رفتن به محتوای اصلی

اقبال لاهوریشخص

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

شاعر و متفکر مسلمان شبه‌قاره و اندیشه و شعر او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در کنگره بزرگداشت اقبال لاهوری— ۱۳۶۴/۱۲/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۴۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۳۳ پاراگراف)

تأثیر یاد و شعر او در زدودن نومیدی در دوران اختناق

امروز که این جلسه را و این تجلیل را از اقبال عزیز در کشورمان مشاهده میکنم، یکى از پُرهیجان‌ترین و خاطره‌انگیزترین روزهاى زندگى من خواهد بود. آن شرار درخشنده‌اى که در تاریکى‌هاى روزهاى سیاه اختناق، یادش، شعرش، نصیحتش و درسش نومیدى را از دل میزدود و آینده‌اى روشن را در برابر چشمهاى ما ترسیم میکرد، امروز مشعل فروزنده‌اى شده و چشم ملّت ما را خوشبختانه به خود جلب میکند.

دیر آشنا شدن مردم ایران با اقبال و نیامدن او به ایران

مردم ما که اوّلین مخاطب جهانى اقبال هستند، متأسّفانه خیلى دیر با اقبال آشنا شدند. وضعیت خاصّ کشور ما و بخصوص سلطه‌ى سیاستهاى خبیث استعمارى در آخرین سالهاى زندگى اقبال در کشور محبوب او ایران، موجب شد که ایشان هرگز ایران را نبیند. این شاعر بزرگ پارسى‌گوى که بیشترین شعر خودش را نه به زبان مادرى‌اش، که به فارسى گفته، هرگز در این فضاى محبوب و مطلوب خودش قرار نگرفته؛ و نه فقط اقبال به ایران نیامد، [بلکه] همان سیاستهایى که اقبال عمرى با آنها مبارزه کرد، نگذاشتند که ایده‌ى او و راه او و درس او به گوش مردم ایران ــ که آماده‌ترین [مردم] براى شنیدن آن پیام بودند ــ برسد.

علت نیامدن به ایران و جلوگیری از نشر آثارش در دوران سلطه

من پاسخ این سؤال را دارم که چرا اقبال به ایران نیامد. آن وقتى که اقبال در اوج افتخار و شهرت میزیست و در گوشه‌ و کنار شبه‌قارّه و در دانشگاه‌هاى معروف دنیا از او به عنوان یک متفکّر، یک فیلسوف، یک دانشمند، یک انسان‌شناس، یک جامعه‌شناس بزرگ یاد میکردند ــ که البتّه هیچ یک از این عنوانها آن عنوانى که اقبال دوست میداشت به آن نامیده بشود نیستند ــ در کشور ما سیاستهایى حکومت میکردند که اقبال را به هیچ عنوان نمیتوانستند تحمّل کنند. او به اینجا دعوت نشده، زمینه براى آمدن او به این کشور فراهم نشده، کتاب او تا سالهاى متمادى در ایران چاپ نشده و به عنوان کتاب معرّفى نشده. در همان وقتى که آثار و ادبیّات و فرهنگ بیگانگانِ از هویّت انسان ایرانى و انسان مسلمان، در این کشور مثل سیل ویرانگرى از همه ‌طرف جارى بود، شعرى از اقبال، اثرى از اقبال در محاضر[2] عام و در منظر دید عموم مردم نیامد و قرار نگرفت.

رنج از ذلت روحی و نومیدی مسلمانان و آرزوی ملتی متکی به خود

امروز جمهورى اسلامى یعنى تجسّم آرمان اقبال، در اینجا تحقّق پیدا کرده. اقبالى که از بى‌خودىِ شخصیّت انسانى و اسلامى مردم مسلمان رنج میبُرد و محو شخصیّت و ذلّت روحى و نومیدى در انسانهاى جوامع اسلامى را به چشمِ بزرگ‌ترین خطر مینگریست و با همه‌ى توان فراوان و وسیع خودش به ریشه‌کن کردن این علف هرزه در روح انسان و در ذات انسان شرقى بخصوص مسلمان همّت گماشته بود، اگر امروز زنده میبود، میتوانست ملّتى را ببیند که بر روى پاى خودش و سیراب از سرمایه‌هاى ارزشمند اسلامى خودش و متّکى و معتمد به خودش و بى‌اعتنا به زیورهاى فریبنده‌ى غربى و نظام ارزشى غرب دارد زندگى میکند و قدرتمندانه زندگى میکند، هدف مى‌آفریند و در راه آن هدفها حرکت میکند و عاشقانه میتازد و در درون چهاردیوار قومیّت و ناسیونالیسم و وطن‌پرستى، خودش را زندانى نمیکند؛ و دیگر آرزوهاى اقبال که در سراسر آثار ارزشمند او متفرّق است. میتوانست چنین ملّتى را در اینجا ببیند.

شخصیت چندبعدی و برجسته در تاریخ اسلام فراتر از عالم و فیلسوف

اقبال یکى از شخصیّت‌هاى برجسته‌ى تاریخ اسلام است؛ یک شخصیّت عمیق و متعالى‌اى که نمیتوان روى یکى از خصوصیّات او و ابعاد زندگى او تکیه کرد و او را به آن بُعد و به آن خصوصیّت ستود. خب، اقبال یک عالِم است، یک فیلسوف است امّا ابعاد دیگر زندگى اقبال آن‌ قدر درخشنده است که وقتى ما بگوییم اقبال یک فیلسوف است یا یک عالِم است و فقط به این اکتفا بکنیم، احساس میکنیم که او را کوچک کرده‌ایم و حقّ او را ادا نکرده‌ایم. اقبال بى‌شک یک شاعر بزرگ و از بزرگان شعر به‌حساب مى‌آید. آن کسانى که زبان اردو را میفهمیدند و درباره‌ى اقبال چیزى نوشته‌اند، میگویند که شعر اردوى او، بهترین شعر اردو است. البتّه شاید این خیلى تعریف بزرگى از اقبال نباشد ــ چون سابقه‌ى فرهنگ و شعر اردو آن‌ قدر …

شعر فارسی اقبال از معجزات شعر و نشانهٔ نبوغ شعری

… نثر فارسى اقبال، همین تعبیراتى است که در اوّل فصلهاى اسرار خودى و رموز بى‌خودى نوشته که شما مى‌بینید براى فارسى‌زبان‌ها، فهمیدن آن مشکل است. اقبال در هیچ مدرسه‌اى از مدارس دوران کودکى و جوانى، فارسى را یاد نگرفته بود و در خانه‌ى پدرى خودش اردو حرف زده بود. فارسى را فقط به این مناسبت که احساس میکرد معارف و مضامینى که در ذهن او است در ظرف زبان اردو نمیگنجد انتخاب کرد، و با فارسى اُنس گرفت، و با خواندن دیوان سعدى و حافظ و مثنوى و شعراى سبک هندى مثل عُرفى و نظیرى و غالب دهلوى و دیگران، فارسى را آموخت و آن‌ وقت با اینکه در محیط فارسى زندگى نکرده بود و در مهد فارسى هرگز نزیسته بود و با فارسى‌زبانان هرگز معاشرت نداشت، ظریف‌ترین و دقیق‌ترین و دست‌نیافتنى‌ترین مضامین ذهنى را در قالب اشعار بلند ــ و بعضى بسیار عالى ــ در آورده و عرضه کرده. این به نظر من نبوغ شعرى است.

شعر خوب اقبال در همهٔ سبک‌ها و قالب‌های شعر فارسی

… بگوید. من البتّه متشکّرم از آقاى دکتر مجتبوى[3] که از اشعار اقبال خواندند، و خواهش میکنم در طول این چند روز هر چه میتوانید شعر اقبال را در این جلسه زنده کنید و بخوانید. بهترین معرّف او شعر او است و هیچ بیانى نمیتواند اقبال را معرّفى کند. او شاعر بزرگى است. بعضى از اشعار اقبال در اوج شعر فارسى است. یعنى در سبکهاى مختلف ــ سبک هندى، سبک عراقى، حتّى سبک خراسانى ــ شعر گفته و در همه‌ى این سبکها هم خوب گفته؛ مثنوى و غزل و قطعه و دوبیتى و رباعىِ مصطلح، به همه‌ى این انواع هم شعر گفته و در همه‌ى اینها هم شعرهاى خوب با مضامین عالى دارد و همان طورى که گفتم، در بعضى از موارد هم شعرش ممتاز است و در آسمان هفتم! و در عین ‌حال این آدم، فارسى حرف زدن و نوشتن نمیدانسته، در خانواده‌ى فارس به دنیا نیامده بوده، در محیط مهد فارسى هم زندگى نمیکرده؛ و این نبوغ است.

فراتر از شاعر و مصلح اجتماعی؛ مسئلهٔ او جهان اسلام و شرق

… که واقعاً یک شخصیّت برجسته است و نباید او را کم دانست، یا مولانا محمّدعلى یا شوکت‌على قائل هستیم، این است که اینها مبارزین مسلمان خستگى‌ناپذیرى بودند که براى بیرون راندن انگلیس‌ها از کشور خودشان سالها تلاش کردند و در این راه مبارزات زیادى کردند؛ امّا مسئله‌ى اقبال فقط مسئله‌ى هند نیست؛ مسئله‌ى اقبال مسئله‌ى دنیاى اسلام است؛ بلکه مسئله‌ى اقبال مسئله‌ى شرق است. در مثنوىِ «پس چه باید کرد اى اقوام شرق»،[4] اقبال نشان میدهد که چطور این نگاه نافذ او به تمام دنیایى که در زیر ستم دارند زندگى میکنند متوجّه است و به همه‌ى اطراف دنیاى اسلام توجّه دارد؛ مسئله براى اقبال فقط مسئله‌ى هند نیست؛ لذاست که اگر به اقبال یک مصلح …

تعلق اقبال به ملت ایران و درخواست نام‌گذاری مؤسسات فرهنگی به نام او

و شما ببینید این شخصیّت و این عظمت و این عمق معنا در ذات و ذهن این انسان بزرگ کجا، و شناخت مردم ما از او کجا! و مى‌بینید که ما انصافاً دور هستیم از این مسئله. لذاست که این کنگره جزو بهترین کارهایى است که انجام گرفته؛ [البتّه] به این هم اکتفا نباید کرد. من خواهش میکنم از آقاى وزیر محترم فرهنگ و آموزش عالى[5] و برادران دانشگاهى‌مان که در فکر ایجاد بنیادهایى به نام اقبال و نامگذارى دانشگاه، تالار، سالن و مؤسّسات فرهنگى به نام اقبال در کشورمان باشید. اقبال مال ما است؛ اقبال متعلّق به این ملّت و این کشور است؛ همان طور که در آن غزلى که آقاى دکتر مجتبوى خواندند و شنیدید ــ که در اشتیاق به مردم ایران است ــ میگوید:

امید اقبال به ایران و ناامیدی از هند زمانه‌اش و لزوم پاسداشت حق او

این هم تأییدى است براى آن حرفى که قبلاً عرض کردم؛ براى علل نیامدن اقبال به ایران. اینجا را زندان میداند؛ اینجا را زندانى میبیند و خطاب به زندانیان حرف میزند. و در دیوان اقبال موارد زیادى هست که نشان میدهد از هند ناامید است ــ لااقل از هند زمان خودش ــ و متوجّه به ایران است و میخواهد این شعله‌اى که او دارد برافروخته میکند، در ایران سر بکشد و انتظار دارد که در اینجا این معجزه به وقوع بپیوندد. این حقّ اقبال به گردن ما است و ما بایست این حق را گرامى بداریم.

هوشیاری در شناخت اغراض سیاسی استعماری در کار آرنولد و براون

… ادباى ما، دوستان ادوارد براون و آن کسانى که افتخار میکردند که رفیق و دوست ادوارد براون باشند چیست! حالا من نمیخواهم از آن شخصیّت‌ها اسم بیاورم؛ چون بالاخره شخصیّت ادبى هستند، شخصیّت فرهنگى هستند امّا بسیار بسیار ساده‌دل و ناآگاه و غافل از آن هدفهاى سیاسى. در حالى ‌که اقبال ــ آن مرد هوشمندِ «اَلمُؤمِنُ کَیِّس»[10] ــ رگه‌هاى سیاست خبیث استعمارى را در لابه‌لاى کار سر توماس آرنولد و ادوارد براون مى‌بیند و مى‌شناسد. این عظمت اقبال را نشان میدهد.

قیام فرهنگی و انقلابی و سیاسی اقبال

… روزمرّه‌ى اقبال در شهر لاهور و در شبه‌قارّه‌ى بدبختِ فلک‌زده‌ى آن روز، همه چیز را براى او ملموس میکرد؛ ولو به ترکیه نرفته بود، ایران نرفته بود، یا مثلاً به حجاز نرفته بود و خیلى جاهاى دیگر را از نزدیک ندیده بود، امّا وضع کشور خودش را داشت از نزدیک میدید. اینجا بود که اقبال در حقیقت قیام کرد؛ قیام فرهنگى ، قیام انقلابى، قیام سیاسى. اوّلین کارى که اقبال لازم بود بکند، این بود که جامعه‌ى هندى را به هویّت اسلامى‌اش، به منِ اسلامى‌اش، به شخصیّت اسلامى‌اش، بلکه به شخصیّت انسانى‌اش متوجّه کند و بگوید تو هستى؛ چرا این‌ قدر غرقى؟ چرا این ‌قدر مجذوبى؟ چرا این‌ قدر خودباخته‌اى؟ به خود بیا! این …

عشق به پیامبر در سراسر آثار او و اشک ریختن با شنیدن نام پیامبر

بعد درباره‌ى پیغمبر یک مقدارى شرح میدهد و اوصاف پیغمبر را میگوید. البتّه این مال تمام دیوان او است؛ یعنى مخصوص اینجا نیست ــ این یک‌جا است ــ انسان در همه‌ى سرتاپاى آثار اقبال، عشق به پیغمبر را میبیند. و من این را بد نیست بگویم که در یکى از کتابهایى که یکى از محقّقینِ معاصر پاکستانى[23] در باب اقبال نوشته ــ که کتاب بسیار متینى است به نام اقبال در راه مولوى و من این کتاب را در این سفر[24] به دست آوردم و نگاه کردم و استفاده کردم ــ ذکر میکند که هر وقت هر شعر و بیتى که اسم پیغمبر در او بود و براى اقبال خوانده میشد، بى‌اختیار اشک از چشمش جارى میشد؛ واقعاً خودش عاشق پیغمبر بود. و خوب نقطه‌اى را هم انگشت گذاشته؛ واقعاً دنیاى اسلام چه کسى را محبوب‌تر از پیغمبر و عمومى‌تر از پیغمبر میتواند پیدا کند؛ این به تمام محبّتهاى دنیاى اسلام کانون میبخشد.

لزوم نشر آثار فارسی اقبال در ایران و پاکستان و افغانستان

[مطالب] زیاد است. [بحث] مفصّل شده؛ بیش از این شاید مناسب نباشد که من تفصیل بدهم و واقعاً هم نمیدانم کدام قسمتها را انتخاب کنم و بگویم. در مباحث جالب و مطلوب امروزِ ما این‌ قدر مطالب فراوانى دارد که انسان میماند که کدامِ آن را مقدّم بدارد و کدامِ آن را بیان کند و تبیین همه‌ى اینها جز با نشر آثار علاّمه اقبال در کشور ما امکان‌پذیر نیست. این کارى است که هم در اینجا باید انجام بگیرد، هم در پاکستان باید انجام بگیرد، هم در افغانستان باید انجام بگیرد؛ هرجایى که مردم فارسى میفهمند یا ممکن است فارسى بفهمند، بایستى آثار اقبال ــ که بهترینش، [آثار] فارسىِ او است ــ منتشر بشود و البتّه میدانید از پانزده هزار بیت شعرى که گفته، نُه هزار بیتش فارسى است؛ یعنى شعر اردوى اقبال خیلى کمتر از شعر فارسىِ او است، و بهترین اشعارش و زیباترین آثارش، حدّاقل از لحاظ معنا، این چیزهایى است که به زبان فارسى گفته شده ــ که این مجموعه‌ى کلّیّات او است که ده بیست سال پیش در اینجا چاپ شد ــ و باید روى این آثار کار بشود. بنده از …

التماس از امت اسلام برای خودشناسی و بازگشت به خود و قرآن

اقبالِ با این استغنا که در مقابل دنیایى سر فرود نمى‌آورد، دوزانو در مقابل ملّت اسلام نشسته، التماس میکند که بیا خودت را بشناس، بیا به خودت برگرد، بیا سخن قرآن را بشنو.

لزوم جبران تأخیر ملت ایران در شناخت حقیقت و روح اقبال

به‌ هر حال امیدواریم که ما بتوانیم حقّ اقبال را بشناسیم و بتوانیم تأخیرى را که ملّت ما در طول این چهل پنجاه سال اخیر در شناخت اقبال داشته، جبران کنیم. به نظرم فوت اقبال در سال ۱۳۱۷ شمسى است که فکر میکنم منطبق میشود با ۱۹۳۷ و از آن وقت تا حالا ــ از بعد از وفات اقبال تا امروز که سالهاى درازى میگذرد ــ اگر چه به نام اقبال و به یاد اقبال جلسه تشکیل شده، کتاب نوشته شده، حرف زده شده، امّا همه بیگانه‌وار و از دور [بوده] و ملّت ما از حقیقت اقبال و روح اقبال و عشق اقبال بى‌خبر مانده؛ بایستى این ان‌شاءاللّه‌ جبران بشود.

وظیفهٔ شاعران و مطبوعات و دستگاه‌های دولتی در زنده کردن و نشر آثار اقبال

کسانى‌که اهل این کار هستند ــ شعرا، گویندگان، نویسندگان، مطبوعات و دستگاه‌هاى دولتى ذى‌ربط، وزارت فرهنگ و آموزش عالى، وزارت آموزش و پرورش، وزارت ارشاد اسلامى ــ هر کدام به نوبه‌ى خودشان ان‌شاءاللّه‌ سعى کنند اقبال را آن‌چنان که هست، زنده کنند؛ از آثارش در کتابها بیاورند؛ از شعرش در کتابهاى درسى بیاورند؛ کتابهاى او را و اشعار او را جدا جدا چاپ کنند؛ اسرار خودى را جدا، رموز بى‌خودى را جدا، گلشن راز جدید را جدا، جاویدنامه را جدا. کارهایى در پاکستان تا حدودى شده منتها متأسّفانه در پاکستان مردم نمیتوانند از این تعبیرات، درست استفاده کنند، [چون] زبان فارسى در آنجا آن رواج و رونق سابق را ندارد؛ امیدواریم این …

تکیهٔ ویژه بر مسئلهٔ پیامبر نشانهٔ روشن‌بینی اقبال

… مسلمین و عقاید آنها نسبت به آن مسئله یکسان است، مسئله‌‌ى نبوّت خاتم و وجود مقدّس رسول گرامى است؛ لذا بعضى از متفکّرین بزرگ اسلامى این مسئله را آن نقطه‌‌اى قرار داده‌‌اند که با تکیه‌‌ى بر آن باید دل مسلمانان و احساسات آنها و افکار آنها را در یک جا متمرکز کرد. اقبال، شاعر بزرگ انقلابى اسلام، بر روى مسئله‌‌ى پیغمبر تکیه‌‌ى ویژه‌‌اى دارد و بنده در شرح حال این شاعر بزرگ گفتم که این، روشن‌‌بینىِ این مرد را نشان میدهد و خیلى خوب است که ما روى این نقطه تکیه کنیم؛ زیرا ‌همان طور که گفتم، تنها مسئله‌‌اى که همه‌ی مسلمین، هم از لحاظ اعتقادى و هم از لحاظ عاطفى و احساسات مذهبى بر روى آن متّفق هستند، این مسئله است؛ لذا امشب قدرى درباره‌‌ى پیغمبر عرض میکنم.

ضرورت معرفی اقبال به‌عنوان متفکر و مصلح و مبارز به ملت ایران

و بنده خوشحالم از اینکه میبینم بحمداللّه‌ ما که آرزوى اقبال را در محیط خودمان برآورده مى‌بینیم، حالا این فرصت را پیدا کردیم ــ اگر چه اندکى دیر ــ که به معرّفى شخصیّت این متفکّر بزرگ، این مصلح عظیم‌الشّأن دوران معاصر و این انقلابى و مبارز خستگى‌ناپذیر بپردازیم و او را به ملّت خودمان معرّفى کنیم.

لزوم شناخت شبه‌قاره در دوران اقبال برای فهم پیام او

امّا درباره‌ى شخصیّت اقبال. اگر بخواهیم اقبال را بشناسیم و بلندى پیام اقبال را بدانیم، ناگزیر بایستى شبه‌قارّه را در دوران اقبال و دورانى که به دوران اقبال منتهى شد بشناسیم؛ بدون آن، معناى پیام اقبال درست فهمیده نمیشود و ساز نواى اقبال و سوز درون اقبال دانسته نمیشود. شبه‌قارّه سخت‌ترین اوقات خودش را در زمان اقبال میگذرانده. میدانید اقبال متولّد ۱۸۷۷ است؛ یعنى بیست سال بعد از سرکوب انقلاب مسلمانها به‌ وسیله‌ى انگلیس‌ها در هندوستان. در سال ۱۸۵۷ انگلیس‌ها آخرین ضربه را به دولت اسلامى و حاکمیّت اسلام در شبه‌قارّه وارد کردند. …

حرکت اقبال فریادی علیه جریان سید احمدخان

جریان سیّداحمد خان خطرناک‌تر بود. و من اینجا نظر قطعى خودم را درباره‌ى سیّد احمدخان میخواهم عرض بکنم که ممکن است بعضى از برادرانى که حضور دارند به این حرف معتقد نباشند. سیّداحمدخان یقیناً هیچ اقدامى به نفع اسلام و مسلمین در هند نکرد. و به اعتقاد من حرکت اقبال درست فریادى بود علیه آن کارى که سیّداحمدخان پرچمش را در هند بلند کرده بود. سیّداحمدخان بنا را بر سازش با انگلیس‌ها گذاشت. بهانه‌ى او این بود که ما باید بالاخره نسل مسلمان را وارد فرهنگ جدید کنیم، ما نمیتوانیم آنها را تا همیشه از فرهنگ جدید بیگانه و بى‌اطّلاع نگه داریم. پس ما با انگلیس‌ها بسازیم تا انگلیس‌ها بر ما سخت نگیرند و …

دشواری بیدار کردن ملتی استعمارزده و توانایی اقبال در بیان آن

چه کار کند؟ مگر میشود به یک ملّت چند صد میلیونى که سالهاى متمادى در زیر فشار شلاّقهاى سخت استعمار بوده و هر چه توانستند بینى او را همین طور به خاک مالیدند و امکان فهمیدن و دانستن و امیدوار بودن را به او ندادند، یک‌باره گفت که «بلندشو، تو هستى» و او هم احساس کند که هست؟ مگر میشود چنین چیزى؟ این کار، بسیار کار دشوارى است و بنده خیال میکنم هیچ ‌کس به ‌قدر اقبال نمیتوانست این مطلب را خوب بیان کند. اقبال طرح یک فلسفه را ریخت؛ «خودى» فلسفه‌اى از نوع فلسفه‌هاى ذهنىِ مورد نظر ما نیست، مفهوم خودى یک مفهوم انسانى ـ اجتماعى است که در پوشش تعبیرات فلسفى و با آهنگ یک تبیین فلسفى بیان شده. براى اینکه اقبال بتواند در شعر خود، در غزل خود، در مثنوى خود به «خودى» به …

نفی بندگی صاحبان تخت و محراب در اندیشهٔ اقبال

یکى از مفاهیمى که باز روى آن تکیه میکند، نفى بندگى است؛ بندگى خداوندان تخت و محراب. این قسمتى هم که مربوط به این است، یک تکه‌ى خیلى جالبى دارد؛ بد نیست برایتان بخوانم.

ناشنیده ماندن پیام او در زمانش و شکوه‌اش از نفهمیدن آن

… سیاست خودکفایى‌مان عیناً همان چیزى است که اقبال میگفت. ما عشقمان به پیغمبر و عشقمان به قرآن و توصیه‌مان به فراگیرى قرآن و اینکه پایه‌ى انقلابها و حرکتها باید اسلامى و قرآنى باشد عین همان چیزى است که اقبال آن را توصیه میکرد و آن روز گوش شنوایى نبود که بشنود؛ آن روز زبان اقبال و پیام اقبال را خیلى‌ها نمیفهمیدند؛ سرتاسر کتابهاى اقبال و منظومه‌هاى اقبال پُر است از شِکوه‌ى از اینکه حرف من را نمیدانند و نمیفهمند و نظر به جاهاى دیگر دارند و باز هم نظر به غرب دارند. فکر میکنم در همین مقدّمه‌ى رموز بى‌خودى است که خطاب به امّت اسلام ــ به قول خودش «پیشکش به حضور ملّت اسلامیّه» ــ این شِکوه را میکند:

ستارهٔ بلند اقبال شرق

این یک خلاصه‌اى است و یک شبحى است از شخصیّت اقبالِ عزیز ما که بلاشک ستاره‌ى بلند اقبال شرق هست. و جا دارد که ما اقبال را به ‌معناى حقیقى کلمه، ستاره‌ى بلندِ اقبال مشرق بنامیم. جناب آقاى سعیدى[30] میفرمایند ستاره‌ى شرق؛ درست است. جناب آقاى سعیدى جزو قدیمى‌ترین عناصر ایرانى‌اى هستند که با اقبال و آثار اقبال آشنا شدند و [خودشان] میفرمایند زنده‌شده‌ى فکر اقبال هستند.

آشنایی با فارسی از راه شعر حافظ و سرودن دیوان فارسی

… یا خیلی کم است؛ اینها اثرگذار نیستند. شعر بایستی اثر هنری باشد. در شعر فارسی، شما ببینید مثلاً شعر حافظ که در واقع در اوج شعر هنری ما است، روی گوته[3] اثر میگذارد، روی اقبال[4] اثر میگذارد، روی کسانی که فارسی را بلد نیستند اثر میگذارد. اقبال فارسی بلد نبوده؛ اقبالِ معروف که دیوان شعر فارسی دارد، هیچ وقت فارسی نخوانده بوده و خانواده‌اش هم فارسی بلد نبودند؛ از طریق همین شعر حافظ و مانند اینها با فارسی آشنا شده که توانسته آن دیوان شعر مفصّل را به فارسی بسراید. این تأثیر شعر است؛ شعر هنری این‌جور اثر میگذارد. یا گوته و بقیّه‌ی کسانی که شماها کاملاً می‌شناسید.

شهرت شعر فارسی او بیش از شعرش به زبان‌های دیگر

… هندی‌ها استقبال شد؛ شخصیتهای هندی، خودشان به زبان فارسی شعر گفتند. از قرن هفتم و هشتم هجری تا همین زمان اخیرِ قبل از آمدن انگلیس‌ها، شعرای زیادی در هند بودند که به فارسی شعر میگفتند؛ مثل امیرخسرو دهلوی، بیدل دهلوی - که اهل دهلی است - و بسیاری از شعرای دیگر. اقبال لاهوری اهل لاهور است، اما شعر فارسی او معروف‌تر از شعر به هر زبان دیگری است. ما مثل انگلیس‌ها که انگلیسی را در هند رائج کردند، زبان فارسی را رائج نکردیم؛ فارسی با میل مردم، با رفت‌وآمد شاعران و عارفان و عالمان و اینها به طور طبیعی رائج شد؛ اما انگلیس‌ها آمدند مردم را مجبور کردند که باید فارسی حرف نزنند؛ برای فارسی حرف زدن و فارسی …

از مصلحانی که به دعوت اسلامی به جای انقلاب اکتفا کردند

مصلحان اسلامى و متفکّرانى که در ۱۵۰ سال گذشته تحت ‌تأثیر عوامل گوناگون قیام کرده و پرچم دعوت اسلامى و احیای تفکّر اسلامى را بر دوش گرفتند ــ از قبیل سیّد‌جمال‌الدّین و محمّد اقبال و دیگران ــ با همه‌ى خدمات ارجمند و گران‌بهایشان، همگى این نقص بزرگ را در کار خود داشتند که به جاى بر پا کردن یک انقلاب اسلامى، به یک دعوت اسلامى اکتفا کردند و اصلاح جوامع مسلمان را نه با قوّت و قدرت انقلاب، که با تلاش روشنفکرانه و فقط با ابزار قلم و زبان جستجو کردند. این شیوه، البتّه ممدوح و مأجور بوده و هست، امّا هرگز از آن، توقّع نتایجى همچون نتیجه‌ى عمل پیامبران اولوالعزم را ــ که سازندگان مقاطع اصلى تاریخ بوده‌اند ـ نباید داشت. کار آنان در صورت صحّت و مبرّا ماندن از عیوب سیاسى و نفسانى، تنها میتوانست زمینه‌ساز یک حرکت …

ارادت دیرینه به اقبال و ادای حق او در ذهن مردم

… خیلى ترجیح میدادم که حضورم در این جلسه یک حضور دور از تشریفات باشد تا بتوانم اوّلاً از این یادبود بزرگ و محبوب براى خودم حظّ بیشترى ببرم، و ثانیاً این فرصت و امکان را داشته باشم که گوشه‌اى از احساسات خودم نسبت به اقبال را در اختیار حضّار این جلسه بگذارم. حالا هم اگر چه صورت کار تشریفاتى است، [امّا] من از برادران و خواهران خواهش میکنم اجازه بدهند که من صمیمانه و مثل کسى که سالها مُرید اقبال بوده و در ذهن خودش با اقبال زیسته، در اینجا حرف بزنم و قدرى از حقّ عظیم او بر خودم را در این مجمع بزرگ، و در نهایت در ذهنیّت مردم عزیز کشورمان ادا کنم.