… تیراندازی برای دوران جوانی من است. نمیگویند من دنبال این چیزها نبودم، میگویند بله، در دوران جوانی تیراندازی یاد گرفتم و بلدم، لکن پیر شدم حالا. اصرار که میکند، میگویند بسیار خب، کمان بیاورید. تیر و کمان میآورند. آنجا در مجلس، یک هدفی را مشخص میکنند. امام باقر تیر را میگذارند به کمان، میخورد به هدف. تیر دوم را میزنند، میخورد به آن تیر اولی و آن را میشکافد. تیر سوم [را] میزنند، میخورد به آن [دومی] و میشکافد. هفتتا تیر میزنند، هرکدام از این تیرها، آن قبلیِ خودش را میشکافد و میخورد به هدف. میگوید اینهم تیراندازی[11]!
خطاب به مردم مدین با آیهٔ «بقیت الله» و شناختهشدن آن حضرت
… و هواپیما و اینها که نبود، چندین روز در راه بودند، غذا لازم داشتند، آذوقه لازم داشتند، غذا برایشان مهم بود، وقتی غذا نفروشند، آدم [از] گرسنگی باید در بیابان بمیرد. حضرت هر کار میکند که اینها غذا بفروشند، میبیند نهخیر، اینها هیچچیزی به خرجشان نمیرود. یک بلندیای بوده نزدیک شهر، امام باقر با امام صادق میروند روی آن بلندی، خطاب میکنند به اهل مدیَن، میگویند: «بَقِیَّتُ اللهِ خَیرٌ لَکُم اِن کُنتُم مُؤمِنینَ»[13]؛ بعد پیرمردی که آنجا بوده، وقتیکه این وضع حضرت را میبیند، میگوید من از گذشتگانم راجعبه ماجراهای شعیب چیزهایی شنیدهام. شنیدهام شعیب پیغمبر، روی همین کوه و همین بلندی رفت و مردم را با همین خطاب، خطاب کرد که در قرآن آمده و من این مرد را در چهرۀ شعیب میبینم، بروید در را باز کنید که عذاب خدا نازل خواهد شد. مردم میآیند درها را باز میکنند، بعد حضرت میگوید که من پسر پیغمبر هستم، حضرت را میشناسند و نسبت به دستگاه خلیفه بسیار بدبین میشوند و بنا میکنند به هشام فحشدادن و سَبّکردن و شاید مثلاً تظاهراتکردن علیه هشام. بعد که به هشام خبر میرسد، میگوید بروید آن پیرمرد را که موجب اینهمه فتنه و فساد شده از بین ببرید؛ میآیند این پیرمرد را میگیرند و میبرند. راوی میگوید دیگر از آن پیرمرد خبری نشد، سربهنیستش کردند. (61/7/2)
عزم راسخ در برابر فشارها و دورهٔ کوتاه اما فشرده و پرتلاش امامت
هیچکدام از اینها، در عزم راسخ و ارادۀ قوی و بصیرت نافذ امام علیهالسلام، هیچ تأثیری نگذاشت؛ تا اینکه در سال 114 با سَمی که حاکم مدینه، ابراهیمبنولید ـ برادرزادۀ هشام ـ به آن حضرت خوراند، یا به کیفیتی نفوذ داد در جسم مقدس آن حضرت، در سن پنجاهوهفتسالگی به شهادت رسیدند. تولد ایشان هم در سال 57 هجری است و عمر آن حضرت هم پنجاهوهفت سال است ـ همچنانیکه عمر امام سجاد علیهالسلام هم پنجاهوهفت سال است ـ که یک دورۀ کوتاه اما فشرده و قوی و پرتلاش امامت.
وصیت به ده سال ندبه برای آن حضرت در منا بهعنوان ادامهٔ مبارزه
کار جالبی که آن حضرت در پایان عمرشان کردند، این بود که وصیت کردند تا ده سال برای آن حضرت در ایام مِنا، نوحهخوانی و ندبه بشود. کار بسیار شگفتآوری است. (67/6/25) «وَ تَنْدُبُنی عَشْرَ سِنینَ بِمِنًی»[14] که ده سال بایستی در مِنا بر امام باقر گریه بکنند. این ادامۀ همان مبارزه است. گریه بر امام باقر، آنهم در مِنا، این به چه منظوری است؟ ما در زندگی ائمه علیهمالسلام آنجایی که گریه تحریض[15] شده، بر امام حسین علیهالصلاةوالسلام است که روایات متقنِ مسلّمِ قطعی دارد. جای دیگر در مورد حضرت رضا، در هنگام حرکتشان [به طوس است که] جمع کردند تا …
انتشار پیام امامت و مظلومیت آن حضرت و بطلان هشام از منا به جهان اسلام
… گریه میکنند بر محمدبنعلی از اولاد پیغمبر، همه قاعدتاً سؤال خواهند کرد که چرا گریه میکنید؟ برای هر مردهای که انسان گریه نمیکند، مگر به او ظلم شده بود؟ مگر کشته شده؟ چهکسی به او ظلم کرده؟ چرا به او ظلم کردند؟ و سؤالهای فراوانی ازاینقبیل دنبالش میآید. (65/4/28) و یاران و نزدیکان آن حضرت هم آنجا حضور داشتند و این سؤالها را در ذهن مردم پاسخ میدادند؛ آنها را پر میکردند از معارف حقیقی و بیان حقایق، و میفرستادند به تمام اقطار عالم. و شما میدیدید هر سالی از خانۀ خدا و از مِنا، پیام امامت امام باقر و مظلومیت آن حضرت، و بطلان هشام و خلفای جور، به تمام دنیای اسلام منتشر میشود. این یک سیاست الهی بود که آن حضرت عمل کردند. (67/6/25)
تداوم نوزده سال مبارزهٔ دشوار با استعانت از خدا، صبر و خستگیناپذیری
امام باقر این نوزده سال را چگونه تحمل کرد؟ این مهم است. امام باقر به برکت استعانت به خدا و صبر و خستهنشدن و فداکاریها را وظیفهشمردن، قدرت آن را پیدا کرد که نوزده سال این مبارزۀ بیامان و دشوار را ادامه بدهد، شیعیان را با خود به صحنۀ مبارزه بکشاند و دشمن را به ستوه بیاورد...امام میفرماید: «اِیّاکَ وَ الکَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَاِنَّهُما مِفتاحُ کُلِّ شَرٍّ»[16] برای آن انسانی که در حرکت و در تلاش است، دو چیز کلید همۀ بدیهاست؛ اول کسالتیافتن، از یکنواختی کار کسلشدن؛ و دوم احساس خستگی. اگر آن فرد یا جامعهای که به یک حرکت بزرگ، یک تلاش دشوار مشغول است، کسل بشود یا اظهار خستگی کند و به ستوه بیاید، یقیناً همۀ بدیها و شُرور به او متوجه خواهد شد؛ زیرا یک انسان و یک جامعۀ فداکار، …
گسترش دانش دین، متشکلکردن دوستان و زمینهسازی برای امامت امام صادق (ع)
… که در طول تاریخ اسلام، وجود پیدا کرده است، محنت و بلای صدوپنجاه سال و دویست سال زندگی ائمۀ هدی علیهمالسلام [در دوران چهارم امامت] است. بزرگترین سختیها و محنتها بعد از یک انقلاب، مربوط به آن دوران است، ائمۀ ما علیهمالسلام این محنتها را تحمل کردند. (59/7/25) این بزرگوار در [این] دوران پربار، دانش دین را گسترش داد، حکمت و درس قرآن و احکام را به همهجا رساند، داعیۀ تشیّع را ـ که داعیۀ حکومت اسلامی و تشکیل ولایت علوی است ـ به همهجا فرستاد و نفوذ داد، مردم زیادی را به خود متوجه کرد، دشمنان خودش را سرشکسته و منکوب کرد، دوستان خودش را متشکل کرد، و سنگ بنایی در اسلام نهاد که مبنای بسیاری از کارهای بعدی و تلاشها و فعالیتها و خدمات عظیم و گرانبهای بعدی بر همان سنگِ زاویه قرار گرفت، و زمینه را برای دوران امامت امام صادق علیهالسلام آماده کرد؛ (61/7/2) [و] برای انتقال قدرت اسلامی و حکومت اسلامی از مخالفین به اهلبیت، و قرارگرفتن حق در جای خود و در مرکزی که خدا معیّن کرده [است]. (67/6/25) خداوند متعال ما را از یاران و از پیروان این بزرگوار و خاندان مطهر اهلبیت قرار بدهد. (61/7/2)
راهنمایی دستگاه خلافت در ضرب سکه پس از تهدید روم
داستان معروفی اینجا هست، که بنده حالا تفصیلش را نمیگویم، روایتیست که در نوع کتب معتبرۀ شیعه، این روایت ذکر شده. مربوط به زمان امام باقر صلواتاللهعلیه است که سکۀ عالَم اسلام را از کشور روم میآوردند و او یک تهدیدی کرد و اینها ماندند درمانده؛ آنوقت امام علیهالسلام ارشاد کرد دستگاه خلافت را. خیلی عجیب است ها! این تنها نکتهایست ـ یکی، دو مورد استثنایی ـ که بنده میبینم که ائمۀ هدی علیهمالسلام مختصر روی خوشی به دستگاه خلافت نشان دادند. یکیاش اینجاست. امام راهنمایی کرد دستگاه خلافت را و فرمود که سکه را اینجوری میریزید. بلد نبودند سکه زدن را، …
ملامت کثیر عزه به سبب مدح عبدالملک
… بنیامیّه و بنیعبّاس برای پیشرفت کار خودشان محتاج شعر بودند و پولهای گزافی میدادند به شعرا که برایشان شعر بگویند. شعرا هم میگفتند! پول بود، رشوه بود؛ حتّی گاهی اوقات بعضی از شعرای متمایل به اهلبیت، برای آنها هم یک شعری میگفتند برای اینکه یک پولی بگیرند! امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام) در مجلسی نشسته بودند، «کثَیّر عَزّة» -که یکی از شعرای معروف عرب است و متمایل به اهلبیت بود- هم در جلسه بود. حضرت رو کردند به او گفتند که «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِک؟»[14] تو مدح عبدالملک را گفتی؟ ملامتش کردند. درصدد عذر آوردن برآمد. گفت که من چیزی در ستایش عبدالملک به او نگفتم؛ نگفتم تو امامالهدیٰ هستی، نگفتم تو چه هستی. حضرت تبسّمی کردند و چیزی نگفتند. در این بین، کُمِیت از آن طرف مجلس بلند شد، آن قصیدهی معروف خودش را در مدح اهلبیت (علیهم السّلام) بنا کرد …
محاجه برای خلافت نشانهٔ روشنی جهتگیری و انگیزهها
… و دیگران مىآیند؛ [درحالیکه] اگر پیغمبر مایهى تفاخر عرب بر عجم و قریش بر غیر قریش است، پس اینجا هم مایهى تفاخر ما بر دیگران است و مایهى اولویّت ما بر دیگران. این استدلال، استدلال امیرالمؤمنین است که در صدر اوّل، بارها در کلمات امیرالمؤمنین تکرار شده؛ ما مىبینیم که امام باقر هم در سالهاى بین ۹۵ و ۱۱۴ که دوران امامت این حضرت است، این کلمات را بیان میکند؛ محاجّه براى خلافت؛ این خیل معنادار است و نشاندهندهى جهتگیرىِ انگیزهها و روشن بودن این مطلب است. دوران امام باقر هم تمام میشود.
شیفتگی مردم عراق به ایشان و خطر ایشان برای دستگاه خلافت
… است. ظاهراً در مسجدالحرام یا یکی از گذرگاههای مکّه و مدینه بود که هشام داشت میرفت، و سالم غلام مخصوصش هم همراهش بود، دید یک شخصیّت عظیمی دارد حرکت میکند؛ پرسید این کیست، سالم گفت: هذا محمّد بن علیّ بن الحسین؛ معرّفی کرد حضرت را، تا شناخت حضرت را گفت عجب! المفتون به اهل العراق؟[1] این همان کسی است که اهل عراق مفتونش هستند، فریفتهاش هستند؟ احساس میکرد که وجود این بزرگوار یک خطری است و [لذا] تصمیم گرفت بر ایذاء و آزار حضرت.
فرزند پیامبر، سخنور و حاضرجواب و شخصیت علمی برجسته
ضمناً هشامبنعبدالملک در مواجههی با اینها دلش آرام هم نیست، چون با آدمهای عادّی نمیخواهد روبهرو بشود، اینها انسانهایی هستند برجسته و فوقالعاده؛ اوّلاً فرزندان پیغمبرند، که خود این [واقعیّت] را خلفای بنیامیّه خیلی بزرگ میشمردند؛ ثانیاً زبانآور و سخنور و حاضرجواب هستند که افرادی از قبیل هشام را در مقابل اطرافیان، بور میکنند،[2] سبک میکنند؛ ثالثاً شخصیّت علمیاند و با یک شخصیّت علمی و انسانِ بزرگِ صاحبمعرفتِ فقیهِ آن جوری، خیلی آسان نمیشود برخورد کرد. خلاصه، هشام در دل واهمه داشت و میترسید که چگونه با اینها روبهرو بشود؛ برای اینکه نبادا اینها وقتی که وارد کاخ و دربار شدند مثلاً جرئت کنند حرفهایی بزنند که او و اطرافیانش خفیف بشوند و دربمانند در جواب، و او را به یک عکسالعمل تند وادار کنند -که البتّه …
وقار و متانت در برابر بدگوییهای هشام و درباریان
… طرف درآمد مثلاً گفت بله اعلیحضرت درست گفتند -امیرالمؤمنینِ آن وقت همان اعلیحضرت است؛ فرقی نمیکند- و شما این جور هستید، آن جور هستید؛ یکی این گفت، یکی آن گفت. خب وقتی که او حرفش را زد، بقیّه هم که دیگر حرف درست و حسابی ندارند، اینها هم هر کدام یک چیزی گفتند. امام با وقار و متانت تمام، بدون اینکه اندکی آثار تأثّر در چهرهی ایشان ظاهر بشود، همهی این حرفها را گوش کردند.
محکوم سیاسی مجادلهکننده با حاکم سیاسی زمان
ببینید! این یک محکوم سیاسی است؛ یک محکوم سیاسی که در مقابل حاکم سیاسی زمان، این جور دارد با او مجادله میکند؛ میگوید که شما چهار صباح اینجا نشستهاید، در این مقام قدرت پادشاهی قرار گرفتهاید، خیال میکنید که همهکارهاید؟ شما خواهید رفت؛ آن که خواهد ماند، آن که تاریخ مال او است، آینده مال او است، ما هستیم. لِاَنّا اَهلُ العاقِبَة؛ زیرا که ما صاحبان عاقبت و پایانیم. یَقولُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقین؛[3] پایان و عاقبت و فرجام متعلّق است به مردم باتقوا؛ یعنی …
از دست رفتن منطق و جرئت درباریان در برابر بیانات ایشان
خب؛ حالا البتّه تفسیر این بیانات [بماند، زیرا] که بیانات مفصّلی است و من چند جملهاش را فقط اینجا یادداشت کردهام. به هر حال، امام یک چنین خطابهای را شروع میکند. بعد که حرفها را میزند، اینها همچنان که توقّع و انتظار هم میرفت، در مقابل این بیانات، منطق خودشان را از دست میدهند، آن جرئت و قدرت خودشان را از دست میدهند و خودشان را میبازند. هشام رو میکند به امام باقر میگوید که ای پسرعمو، ناراحت نشو، ما قصد بدی نسبت به تو نداشتیم؛ کوتاه میآید.
قصد نداشتن تشکیل حکومت اسلامی در زمان خود
… این حاکمیت تبدیل پیدا کند، و حکومت اسلامی برقرار شود، زیرا معلوم بود که زمینه در دوران زندگی امام سجاد آماده نمیشد. ظلم و اختناق و تاریکی و فشار بیش از اینها بود که در ظرف این سی سال بتوان آنها را برطرف کرد، بلکه امام سجاد (ع) برای دوران آینده کار میکرد. حتی به قراین متعددی میفهمیم که امام باقر (ع) هم در دوران زندگیشان بهقصدِ این نبودند که حکومت اسلامی را در زمان خودشان تشکیل بدهند. یعنی از سال شصتویک تا سال نودوپنج ه.ق که شهادت امام سجاد است، و از سال نودوپنج تا سال صدوچهارده که شهادت امام باقر است، هیچکدام از اینها به این فکر که در زمان خودشان این حکومت تشکیل بشود، نبودند؛ و لذا برای درازمدت کار میکردند. بنابراین همانگونه که اشاره شد، روش امام سجاد برای درازمدت بود.
تشبیه دوران ایشان به دوران علنی شدن دعوت در مکه
اگر بخواهیم تشبیه کنیم، بایستی این دوران امام سجاد (ع) را تشبیه کنیم به دوران آغازین دعوت پیامبر (ص) در مکه. یعنی آن چند سالِ اول که حتی دعوت، علنی هم نبود. شاید بشود دوران امام باقر (ع) را به دوران دوم مکه ـ دوران علنیشدنِ دعوت ـ تشبیه کرد و دورانهای پس از آن را به دورانهای بعدی دعوت. ازاینرو تعرض صریح انجام نمیگرفت. مطمئناً اگر آن برخوردهای تندی که ما در بعضی از کلمات امام صادق و امام کاظم و امام هشتم (ع) ملاحظه میکنیم، از امام سجاد (ع) سر میزد، عبدالملکمروان که در اوج قدرت خود بود، بهآسانی میتوانست بساط تعلیمات اهلبیت (ع) را …
واقعیت تلخ اجتماعی، انگیزهٔ تلاش بیوقفهٔ امام و یاران
آنچه در سراسر این تلاش توانفرسا، امام و یارانش را به حرکتی سکونناشناس برمیانگیزد و وظیفۀ الهی را دمبهدم بر آنان فرومیخواند، واقعیت تأسفبار اجتماعی و ذهنی است. آنان در برابر خود، مردمی را مشاهده میکنند که از سویی بر اثرِ تربیتی تبهساز و ویرانگر، روزبهروز در جریان فساد عمومی جامعه مستغرقتر و ساقطتر[9] میشوند و کمکم کار به جایی رسیده است که عامۀ مردم نیز مانند سردمداران و مسئولان، حتی گوش به دعوت نجاتبخش امامت …
معرفی خاندان خود بهعنوان خانههای رفعتیافته به اذن خدا
… میان مردم برخوردار است، به دیدن امام میرود و چنان تحت تأثیر وقار و معنویت و شخصیت روحی و علمی امام قرار میگیرد که بیاختیار در آغوش امام میافتد و خودش با شگفتی میگوید: من با بزرگانی چون ابنعباس نشستهام و هرگز در برابر آنان چنین حالتی بر من نرفته است. و امام در جواب میفرماید: «وَیلَکَ یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ اِنَّکَ بَینَ یَدَی بُیوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَعَ وَ یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ»[13] وای بر تو ای بردۀ حقیر شامیان! تو اینک در برابر خانههایی قرار گرفتهای که به اذن خدا رفعت یافته و کانون یاد خدا گشته است.
پدید آمدن چهرهٔ تعرضآمیز در زندگی امام و جو عمومی تشیع
این نمونهای از چگونگی ارتباط امام با یاران نزدیک است و نمایانگر وجود پیوستگی و رابطهای محاسبهشده و تشکیلاتی؛ و نیز نمونهای است از موضعگیری حکومت در برابر این یاران. پیداست که ایادی خلافت ـ که بیش از هر چیز به حفظ قدرت و استحکامبخشیدن به موقعیت خود میاندیشند ـ از روابط امام با یاران نزدیک و فعالیتهای جمع آنان یکسره بیخبر نمیمانند و کموبیش بویی از این موضوع میبَرند و در صدد کشف و مقابله با آن برمیآیند.[22] بهتدریج نمای متعرضانه در زندگی آن حضرت و نیز در جَو عمومی تشیّع پدید میآید و آغاز فصل دیگری را در تاریخ زندگی امامان شیعه نوید میدهد.
تأثیر و گیرایی سخن امام در مجلس هشام
در این بیان کوتاه و پُرمغز ـ که تظلّم و تحکم و نوید و تهدید و اثبات و رد را یکجا متضمن است ـ بهقدری تأثیر و گیرایی وجود دارد که اگر پخش شود و به گوش مردم برسد، ممکن است هر شنوندهای را به حقانیت گویندۀ آن معتقد سازد. برای پاسخگفتن به این سخن، نغزگویی و سخندانی به همان اندازه لازم است که خودباوری و دلگرمی، و اینهمه در مخاطبان امام نیست؛ پس چارهای جز خشونت و زور نمیماند.
آگاهی امام از جایگاه و مرحلهٔ خود در حرکت تدریجی شیعه
نوید آیندۀ دلخواهی که چندان دور هم نیست، ازجملۀ شیوههای امیدبخش امام باقر علیهالسلام است و ضمناً نمایانگر آن است که آن حضرت موقع خود را در حرکت تدریجی شیعه، در کجا و در چه مرحلهای میدانسته است. «با حضرت ابوجعفر بودیم و خانه پُر بود. پیرمردی وارد شد، سلام کرد و گفت: ای پسر پیامبر! به خدا سوگند من شما و دوستدارانتان را دوست دارم و به خدا سوگند که این دوستی از روی طمع به زیورهای زندگی نیست. دشمن شما را دشمن میدارم و از او بیگانه و بیزارم و این کینه و …
نبود فرصت ناشی از اختلاف بنیامیه و بنیعباس در زمان امام باقر (ع)
امام صادق، دو مرحله در این دوران طی میکنند؛ یکی از سال صدوچهارده تا خلافت منصور، این یک دوره است، که دوران آسایش و گشایش است. آنیکه معروف شده بهخاطر اختلاف بنیامیه و بنیعباس ائمه فرصت کردند، برای این دوران است. زمان امام باقر چنین چیزی نبود. زمان امام باقر، [زمان] قدرت بنیامیه بود و هشامبنعبدالملک، که او هم «وَ کانَ هِشامُ رَجُلَهُم»[4] مرد بنیامیه و بزرگترین شخصیت بنیامیه بعد از عبدالملک بوده. بنابراین زمان امام باقر نه، هیچگونه اختلافی بین کسی و کسی که موجب این باشد که ائمه بتوانند از فرصت استفاده کنند نبوده. برای زمان امام صادق است، آنهم برای این دوران، که دورانِ آهستهآهسته شروع [شدن] دعوت بنیعباس و گسترش دعوت اینها و اوج دعوت شیعی علوی در سرتاسر دنیای اسلام [است].
وصیت امام باقر به ده سال گریه در منا پس از شهادتش
… بیشتر سرگرم شدهاند تا به «واقعیتهای زمان ائمه علیهمالسلام»؛ وقتیکه اشکی هم از روی دلسوزی میافشانند، خوشحالند که با معرفت میگریند! ما قبول نداریم که این گریه، گریۀ بامعرفت است. ولی قبول داریم که گریۀ بیمعرفت، به چیزی نمیارزد؛ گریۀ بامعرفت لازم است. لازم است انسان امام باقر علیهالسلام را بشناسد تا ده سال گریه در مِنا بعد از شهادت امام باقر علیهالسلام ـ به وصیت خود آن حضرت ـ اثر ببخشد؛ واِلّ شهادت امام باقر علیهالسلام یک مرگ معمولی بود، اگرچه مسمومیت بود، [اما] این مطلبی نبوده که خود امام، وصیت کند که ده سال در مِنا بر من بگریید.[14]
اعتراض امام باقر (ع) به کثیر برای مدح عبدالملک
… حساسیت شیعه که با این امر مخالفت کنند است. مثلاً به این نمونه که نظایری هم دارد، توجه کنید؛ «کُثَیِّر» که از شعرای بزرگ طراز اول دورۀ نخستین اموی است ـ یعنی ردیف فرزدق و جَریر و اَخطَل و نُصَیب و غیرهم ـ شیعه و از علاقهمندان امام باقر علیهالسلام بوده است. روزی آمد خدمت امام باقر، حضرت با حالت اعتراض گفتند: «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِکِ؟ فَقالَ ما قُلتُ لَهُ یا اِمامَ الهُدَی وَ اِنَّمَا قُلتُ یا اَسَدُ وَ الاَسَدُ کَلبٌ وَ یا شَمسُ وَ الشَّمسُ جَمادٌ وَ یا بَحرُ وَ البَحرُ مَواتٌ» شنیدم مدح عبدالملک را کردی؟ دستپاچه شد و گفت: من امامالهدی به او نگفتم، من به او شیر و خورشید و دریا و کوه و اژدها لقب دادهام و اینها هیچکدام ارزشی ندارد. بدین ترتیب عمل خود را توجیه کرد؛ حضرت تبسمی کردند. آنگاه کُمِیت اسدی برخاست و آن قصیدۀ هاشمیۀ خود را خواند که با این بیت شروع میشود:
علاقهمندان او در شهرهایی چون کوفه و خراسان
… بر اثر کوششهای امام سجاد و بعد، کوششهای خود امام باقر علیهالصلاةوالسلام در آفاقِ عالم اسلام، آوازۀ فکر تشیّع و انگیزههای شیعی، و آوازۀ فضایل و مناقب اهلبیت ـ که بنیامیه سعی کرده بودند آنها را بپوشانند ـ همهجا را فرا گرفته بود و در همهجا پیچیده بود. در بسیاری از شهرهای کشور اسلامیِ آن روز، مردمی بودند که علاقهمند به امام باقر بودند و جزو تشیّع بودند، که از جملۀ آنها کوفه است، از جملۀ آنها خراسان است.
کار سیاسی، محور دوم فعالیت او
محور دوم، محور کار سیاسی است؛ میدانیم برطبق طرز فکر اسلامی، آنوقتی احکام اسلامی درست در میان مردم پیاده خواهد شد که حکومتی بر مبنای اسلام تشکیل بشود. اگر حکومتی بر مبنای اسلام نباشد، اگر قدرت دست اسلام نباشد، [به احکام] اسلام عمل نخواهد شد؛ چرا؟ چون اسلام میخواهد جامعه را، انسانها را، …
برخورد قاطع و کوبنده با علمای مؤثر بر اندیشهٔ مردم
… و مواردی را ما ازاینقبیل سراغ داریم. عناصر مؤثر در اندیشۀ مردم و شکلدهی جریانهای فکری، چه کسانی هستند؟ علما و شعرا، و در درجۀ اول علما. علمای آن زمان چه کسانی بودند؟ فقها، محدثین، مفسّرین، خطبا، قُرّا؛ اینها علمای آن زمان بودند که مرجع اندیشۀ مردم بودند. حضرت با اینها، آنجایی که لازم بود، جابهجا، آنچنان قاطع روبهرو میشد و آنها را میکوبید، که یقیناً اگر چنانچه دستگاه خلافت میتوانست، درمقابل این عکسالعمل از حضرت انتقام میگرفت.
هیبت معنوی او و لرزیدن عکرمه در برابرش
… نمونه راجعبه یک عالم بزرگ است به نام عِکرمه. عِکرمه شاگرد ابنعباس است، معروف هم است، احادیث زیادی، عن عکرمه، عن ابنعباس، نقل شده. در بین مردم بسیار موجّه بود، معروف بود، به او مراجعه میکردند، یک شخصیت علمی بود در آن دوران، اما وابستۀ به دستگاه خلافت بود. این آمد خدمت حضرت ـ حالا آمده بود بحث کند، مباحثه کند، مجادله کند، یا آمده بود چیزی یاد بگیرد، (61/7/2) شاید هم برای اینکه امتحانش بکند، (65/4/28) ـ وقتی درمقابل حضرت قرار گرفت، آن ابهت و عظمت امام باقر، و نفوذ معنویای که در چهرۀ آن حضرت و در سیما و چشم آن حضرت بود، آنچنان در این مؤثر افتاد که دستوپایش بنا کرد لرزیدن، افتاد در آغوش امام باقر! حالا حضرت مثلاً نشسته بودند، افتاد روی زانویشان. بعد وقتیکه یکچنین حالتی به او دست داد، یکقدری که حالش به جا آمد، خودش با تعجب گفت: من با بزرگانی مثل ابنعباس هممجلس شدم، از آنها علم آموختم و چیز یاد گرفتم، هرگز در مواجهۀ با آنها چنین حالتی به من دست نداد، چطور شد که با تو، ای محمدبنعلی، من یکچنین حالتی پیدا کردم، اینطور کوچک شدم درمقابل تو؟! وقتی این را میگوید، حضرت در جواب میگوید: «وَیلَکَ»! «وَیلَکَ یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ»[17] وای بر تو! ای بردۀ کوچک اهل شام! ببینید حضرت با چه زبانی او را میکوبد؛ او را نسبت میدهد به اهل شام، آنهم بهصورت بردۀ کوچک! یعنی تو یک بازیچهای در دست آنها هستی، …
پیام و سفارشهای آن حضرت به شیعیان از طریق خیثمه
… بِتَقوَی اللهِ العَظیمِ وَ اَن یَعودَ غَنِیُّهُم عَلَی فَقیرِهِم وَ قَوِیُّهُم عَلَی ضَعیفِهِم وَ اَن یَشهَدَ حَیُّهُم جِنازَةَ مَیِّتِهِم وَ اَن یَتَلاقَوا فی بُیوتِهِم فَاِنَّ لُقِیّا بَعضِهِم بَعضاً حَیاةٌ لِاَمرِنا رَحِمَ اللّٰهُ عَبداً اَحیا اَمرَنا. یا خَیثَمَةُ اَبلِغ مَوالِیَنا اَنّا لا نُغنی عَنهُم مِنَ اللهِ شَیئاً اِلّا بِعَمَلٍ وَ اَنَّهُم لَن یَنالوا وَلایَتَنا اِلّا بِالوَرَعِ وَ اَنَّ اَشَدَّ النّاسِ حَسرَةً یَومَ القِیامَةِ مَن وَصَفَ عَدلًا ثُمَّ خالَفَهُ اِلَی غَیرِهِ»[1] خدمت حضرت باقر سلماااللهعلیه برای خداحافظی رفتم ـ از این عبارت معلوم میشود که ایشان ساکن مناطق دور از مدینه، مثل کوفه یا بصره بوده است ـ حضرت به من فرمودند: سلام ما را به همۀ کسانی از دوستان ما که با آنها ملاقات میکنی برسان. اولین وصیت آن بزرگوار به شیعیان و دوستان و موالیشان این است که تقوای خدا را پیشه کنند، و ثروتمندانِ از شیعیان به فقرای آنها توجه و عطف محبت کنند، اقویا بر ضعفا متوجه باشند. بعضی از شیعیان هستند که تواناییهای اجتماعی و سیاسی دارند، آبرو دارند، این افراد به کسانی که برخوردار از این امکانات نیستند، توجه کنند. ازجمله موارد تکریم مؤمن، تشییعِ جنازۀ اوست که با مردن، ارتباط آنها قطع نمیشود، بنابراین برادری را بعد از مرگ هم ادامه …