عذاب اطاعتکنندگان از حاکم ستمگر هرچند نیکوکار باشند، بر پایهٔ حدیث
از امام صادق (علیهالسّلام) نقل شده است - علیالظاهر از امام صادق (علیهالسّلام) است که ایشان حدیث قدسی را روایت میکنند - که فرمودند: «لأعذّبنّ کلّ رعیّة فی الاسلام اطاعت اماما جائرا لیس من اللّه عزّ و جلّ و ان کانت الرّعیّة فی اعمالها برّة تقیّة» .[1] مضمون حدیث این است: اگر سررشتهی نظام یک جامعه به دست انسانهای فاسد و ناباب و ستمگر و منحرف باشد، حرکات مؤمنانهی افرادی که در این جامعه هستند، به جائی نمیرسد؛ و اگر در آنچنان جامعهای کسانی تسلیم باشند و از آن ستمگران اطاعت کنند، خدا آنها را هم عذاب میکند. البته در همین حدیث، عکسش هم هست: «و لأعفونّ عن کلّ رعیّة فی الاسلام اطاعت اماما هادیا من اللّه عزّ و جلّ و ان کانت الرّعیّة فی اعمالها ظالمة مسیئة»؛ که حالا اینها شرح دارد، نمیشود با همین ظاهر اکتفاء کرد.
پشیمانی پیروان ستمگران و بیزاری پیشوایان از آنان در قیامت
… میکنند عذاب را، چه میدیدند؟ ﴿اَنَّ القُوَّةَ لِلّٰهِ جَميعاً﴾ اینکه نیرو و قدرت یکسره از آنِ خداست. ﴿وَ اَنَّ اللهَ شَديدُ العَذاِ﴾ و اینکه عِقاب خدا سخت و سهمگین است. اگر میدیدند، چه میشد؟ جوابش مقدّر است. در پرانتز به فارسی جوابش را ما ذکر کردیم؛ بیگمان از رفتار خود پشیمان میشدند. پشیمان میشدند که در دنیا چه خِرگیریای[26] میکردند، میرفتند بنده و بردۀ ستمگرانی میشدند که حالا اینقدر در قیامت بیعرضهاند، اینقدر از دستشان کار برنمیآید. اگر با چشم عبرت مینگریستند، میدیدند در دنیا هم به همان اندازه بیعرضهاند. ﴿اِذ تَبَرَّاَ الَّذينَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذينَ اتَّبَعوا وَرَاَوُا العَذابَ﴾ آن زمان که پیشوایان و سران، بیزاری جویند از پیروان و تابعان، ﴿وَ رَاَوُا العَذابَ﴾ و عذاب خدا را بنگرند؛ آنوقت دیگر یزدگرد مثلاً میگوید، بار الها! پروردگارا! اینهایی که میدیدی در زمان من، من را عبودیت میکردند، من بیزارِ از اینها هستم، نه خیال کنی که من علاقهای به آنها دارم که اینها من را شریک تو قرار میدادند، غلط میکردند شریک تو قرار میدادند، من از اینها …
منافات اطاعت و عبودیت غیرخدا با هدف آفرینش و تکامل انسان
چرا؟ برای خاطر این است که اطاعت غیرخدا، عبودیت غیرخدا، منافیست با آن هدفی که خدا انسان را برای آن هدف آفریده است؛ منافیست با تکامل و تعالی انسان، منافیست با آزادی و وارستگی انسان. آن آزادی و وارستگیای که مقدمۀ اوجگیری انسان است، که اگر آن آزادیها نباشد و اسارتها بهجای آزادی، پاگیر و دامنگیر انسان باشد، انسان نمیتواند به آن پرواز مورد نظر نائل بیاید، نمیتواند آن اوجی را که خدا برایش معین کرده است بگیرد، نمیتواند رشد کند، …
اطاعت از بیشتر مردم زمین موجب گمراهی از راه خدا
… میکند. در جملۀ اول، در آیۀ اول، مسئلۀ حکومت و داوری خداست که از همه اَولیتر است به حکومت و داوری. در آیۀ دوم، مسئله، مسئلۀ تخلفناپذیری دین و فرمان خداست که دشمن و کافر و معاند و معارض، هر غلطی میخواهد بکند، بکند؛ فرمان خدا مُمضیست[25] و تمام شده است. در آیۀ سوم، این است که از خواستها و هواها و هوسها نباید اطاعت کرد، از خدا باید اطاعت کرد. ﴿وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرضِ يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ و اگر پیروی و اطاعت کنی از بیشتر مردم روی زمین، از اکثریت، ﴿يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ از راه خدا تو را گمراه میکنند، ﴿اِن يَتَّبِعونَ اِلَّا الظَّنَّ﴾ پیروی نمیکنند مگر گمان را، ﴿وَ اِن هُم اِلّا يخَرُصونَ﴾ و نیستند مگر آنکه تخمین میزنند. با پندار، با تخمین، با گمان، مردم عمل میکنند. آنکسانیکه راهها و شیوهها و روشها را برای زندگی مردم جعل میکنند و پیشنهاد میکنند، آیا یقین دارند به صحت این راهها؟ اگر از سادهدلی یقین کنند، باید آرزو کرد که یک چهل، پنجاه سال در دنیا بمانند تا ببینند …
اطاعت از کافران عامل عقبگرد و بازگشت مؤمنان از ایمان
… متعدّد قرآنی در خطاب به مؤمنین هم این تهدید و هشدار وجود دارد، که من اینجا دو سه آیه را یادداشت کردهام: یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اِن تُطیعُوا الَّذینَ کَفَروا یَرُدّوکُم عَلیٰ اَعقابِکُم فَتَنقَلِبوا خاسِرین؛[5] این در سورهی مبارکهی آلعمران [است]؛ اگر غفلت کردید، اگر اطاعت از آنها کردید، «ردّه» پیش میآید، عقبگرد پیش میآید، ارتجاع پیش میآید؛ قرآن هشدار میدهد. یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اِن تُطیعوا فَریقًا مِنَ الَّذینَ اوتُوا الکِتابَ یَرُدّوکُم بَعدَ ایمانِکُم کافِرین؛[6] این هم باز در سورهی مبارکهی آلعمران است. در سورهی مبارکهی بقره [میفرماید]: وَ لا یَزالونَ یُقاتِلونَکُم حَتّیٰ یَرُدّوکُم عَن دینِکُم …
هلاکت پیشوا و پیروان در اطاعت بر غیر حق
… که خدا را از او ناراضی میکند. آن وقت رضای مردم به درد او نمیخورد. واقعاً رضای مردم - اگر واقعی هم باشد - چه فایدهای دارد؟ «ولا تغبطن مخلوقا بطاعة الناس له». اگر دیدی مردم از کسی اطاعت میکنند و دستور و فرمان و ارادهاش را میپذیرند، باز هم جای غبطه ندارد. «فان طاعة الناس له و اتباعهم ایاه علی غیر الحق هلاک له و لمن اتبعه». اگر اتباعِ مردم از او - نستجیر باللَّه - به حق نباشد، برای خود او و کسانی که از او متابعت میکنند، مایه هلاکت است. انشاءاللَّه خدای متعال به حرمت معصومین ما را از تابع و متبوع شدنِ علی غیرالحق باز بدارد و آن وضعیت را برایمان پیش نیاورد.
ستمگر بودن بندهٔ ظالم و پندار قدرت از وابستگی به قدرتی بالاتر
… کاری میکند. بالانشینها قدرتشان بیشتر است، اما پاییننشینها هم بالاخره قدرت دارند. هرکسی به قدرت خودش مینازد، هرکسی یک اندازه و مایهای از توان و نیرو در او هست، کاری از او بر میآید آخر، مخصوصاً آن ستمگر، آن ظالم، که کارش بالاتر است، قدرتش هم بیشتر است. آن ظالمی هم که عبادت ظالم را کرد ـ که اینهم ظالم است، اینهم ستمگر است ـ اینهم از یک قدرتی به خیال خود بهرهمند است؛ چون ارتباط پیدا کرده با یک قدرت بالاتر، مثل روباهی که دُم خودش را به دُم شتر بسته،[23] در دنیا اینجوری است. اما در قیامت وقتیکه اجتماع میکنند، هرچه که نگاه میکنند، هرکسی به خود که مراجعه میکند، میبیند هیچ قدرتی، هیچ توانی، هیچ عُرضهای در او نیست، قدرت یکسره دست خداست، ﴿لِمَنِ المُلكُ اليَومَ لِلّٰهِ الواحِدِ القَهّارِ﴾[24]. این منظره را در نظر میگیرد، …
ناتوانی پشتیبانان و تکیهگاههای غیرخدایی در قیامت
… موجّه و شرعی درست میکند. روز قیامت که روز دادگاه است، تا انسان میآید این عذرها را اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم ردیف کرده، بشمرد، میبیند که همهاش نیست، همهاش پوچ، همهاش خراب، همهاش باطل. ﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾، و احتمال دیگری در معنای آیه؛ انسان در دنیا پشتیبانها، متّکاها[16] برای خود فرض میکند، همانهایی که عبادتشان میکند، همانهایی که اطاعت و عبودیتشان میکند، دلش به آنها گرم است؛ اما روز قیامت اینهمه دلگرمی و پشتگرمی، اینهمه حامی و پشتیبان، نمیتوانند باری از دوش او بردارند، بیچاره! ﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾.
نفی عبودیت قدرتهای مذهبی و دنیایی (احبار و رهبان، طاغوت، ملأ، مترف)
… مقدار تالوت. یک چیز دیگر هم آن پایین بود، این عبارت را بگذارید بخوانم، که دیگر حاال وقت ندارم خیلی صحبت بکنم در اطرافش.) نفی عبودیت خدانماها؛ خدانما، آنکسانیکه خدانمایی میکنند، خداگونگی به خودشان میدهند، موجوداتی که بتهای جاندار بشر بودند در طول تاریخ. نفی عبودیت خدانماها، چه در لباس قدرتهای مذهبی، در پرانتز: اَحبار و رُهبان، و چه در لباس قدرتهای دنیایی، در پرانتز طاغوت، مَلَ، مُترِف.[27]
نفی اطاعت قدرتهای غیرالهی در پیشنهاد اسلام به اهل کتاب
در پیشنهاد اسلام به اهل کتاب ـ که اسلام یکوقتی یک پیشنهادی به اهل کتاب کرده ـ که در قرآن آن پیشنهاد هست، نفی اطاعت قدرتهای غیر الهی در آن آیه به این صورت آمده که ﴿قُل يا اَهلَ الكِتابِ تَعالَوا اِلىٰ كَلِمَةٍ سَوآءٍ بَينَنا وَ بَينَكُم اَلاّ نَعبُدَ اِلَّا اللهَ وَ لا نُشرِکَ بِهِ شَیئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعضُنا بَعضاً اَرباباً مِ دونِ اللهِ﴾[28]، که خودتان نگاه میکنید.
از گناهانی که گناه بودنش پنهان است و زیانش دانسته نمیشود
… عواقب سوئش ظاهر است؛ قتل نفس معلوم است که کار بدی است، بیجان کردن یک جاندار، بدون استحقاق، معلوم است که کار خلافی است؛ این گناه بودنش ظاهر است. یک کارهایی هم گناه بودنش درست، بارز و ظاهر و نمایان نیست، خیلی از چیزها را انسان نمیفهمد که این چقدر بزرگ است؛ سخن بدون علم گفتن، دنبالهروی از غیر علم کردن، نام خدا و یاد خدا را سبک و کوچک شمردن، اطاعت از غیر خدا کردن، فرمان از غیر خدا شنودن و نیوشیدن، اینها یک چیزهاییست که آدم خیال نمیکند اینقدر مضرات و عواقب سوء داشته باشد، نهان است، پوشیده است گناه بودنش، لکن درعینحال، هر دو را بایستی کنار گذاشت؛ هر آنچه را که گناه است، چه آشکارا و چه پنهان. ﴿وَ ذَروا ظاهِرَ الاِثمِ وَباطِنَهُ﴿ بِ بگذارید و واگذارید آن چیزهایی که ظاهرُالاِثمند، گناه بودنشان ظاهر است و باطنُالاثمند، گناه بودنشان باطن و پوشیده است. ﴿اِنَّ الَّذينَ يَكسِبونَ الاِثمَ سَيُجزَونَ بِما …
نقد میدان دادن به غیرخدا
… حقیقت نائل میکند، انسان را به حق میرساند. آنکسانیکه خودشان از خودشان چیزی ندارند، نمیتوانند. ﴿اَمَّن لا يَهِدّي اِلّا اَن يُهدىٰ فَما لَكُم﴾ چیست شما را؟ یعنی ای مردمی که نمیاندیشید و درک نمیکنید ﴿كَيفَ تَحكُمونَ﴾ چگونه حکم میکنید؟ چگونه حکم میکنید؟ چطور برای غیر خدا میدان و مجال قائل میشوید؟ این یک کلمه دربارۀ توحید.