سلام همگانی و نشستن بیاجازه در مجلس هشام برخلاف رسم دربار
امام وارد میشود و برخلافِ رسم و سنت معمول که هر تازهواردی باید به خلیفه، آنهم با ذکر لقب مخصوص (امیرالمؤمنین) سلام دهد، به همۀ حاضران رو میکند و با اشارۀ دست، آنان را مخاطب میسازد و میگوید: السّلام علیکم. و آنگاه بیآنکه منتظر اجازه بماند، مینشیند.
افشای بیاختیاری درباریان و بیان پیشینهٔ خاندان خود در مجلس هشام
امام در همۀ این مدت خاموش و آرام نشسته است. وقتی همه سکوت میکنند، حضرت برمیخیزد و میایستد و رو به حضار، پس از حمد و ثنای خداوند و درود بر پیامبر، در جملاتی کوتاه و تکاندهنده، سردرگمی و بیهدفی آن جمع پراکنده را به رُخشان میکِشد؛ بیاختیاری و آلت فعل بودنشان را همچون تازیانهای بر سر و رویشان میکوبد؛ موقع خود و پیشینۀ افتخارآمیز خاندانش را که منطبق با برترین معیار اسلامی (هدایت) است، روشن میسازد و سرانجام، نیکفرجامی راه خود را که برابر با سنتهای خدا در تاریخ است، مطرح میکند و روحیۀ متزلزل آنان را متزلزلتر مینماید: «اَیُّهَا النّاسُ! اَینَ تَذهَبونَ؟ وَ اَینَ یُرادُ بِکُم؟ بِنا هَدَی اللهُ اَوَّلَکُم وَ بِنا یَختِمُ آخِرَکُم، فَاِن یَکُن لَکُم مُلکٌ مُعَجَّلٌ فاِنَّ لَنا مُلکاً مُؤَجَّلاً وَ لَیسَ بَعدَ مُلکِنا مُلکٌ، لِاَنَّا اَهلُ العاقِبَةِ یَقولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: وَ العاقِبَةُ …
روشنگری در زندان شام و دلبسته کردن زندانیان
هشام دستور میدهد امام را به زندان بیفکنند؛ یعنی عملاً به ضعف روحیه و نارسایی منطق خود اعتراف میکند. در زندان، امام به روشنگری و بیان حقایق میپردازد و همزنجیرهای خود را تحت تأثیر میگذارد؛ بهطوریکه از زندانیان کسی نماند که سخن او را از بُنِ دندان نپذیرفته و دلبستۀ او نشده باشد. مأموران، ماوقع را به هشام گزارش میکنند. این موضوع برای دستگاهی که در طول دهها سال بهصورتِ ویژه شام را از دسترس تبلیغات علوی دور نگاه داشته، مطلقاً قابلِ تحمل نیست. هشام فرمان میدهد آن حضرت و همراهانش را از زندان بیرون آورند. هیچجا برای آنان مناسبتر از …
معرفی خود بهعنوان ذخیرهٔ خدا به مردم مدین با استناد به قرآن
اکنون به شهر مَدیَن رسیدهاند. اهل شهر طبق فرمان، دروازهها را میبندند و از فروختن توشه امتناع میکنند. یاران امام از گرسنگی و تشنگی به شِکوه آمدهاند. امام بر فراز بلندی که بر شهر مشرِف است، میرود و با رساترین فریاد خود، بر اهل شهر نهیب میزند: «ای مردم شهرِ ستمپیشگان! منم ذخیرۀ خدا، که خدا دربارۀ آن گفته است: ذخیره برای شما نیکوتر است، اگر مؤمن باشید»[27]. ناگهان یک هوشیاری و شهامتِ بجا توطئه را خنثی میکند. مردی از اهل شهر، همشهریان فریبخورده و بیخبر را هشدار میدهد و به آنان یادآور میگردد که این همان نهیبی است که شعیب پیامبر بر سرِ گمراهان زمان خود زد. و به آنان تفهیم میکند که هماکنون در برابرِ همان …
پرهیز از پیکار رویاروی و بازداشتن شتابزدگان از دست بردن به شمشیر
با اینهمه، امام از درگیرشدن با قدرت مسلط در صحنهای حاد و پیکاری رویاروی اجتناب میورزد؛ دست به شمشیر نمیبَرد و دستهایی را هم که عجولانه و چپروانه قبضۀ شمشیر را فشرده، برمیگشاید و آنها را به تیزبینی و موقعشناسی بیشتر وادار میسازد و شمشیر زبان را نیز تاآنجاکه ضرورت عمل بنیادین ایجاب نکرده است، در نیام میگذارد. به برادرش زید که در تنگنای غلیانِ[29] احساسات، از تاب رفته و به جان آمده است، رخصت خروج (قیام) نمیدهد. در ارتباطات معمولی زندگی و در رابطه با عناصر ناآزموده، بیشترین تکیه را بر فعالیتهای فرهنگی و فکری میکند؛ کاری که درعینِحال، هم شالودهریزی ایدئولوژیک …
نوزده سال رهبری: آموزش ایدئولوژی، سازماندهی، تقیه و امیدآفرینی
… را که در آن محیط اختناق و فشارِ کُشنده، همچون رؤیایی دلانگیز، تنها فروغ امیدبخش و حرکتزا را بر دلِ ستمکشیدۀ شیعه میافکند، بهصورت آیندهای محتوم و تخلفناپذیر درمیآورد. و بدینگونه بر قدرت و تصمیم آنان در پیمودن فاصلههایی که با آن داشتند، میافزود. نوزده سال دوران رهبری امام همانند خطی مستقیم و متصل و روشن، با این وضع سپری میشود؛ نوزده سالی که در آن، هم آموزندگی ایدئولوژی هست، هم سازندگی فرد؛ هم تاکتیک مبارزه هست، هم سازماندهی به جمع و ایجاد تشکل؛ هم حفظ و تداوم جهتگیری سیاسی هست، هم تقیّه و برافروزندگی امیدِ هرچه بیشتر و راسختر و خلاصه، نوزده سال مبارزه و گذر از روی جد و جهد در سنگلاخی صعبالعبور. و سرانجام، هنگامیکه این عمر کوتاه و پُربرکت پایان میگیرد، هنگامیکه دشمنان سوگندخوردۀ نهضت علوی با رفتن سلسلهجنبان این نهضت میپندارند که نفسی بهراحتی خواهند کشید و فارغالبال از مبارزات تبلیغاتی شیعه، به دردسرها و گرفتاریهای بیشمار خود در داخل کشور و …
وصیت به برپایی عزاداری برای خود در منا و در موسم حج تا ده سال
کسانی که بعدها تاریخ زندگی امام را ثبت کردهاند نیز از کنار این اقدام بزرگ که در حدیثی کوتاه گنجانیده شده است، به غفلت یا تغافل[32] گذشتهاند. آیا میتوان گفت آن را ندیدهاند؟ کوتاه کنیم. صورت قضیه این است که امام به فرزندش جعفربنمحمد دستور میدهد که وی بخشی از دارایی او را (هشتصد درهم) در طولِ ده سال، صرف عزاداری و گریستن بر او نماید. مکان عزاداری، صحرای مِناست و زمان آن، موسم حج[33]؛ همین و بس. موسم حج، میعاد برادران دورافتاده و ناآشناست. هزاران «فرد» در آن زمان و مکان، امکان «جمع» بودن و شدن را میآزمایند. این همدلانِ ناهمزبان، در آنجا با زبان واحدی خدا را میخوانند و معجزۀ گِردآمدن ملتها زیر یک پرچم را مشاهده میکنند. اگر پیامی باشد که میباید …
نقشهٔ جهاد پس از مرگ و برکت زندگی و مرگ او در راه خدا
… آمدهاند تا مسائل را در فرصتی بینظیر برای مردمی که از سراسر جهان اسلام در اینجا جمعند، تبیین کنند؛ و نیز البته تا برادران و موالیان را دیدار کنند، خبری بدهند و فرمانی بگیرند؛ و کوتهِ سخن، دعوت شیعی از هزارها کانال عظیمترین شبکۀ تبلیغاتی جهانی آن روزگار. و این است نقشۀ موفق امام باقر علیهالسلام ـ نقشۀ جهاد پس از مرگ ـ و این است آن وجود برکتخیز که زندگی و مرگش برای خدا و در راه خداست؛ «وَ جَعَلَنی مُبارَکاً اَینَما کانَ وَ سَلامٌ عَلَیهِ یَومَ وُلِدَ وَ یَومَ یَموتُ وَ یَومَ یُبعَثُ حَیّاً»[34]. پیشوای صادق، ص53-33
وصیت به عزاداری دهساله در منا برای فراهم کردن زمینهٔ شناخت امام
… شد، این امام اینقدر عشق به دنیا ندارد که بگوید: «مردم! بعد از مرگ، بر من گریه کنید.» این برای اهل دنیاست. این منِ دنیاپرستم که وقتی در دنیا زندهام، میخواهم مردم به من نگاه کنند؛ وقتی به یاد مرگ هم میافتم، دلم میخواهد مردم به یادم نوحهسرایی و گریه کنند. امام باقر علیهالسلام چرا چنین وصیتی میکند؟ این نیست مگر اینکه امام باقر علیهالسلام میخواهد مایۀ شناخت خود را تا ده سال در عمومیترین مواقف مسلمانها ـ یعنی در منا ـ فراهم کند. در فرصت کامل، مردم از همۀ ولایات میآیند، و آنجا دور هم جمع میشوند و به یاد امام باقر علیهالسلام ـ محمدبنعلی ـ مجلسی تشکیل میدهند و میگویند او وصیت کرده که بر من گریه کنید، عزاداری کنید. لذا دهها استفهام برای ذهن آن مردم بهوجود میآید و همین استفهامهاست که راه آنها را بهسوی شناخت امام میگشاید؛ منظور این است. (51/11/20)
حضور در کربلا در چهارسالگی و مشاهدهٔ مصائب عاشورا
ولادت امام باقر در سال 57 هجری است، یعنی چهار سال قبل از واقعۀ عاشورا، بنابراین در واقعۀ عاشورا این بزرگوار چهارساله بودند، در کربلا هم بودند و بعدها راجعبه حوادث کربلا از این بزرگوار چیزهایی هم نقل شده و آن ماجرای سخت، آن فشار شَدید، آن داغ عظیمی که بر دلهای اهلبیت وارد آمد را این بزرگوار از نزدیک مشاهده کردند و آن مطالب را دیدند. بعدها در کنار پدرشان ـ امام سجاد ـ دوران کودکی و نوجوانی و جوانی را گذراندند...بنابراین تا سیوهشت سیونهسالگی، امام باقر پدر بزرگوارشان را بالای سر خودشان در مقام یک معلم، یک مرشد، یک امام و راهنما داشتند و ظرفیت انسانی فوقالعادۀ عظیم امام باقر، از تعالیم …
آغاز امامت و رهبری فکری و انقلابی شیعیان از سال ۹۵ هجری
… بزرگ، فلانکس را طلبید، شمشیر خودش را برداشت به کمر او بست، گفت حالا برو! میتوانست شمشیر را هم نبندد، بگوید تو فرماندۀ این سپاه باش، اما شمشیربستن خود یک عمل مجسم است. یک کاری است که دادن فرماندهی و سپردن این سِمت را، در نظرها و در ذهنها مجسم میکند. (52/11/29) بنابراین امام باقر از سال 95 یا به روایت دیگری 94 هجری، شد رهبر فکری و فرماندۀ انقلابی آن گروهی که نامشان گروه پیروان اهلبیت ـ یعنی گروه شیعه ـ بود، و هدفشان تشکیل نظام اسلامی و ایجاد حکومتی بر پایههای قرآن و ازبینبردن بساط حکومت آن ستمگرانی که به نام اسلام در آن زمان حکومت میکردند. این شروع امامت امام باقر است. (61/7/2)
تحمل یکی از سنگینترین بارهای جهاد اسلامی در دوران امامت
اگر کسی ادعا کند که امام باقر یکی از سنگینترین بارهای جهاد اسلامی را در مدت امامتش بر دوش داشت، ادعای گزافی نکرده است. امام باقر در دورانی بار مسئولیت را بر دوش میگرفت که عالم اسلام در زیر بار سنگین حکومت طاغوت، یعنی خلفای جبار مروانی، کمر خم کرده بود؛ لازم بود که جامعۀ اسلام، و مخصوصاً مبارزان و کسانی را که دلشان در هوای حکومت اسلامی میتپید، سازماندهی و تشکیلاتدهی کنند؛ …
حلقهزدن مردم دور و نزدیک بر گرد او در مسجد مدینه
… با تنهایی شروع کرد. امام سجاد در یک روایت میفرماید: «ما بِمَکَّةَ وَ المَدینَةِ عِشرونَ رَجُلًا یُحِبُّنا»[4] در همۀ مکه و مدینه بیستتا انسان، بیستتا آدم نیست که ما را دوست بدارد. یعنی یک روز وضعیت امام سجاد در یکچنین وضعی بود، یعنی با غربت شروع کرد. اما در دوران امامت و خلافتِ معنوی امام باقر، وضعیت اینطور نبود. (61/7/2) مردم، آن بیاعتنایی و بیمهری نسبت به خاندان پیغمبر را دیگر ندارند. وقتی امام باقر وارد مسجد مدینه میشود، عدهای از مردم همواره حلقه میزنند، دور او را میگیرند و از او استفاده میکنند...از بلاد دوردست هم عدهای میآمدند دور حضرت را میگرفتند. این، نشاندهندۀ این است که تبلیغات دارد مثل امواجی به سرتاسر جهان اسلام سرایت میکند و مردم نقاط دوردست، دلشان به اهلبیت دارد نزدیک میشود. (65/4/28)
آسایش ده سال نخست امامت بهسبب فرصتنیافتن خلفا
… و اینطور نان پختۀ حاضر و سفرۀ گشودۀ آمادهای را درمقابل بچههای خودش و بازماندگان خودش گذاشت و رفت. اینها رسیدند سر سفرۀ حاضر، این بود که قدر این حکومتِ مفت بهدست آمده را چندان نمیدانستند، و آن فشار و سختگیریای که در زمان عبدالملک بود، در این زمان نبود. (61/7/2) [لذا] نیمۀ اول زندگیِ توأم با مسئولیت امام باقر، یعنی دوران امامت آن حضرت، در ده سال اول، دوران آسایش و راحتی بود برای امام باقر علیهالصلاةوالسلام چون در این ده سال، خلفای بنیامیه فرصت اینکه بپردازند به اهلبیت و امام باقر، و سختگیری بکنند را پیدا نمیکردند؛ اولِ امامت آن حضرت، زمان ولیدبنعبدالملک بود، بعد از ولید، برادرش سلیمان سر کار آمد، بعد از او، عمربنعبدالعزیز سر کار آمد، بعد از او، یزیدبنعبدالملک سرکار آمد، و بعد از یزیدبنعبدالملک هم هِشامبنعبدالملک. که هشامبنعبدالملک در سال 105 هجری به خلافت رسید، …
آوازهٔ دانش و جایگاه ممتاز او نزد مردم و علمای جهان اسلام
آوازۀ دانش امام باقر تمام آفاق عالم اسلام را گرفته بود. ما میبینیم که در دوران امام باقر، علمای معروفی که در آن زمان بودند، میآمدند خدمت امام باقر تا او را ببینند، با او صحبت کنند، از حدیث او بشنوند، از حرفهای او بشنوند، و از او استفاده کنند؛ یعنی وضع امام باقر یکچنین وضعیت ممتازی بود که همه او را قبول داشتند. وقتی امام باقر وارد مسجد مدینه میشد یا وقتیکه به حج میرفت، مردم دور او جمع میشدند. [این] حدیث از أَبرَش کلبی است، که میگوید وقتی امام باقر آمد داخل مسجد «اِحتَوَشَهُ اَهلُ العِراقِ»[5] تمام اهل عراق دور حضرت را گرفتند و در حاشیۀ حضرت نشستند و بنا کردند …
شرایط بهتر دوران او نسبت به امام سجاد (ع) و دلایل آن
پس تا اینجای بحث اینطوری نتیجهگیری میکنیم که امام باقر در مجموع، در زمان خود، در وضع بهتری از وضعیت امام سجاد قرار داشت. اولاً خلفا برای کوبیدن موج تشیّع، آنقدر حاد و تند نبودند؛ ثانیاً مردم آنقدر نمیترسیدند و دچار رعب و وحشت نبودند؛ ثالثاً صیتِ[9] شهرت امام باقر به همۀ اطراف پیچیده بود، علما میآمدند، مردم میآمدند، اهل خراسان میآمدند، اهل عراق میآمدند. بههرحال وضعیت امام باقر با وضعیت امام سجاد فرقهای فراوانی داشت؛ این وضعیت امام باقر.
حرکت علمی، فرهنگی و ایدئولوژیک، نخستین محور فعالیت او
خب، حالا امام باقر در یکچنین وضعیتی میخواهد چه بکند؟ من دوتا محور از کارهای امام باقر، از حرکات امام باقر را اینجا ذکر میکنم. یک محور، محور حرکت علمی، حرکت فرهنگی، حرکت ایدئولوژیکی است؛ همۀ اینها را میتوانیم بگوییم. جامعۀ اسلامی در آن زمان درحقیقت از اندیشۀ درست اسلامی دور مانده بود و این یک واقعیتی بود؛ چرا؟ برای خاطر اینکه خلفایی که در رأس کار بودند، سعیشان این بود که از مفاهیم اسلامی، از احادیث پیغمبر، از آیات قرآن، از احکام دینی به نفع …
بیان اسلام درست و تفسیر صحیح قرآن و احکام، بزرگترین مسئولیت او
امام باقر بزرگترین کارش، حساسترین مسئولیتش این است که اسلامِ درست را، تفسیر صحیح قرآن را، احکام الهی را، احکام شرعی را به شیوۀ درستِ آن برای مردم بیان کند. تا جایی که مردم از او قبول میکردند، خودش از پیغمبر نقل میکرد؛ گاهی میشد که بعضیها میگفتند که تو این حدیث که از پیغمبر نقل میکنی به چه دلیل این را پیغمبر گفته؟ قبول نمیکردند! البته مردم که میگویم یعنی مردم غیر معتقد به امامت آن بزرگوار. آنوقت حضرت از …
پذیرش احاطهٔ علمی او از سوی همهٔ شخصیتهای علمی زمان
… را شنیده بودند و از شهرهای دیگر میآمدند مدینه برای دیدن امام باقر. مثلاً ابوحنیفه از کوفه میآمد، یا آنهای دیگر از جاهای دیگر میآمدند؛ میآمدند خدمت امام باقر تا او را ببینند، با او صحبت کنند، از حدیث او بشنوند، از حرفهای او بشنوند و از او استفاده کنند. (61/7/2) امام با آغوش باز اینها را قبول میکرد،..و آنقدر در توسعۀ علم و بیان احکام و معارف اسلامی، دستگاه امام باقر وسیع شد که آنها به امام باقر، باقرالعلم لقب دادند. یعنی عالمبودن امام باقر و احاطۀ آن حضرت بر تمام معارف اسلامی، مورد قبول تمام شخصیتهای علمی آن زمان قرار داشت، که اینهم یکی از کارهای امام باقر بود که در جهت هدفهای والای آن حضرت قرار داشت. (67/6/25) پس میبینید وضع اجتماعی و وضع عاطفی مردم، و احترامات آنها نسبت به ائمه، در زمان امام باقر فرق کرده، تفاوت کرده، به همین نسبت ما میبینیم که حرکت سیاسی امام باقر هم تندتر است. (65/4/28)
مبارزهٔ سیاسی و آمادهکردن شیعیان برای حکومت علوی در سال ۱۴۰
… افتاد، که در روایت به این صورت آمده: «فَلَمّا قُتِلَ الحُسَیۡنُ»[16] ـ در سال 61 که امام حسین شهید شدند ـ «اِشتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلَى اَهلِ الاَرضِ» غضب خدا، خشم خدا بر مردم زمین فزونی گرفت. و تأخیر افتاد به سال 140. که هشت سال قبل از وفات امام صادق است. پس خیلی طبیعی است که امام باقر مبارزه میکنند، حرکت سیاسی میکنند؛ دارند جامعه را، زمینه را، مردم را، حزب تشیّع را آماده میکنند برای کِی؟ برای سال 140؛ یعنی مقدر شده است که در سال 140، حکومت الهی، حکومت علوی، حکومت اسلامی واقعی تشکیل بشود، و امام باقر بایستی این خط را تعقیب کند و پیش برود. در این رابطه نکاتی قابل توجه است.
تأثیر بر سردمداران اندیشه و فرهنگ و رسواکردن لجوجان آنان
… مثل آنها نیستند. ببینید چقدر این مضمون قوی است، چقدر این شمشیرِ بیان، تیز و ضربتزننده است! حضرت به کثیّر فهماندند که اگر میخواهی واقعاً با ما باشی، از ما باشی، بایستی اینطور شعر بگویی، نهاینکه بروی عبدالملک را مدح کنی، بعد هم بگویی که بنده چیزی نگفتم. 1360/1 این یکی از کارهایی است که امام باقر در خط سیاسی انجام میدهند که سردمداران اندیشه و فرهنگ جامعه را تحت تأثیر قرار میدهند. روی اینها کار میکنند، با اینها بحث میکنند، اینها را درمقابل مردم ـ آنهایشان را که لجوج هستند ـ بیآبرو میکنند؛ این یکی.
بیان واقعیتهای تلخ ستم بر اهلبیت (ع) برای برانگیختن افراد مستعد
یکی دیگر از برخوردهای سیاسی امام، این است که جابهجا، گوشههایی از واقعیت تلخی را که بر جامعه و بهخصوص بر خاندان پیغمبر، میگذرد برای افرادی که مستعد و آماده هستند، بیان میکنند و اینها را به هیجان میآورند. میدانید یک انسان، وقتیکه درست در جریان حقیقتها قرار بگیرد و به هیجان بیاید، میتواند انسانهای دیگری را تحت تأثیر قرار بدهد. یک نفری میآید خدمت امام، از آن حضرت سؤال میکند: «کَیفَ اَنتُمْ» یعنی حالتان چطور است؟ حضرت در پاسخ این حالتان چطور است، یک فصل مُشبِعی[20] با او صحبت میکنند و او را تحت تأثیر قرار میدهند. حالا این مرد اهل کجا بوده، چگونه بوده، چه خصوصیتی داشته که امام با …
بیان علنی آنچه امام سجاد (ع) احتمالاً پنهانی فرموده بود
… عَلَیهِالسَّلام: اِلَیَّ اِلَیَّ حَتّیٰ اَقعَدَهُ اِلَی جَنبِهِ»، او را نزدیک آوردند، نشاندند پهلوی خودشان، «ثُمَّ قالَ اَیُّهَا الشَّیخُ اِنَّ اَبی عَلِیَّبنَالحُسَینِ عَلَیهِالسَّلامُ اَتاهُ رَجُلٌ فَسَاَلَهُ عَن مِثلِ الَّذی سَاَلتَنی عَنهُ». این را ما در روایات امام سجاد پیدا نمیکنیم، اما حضرت از قول امام سجاد نقل میکنند؛ یقیناً میشود فهمید که اگر امام سجاد در یک جمع بزرگی این قضیه را فرموده بودند، این به گوش دیگران و ما هم میرسید، اما آن چیزی را که امام سجاد به گمان زیاد، سِرّاً فرمودند، اینجا امام باقر علناً میگویند. و از قول پدرشان نقل میکنند که فرمودند: «اِن تَمُت تَرِد عَلَى رسولِاللهِ صَلَواتُاللهِ وَ عَلَی عَلِیٍّ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ وَ عَلَی عَلِیِّبنِالحُسَینِ وَ یَثلَجُ قَلبُکَ وَ یَبرُدُ فُؤادُکَ وَ تَقَرُّ عَینُکَ وَ تُستَقبَلُ بِالرَّوحِ وَ الرَّیحانِ …
آمادهکردن مستعدان برای پذیرش حقیقت و جذب نیرو با گفتوگو
بنابراین یک حرکت امام در دوران امامت خودشان این است که با مردم، با کسانی که آمادگی پیدا کردند، ظرفیتش را دارند، نسبت به وضع خودشان، نسبت به وضع خلفا، نسبت به این چیزها، صحبت میکنند و آنها را آمادۀ پذیرش حقیقت میکنند؛ درحقیقت سربازگیری میکنند و افرادی را به خودشان جذب میکنند.
تقویت و گسترش تشکیلات شیعه و آموزش فکری، عقیدتی و سیاسی
… بدون آن نمیتوانستند اندیشهها و افکار خودشان را تا آنجایی که میخواهند برسانند، به کسانی که میخواهند، برسانند. آنچه که شما امروز به نام شیعه در دوران ائمه میشناسید و از آن یاد میکنید، همان تشکیلات مخفی ائمه است، و قراینِ بسیاری بر این معنا وجود دارد. امام باقر، این تشکیلات را هرچه توانستند قدرت و قوّت و توسعه بخشیدند و این تشکیلات، تشکیلات کارآمدی بود. در همۀ مناطقی که ائمه در آنجا پیروانی داشتند، این تشکیلات جا داشت و شاخههایی داشت و مسئولانی داشت. مردم را آنجا جمع میکردند و آموزش میدادند؛ آموزش فکری، آموزش عقیدتی، آموزش سیاسی. و آن کسانی را که هنوز آمادۀ ورود در این تشکیلات به آن صورت نبودند، دلهایشان را از محبت اهلبیت و از بغض خلفای زمان پر میکردند، برای ائمه، برای کارهای لازمشان پول میفرستادند، از آنها دستور میگرفتند. خلفا هم گاهی این افرادی را که گردانندگان این تشکیلات …
استفاده از همهٔ وسایل مشروع در سازماندهی تشیع و مبارزهٔ سیاسی شدید
میبینید که در تشکیلات تشیّع و ایجاد یک سازمان قوی و همگانی، امام باقر علیهالصلاةوالسلام از همۀ وسایل مشروع و ممکن استفاده میکند...اما مبارزۀ مسلحانه را در زمان خود جایز نمیشمرد، اگرچه مبارزۀ سیاسی را با شدت تمام انجام میداد. اینیکه بعضیها خیال میکنند امام باقر علیهالصلاةوالسلام که زیدبنعلی را منع کردند از مبارزۀ مسلحانه، معنایش این است که تشیّع و اهلبیت در آنوقت، طرفدار مبارزۀ مسلحانه نبودند، این درست نیست؛ این مخصوص زمان امام باقر بود، یعنی خصوصیت آن زمان و اقتضای آن …
احتمال چندبار احضار آن حضرت از مدینه به شام به دست هشام
قدر مسلّم امام باقر را یک بار از مدینه به شام جلب کرد و من احتمال میدهم بیش از یک بار اتفاق افتاده باشد. روایاتی که در باب این احضار امام باقر هست، وقایع و حوادثی را نقل میکند که باهم خیلی فاصله دارند؛ به نظر میآید که هشام، امام باقر را، دو بار یا حتی سه بار از مدینه به شام جلب کرده و برده باشد؛ و من در یادداشتهایی که کردم، احتمال این را دادم؛ بهخاطر اینکه این روایات، واقعه را مختلف نقل میکنند و یک چیزهایی در این وقایع هست که با آن دیگری گاهی نمیسازد؛ بنابراین هیچ دلیل ندارد که ما این احتمال را ندهیم که دو بار حضرت جلب شده، چون از آنها که …
سلامنکردن ویژه به هشام و بیاعتنایی به تشریفات دربار
حضرت وارد این سالن شد. حالا اینها خودشان را از پیش آماده کردند. اولین کاری که حضرت کرد، این بود که به هشام سلام نکرد! سلام کرد ـ چون سلام مستحب است ـ اما نه به هشام، به همه، گفت السلامعلیکم. درحالیکه معمول چیست؟ خب وقتی خلیفه، آنهم خلیفۀ به آن گردنکلفتی آنجا نشسته، وارد که میشوند، باید به او سلام بکنند، مثلاً سلامٌ علیکم یا امیرالمؤمنین ـ آنها خودشان را امیرالمؤمنین خطاب میکردند ـ و یک تعظیمی، یک احترامی. ابداً! حضرت وارد شد، دید جمعی …
وقار در برابر بدگوییها و خطبهای خطاب به تاریخ و امت اسلامی در دربار هشام
امام با وقار و متانت تمام، بدون اینکه اندکی آثار تأثر در چهرۀ امام ظاهر بشود، این حرفها، همه را گوش کردند. حرفها که تمام شد، حضرت از جا بلند شد، ایستاد ـ دید نشسته فایدهای ندارد، باید برای جواب اینها پا شود بایستد، جواب اینها را خوب کف دستشان بگذارد ـ بنا کرد خطبهخواندن؛ اصلاً انگاری که مخاطب او، هشام و این چهارتا آدم بیارزشی که اینجا نشستند، نیستند، گویا که دارد با تاریخ حرف میزند، گویا که دارد با امت اسلامی حرف میزند، گویا که دارد سندی برای آیندهها آنجا ثبت میکند و بهجا میگذارد. و میبینید که این سند ثبت شد و بهجا ماند و به دست ما رسید امروز و در طول دوران تاریخ اسلام همواره این حرفها نقل شد.
خطبه در برابر هشام و مجادلهٔ یک محکوم سیاسی با حاکم زمان
… این دستگاه خلافت و خود خلیفه هستند، به رُخشان میکشد. «بِنا هَدَی اللهُ اَوَّلَکُم» خدا بهوسیلۀ ما بود که گذشتگان شما را هدایت کرد، «وَ بِنا یَخْتِمُ آخِرُکُم» و مُهر خاتمۀ شماها را بهوسیلۀ ما خدا خواهد زد، یعنی بالاخره ما خواهیم ماند و شما خواهید رفت. «فَاِن یَکُن لَکُم مُلکٌ مُعَجَّلٌ فَاِنَّ لَنا مُلکاً مُؤَجَّلاً» اگر شما چهار روز، یک حکومت زودگذری را غصب کردید و دارا شُدید، بدانید که یک دولت دائمی و مستدامی را خدای متعال برای ما مقدر کرده. ببینید؛ این یک محکوم سیاسی است ها! یک محکوم سیاسی است درمقابل حاکم سیاسی زمان، اینطور دارد با او مجادله میکند. میگوید که شما چهار صباح اینجا نشستید، در این مقام قدرت پادشاهی قرار گرفتید، خیال میکنید که همهکارهاید! شما خواهید رفت، آنکه خواهد ماند، آنکه تاریخ برای اوست، آینده برای اوست، ما هستیم. «لِاَنَّا اَهلُ العاقِبَةِ» زیراکه ما صاحبان عاقبت و پایانیم. …