک حینَ رَاَیتُهُ بِتِلکَ الحالِ البُکاءَ» وقتی وارد اتاق پدرم شدم، او را به این حال دیدم، نتوانستم خودداری کنم، بنا کردم زارزار گریهکردن از این حالت امام سجاد، «فَبَکیتُ رَحمَةً لَهُ» دلم سوخت به حالش و گریه کردم.
برخورد تند با یکی از علمای وابسته به دستگاه شام
عمدۀ مسائل امامت که شما میبینید در فرهنگ غیر شیعی دچار یک غربت و بیتوجهی است، ناشی از همین دستکاریهاست. یا بسیاری از مسائل مربوط به تفسیر قرآن و آیات الهی در آن روزگار، مشمول همین دستکاریها شده. و علت اینکه ائمه علیهمالسلام نسبت به بعضی از علمای نزدیک به دستگاه خلافت حساسیت نشان میدادند، مثل محمدبنشهاب زُهری که امام سجاد علیهالسلام آن نامۀ توبیخآمیز را برای او نوشتند ـ و حقیقتاً عبرتی است برای همه ـ یا آن بیان امام باقر به یکی از بزرگان علمای زمان خودشان که فرمودند: «یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ»[2]، با این تعبیر با او صحبت کردند، و مجادلات و مباحثات ائمه با بعضی از بزرگان و نامآوران فقه و حدیث در زمان خودشان، ناشی از همین موضعگیری آنها بود.
خبردادن به عبداللهبنمعاویه جعفری از بیاثری تهدید حاکم مدینه
… عادی و معمولی، از طریق تشکیلات شیعی، از طریق کسانی که در آن دستگاهها دارد که برایش خبر میآورند، مطلب را مطّلع شده و فوراً به جابر خبر داده. اتفاقاً نمونهای هم از این هست، شبیه همین قضیه، دربارۀ عبداللهبنمعاویه جعفری، یکی از بزرگان خاندان پیغمبر، هست. او هم میآید خدمت امام باقر و [پیام تهدیدآمیز حاکم مدینه به امام باقر را نقل میکند.] حضرت به او میگویند که بله، [از او به ما آسیبی نخواهد رسید]. او میگوید از کجا [میگویید]؟ حضرت میگوید به من خبر دادند، آمدند خبر دادند؛ البته به او نمیگویند چه کسی خبر داده.[7]