رفتن به محتوای اصلی

استبداد

نام‌های دیگر: استبداد سلطنتی، استبداد پادشاهی، دیکتاتور، دیکتاتوری

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

حکومت خودکامه بدون نقش مردم در ادارهٔ امور.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:سخنرانی در جمع اقشار مختلف مردم (15 خرداد، عملکرد دولت و رسالت علما)— ۱۳۴۳/۰۱/۲۶

سیر زمانی

از ۱۳۴۳ تا ۱۳۶۲
۱۳۴۳۱۳۶۲

فقط سال ۱۳۵۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

دیکتاتوری این است که بر خلاف مسیر ملت، بر خلاف رای ملت، یک چیزی را به زور گردن ملت بگذارند. شما می‌خواهید این مطلب را به زور گردن ملت بگذارید که نه، شما این مثلًا راجع به ولایت فقیه را کنار بگذارید! ما قطع نظر از این می‌کنیم که دولت‌ ما دولت اسلامی است؛- خداست، خدا این کار را کرده- ما آمدیم چندین درجه پایین. و ما مطابق میل آقایان رفتار کردیم، زیادتر، برای اینکه ما یکدفعه یک مجلس درست کردیم با آرای مردم که بیایند بگویند کجایش این آرای زور بوده است؟ کجا فشار آورده‌اند؟ یک نظامی را گذاشته‌اند آنجا که تو باید این طوری رای بدهی؟ یا یک صندوقی را بردند و خلافش کرده‌اند؟ بیایند بگویند هر جا هست باطلش می‌کنند آقایان. اینکه یکدفعه آرای عمومی به این هم اکتفا نشده؛ ثانیاً هم آقایان، با اینکه منتخب خود مردم هستند، این را گفتند مورد تصدیق ماست، ثالثاً به آرای همه مردم این کجایش اشکال دارد که آقایان این قدر سوز و گداز می‌کنند؟ جز این است که همان رگِ خلاف اسلامی است که اینها را وادار می‌کند به اینها! گاهی ملتفت نیستند به آن؛ گاهی هم ملتفت هستند به آن. مساله این طوری است.
اگر یک جایی عمل به قانون شد و یک گروهی در خیابانها بر ضد این عمل بخواهند عرض اندام کنند، این همان معنای دیکتاتوری است که مکرر گفته‌ام که قدم بقدم پیش می‌رود، این همان دیکتاتوری است که به هیتلر مبدل می‌شود انسان، این همان دیکتاتوری است که به استالین انسان را مبدل می‌کند. اگر قانون در یک کشوری عمل نشود، کسانی که می‌خواهند قانون را بشکنند اینها دیکتاتورانی هستند که به صورت اسلامی پیش آمده‌اند یا به صورت آزادی و امثال این حرفها. اگر همه این آقایان که ادعای این را می‌کنند که ما طرفدار قوانین هستیم، اینها با هم بنشینند و قانون را باز کنند و تکلیف را از روی قانون همه‌شان معین کنند و بعد هم ملتزم باشند که اگر قانون بر خلاف رای من هم بود من خاضعم، اگر بر وفاق هم بود من خاضعم، دیگر دعوایی پیش نمی‌آید؛ هیاهو پیش نمی‌آید. اگر بنا باشد که یک جایی دادستان بخواهد روی قوانین عمل بکند، ما بخواهیم بگوییم که خیر، ما دادستان را قبول نداریم، این معنای دیکتاتوری است. دیکتاتوری همان است که نه به مجلس سر فرود می‌آورد، نه به قوانین مجلس و نه به شورای نگهبان و نه به تایید شورای نگهبان و نه به قوه قضائیه و نه به دادستانی و نه به شوراهای دادستانی و همین طور به همه ارگانها. قانون معنایش این است که [همه‌] چیزها [را] به حسب قانون اسلامی، به حسب قانون کشوری که منطبق با قوانین اسلام است، همه را، وظیفه‌شان را قانون معین کرده. بعد از آنکه قانون وظیفه را معین کرد، هر کس بخواهد که بر خلاف او عمل بکند، این یک دیکتاتوری است که حالا به‌ صورت مظلومانه پیش آمده است و بعد به صورت قاهرانه پیش خواهد آمد و بعد این کشور را به تباهی خواهد کشید و این کشور وقتی به تباهی کشیده شد و این مردم متفرق و مختلف با هم شدند، این همان وظیفه‌ای که برای ابرقدرتها باید انجام بدهد این آدم انجام داده، و لو خودش نمی‌فهمد، اگر بفهمد که دیگر مصیبت بالاتر است، لکن خودشان ملتفت نیستند. اگر من این نصیحتها را می‌کنم که شما همه به قانون عمل کنید، از هیاهو و جنجال دست بردارید، روزنامه‌ها از هیاهو و جنجال دست بردارند، قلمدارها از هیاهو و جنجال دست بردارند، نویسنده‌ها دست بردارند، گوینده‌ها دست بردارند، اگر این طور بشود، یک کشور قانونی ما پیدا می‌کنیم که همان کشور اسلامی است و دیکتاتوری از این کشور بیرون می‌رود.

شاهدها (۱۰ پاراگراف)

خوی اکتسابی، رشدیابنده با تربیت فاسد و ضعیف‌شونده با تربیت صحیح

… انبیا- اول که متولد شدند عالِم نبودند. بعد برای مجاهدت خودشان کم کم تحصیل کردند، و هر کسی یک علمی را انتخاب کرد. دیکتاتوری هم از آن اموری است که بچه وقتی متولد شد دیکتاتور نیست. وقتی هم که بزرگ می‌شود کم کم، آن طور نیست که آن دیکتاتوریهای بزرگ را داشته باشد. لکن با تربیتهای اعوجاجی، در همان محیط کوچکی که خودش دارد، کم کم دیکتاتوری در او ظهور می‌کند. اگر تربیت صحیح باشد برای این بچه، آن دیکتاتوریش رو به ضعف می‌رود. و اگر تربیت فاسد باشد، آن دیکتاتوری که کم بود رشد می‌کند. آنهایی هم که در قوای مسلّح و دست [اندرکارند در] کارهایی که در مملکت ما یا سایر ممالک هستند این طور نیست که ابتداءً؛ اینها دیکتاتور بودند. دیکتاتوری کم کم بروز می‌کند در انسان. از اول خیال می‌کند که خودش‌ یک آدمی است که با دیکتاتوری مخالف است. لکن بعضی وقتها …

رشد تدریجی خو با افزایش قدرت و ناآگاهی فرد از آن

یک وقت این طور است که در روحش چون یک دیکتاتوری هست و خودش آگاه نیست، می‌خواهد که آن مطلبی را که می‌فهمد به همه تحمیل کند و دیگران را وادار کند به اینکه قبول بکنند. از اینجا شروع می‌شود. بعد کم کم یک قدرت وقتی برایش پیدا شد، از اینجا یک قدمی بالاتر می‌گذارد و نسبت به مثلًا آن محیطی که دارد، نسبت به آن مقداری از قدرتی که دارد، کم کم شروع می‌کند دیکتاتوری کردن. کم کم وقتی که انسان وارد جامعه شد، کم کم وقتی وارد جامعه شد، وارد نظام شد، یک نظامی شد، یک سر کرده نظامی شد، یک فرمانده نظامی شد، کم کم آن خویی که در باطنش بوده است رو به رشد می‌رود. اول هم خودش ناآگاه است از مطلب، نمی‌داند که این رویّه رویّه دیکتاتوری است؛ خیال می‌کند که رویّه رویّه انسانی و اسلامی است. لکن هِی جلو می‌رود. هر چه جلو می‌رود، این خو در او زیاد می‌شود. شما خیال نکنید که اول رضا خان یک دیکتاتوری بود، یا هیتلر یک دیکتاتور بود، آن وقتی که رضا خان در آن محلی که متولد شد دیکتاتور نبوده است. هیتلر هم …

ناتوانی از بازگشت از سخن خلاف مصلحت، بزرگ‌ترین دیکتاتوری

از مفاسدی که دیکتاتوری دارد و دیکتاتور مبتلا به آن هست این است که یک مطلبی را که القا می‌کند، بعدش نمی‌تواند، قدرت ندارد بر خودش که این مطلبی که القا کرده است اگر خلاف مصلحت است، اگر خلاف مصالح، فرض کنید، کشور خودش هم هست، خلاف مصلحت ارتش هم هست، نمی‌تواند که از قولش برگردد؛ می‌گوید: گفتم، و باید بشود! این بزرگترین دیکتاتوریهاست که انسان به آن مبتلا هست که «چیزی که گفتم باید بشود» و لو اینکه یک کشور به تباهی کشیده بشود. این دیکتاتوری هیتلر و امثال اینها از این قماش دیکتاتوری بود که وقتی مثلًا مشاهده این معنا را می‌کند که خطا کرده است و نباید این طور حمله را به مثلًا شوروی بکند، این را اظهار نمی‌کند؛ عقیده‌اش این است که «باید این کار بشود» «گفتم و باید بکنم». دیدید که این شخص …

بدترین صفت، منحط‌کنندهٔ انسان و تباه‌کنندهٔ کشور

… که مبادا تحصیلات شما همه‌اش برای این باشد که خودتان را برسانید به مقامی. برای این باشد که آن مقام وسیله برای رشد ملت، برای استقلال ملت، برای آزادی ملت، برای حفظ حدود و ثغور ملت باشد. نه اینکه مقصد این باشد که من برسم به فرماندهی و ملت هر چه می‌خواهد بشود. دیکتاتورها این صفت را دارند که می‌خواهند خودشان برسند به یک قدرت بزرگ و لو اینکه یک ملت تباه بشود، و لو اینکه یک ارتش از بین برود. شما باید توجه کنید که این صفت دیکتاتوری در شما رشد نکند، ان شاء الله از اول هم نباشد. لکن اگر خدای نخواسته یک وقتی بود؛ رشد نکند که دیکتاتوری بدترین صفاتی است که انسان را منحط می‌کند از انسانیت و کشور را به تباهی می‌کشد.

هیچ به حساب نیاوردن مردم و فلک کردن رئیس تجار در گلپایگان

بسیاری هستند که وقتی که یک شخصیت خیلی به نظر خودشان عالی را دیدند، دست و پایشان را گم می‌کردند و می‌کنند. خصوصاً در زمان قدرتهای بزرگ و در این نیم قرنی که ما مبتلا بودیم، جلوی او هم همین طور. یک حکومت وقتی که می‌آمد در یک محلی، این حکومت مثل یک شاه با مردم عمل می‌کرد. مردم را هیچ به حساب نمی‌آورد. و من خودم شاهد این معنا بودم که یک حاکمی که برای گلپایگان آمده بود، و خمین هم آن وقت جزء گلپایگان بود، این در حضور تجاری که آمده بودند برای آنجا ملاقاتش، آن بزرگتر فرد تاجر را گفت ببرند ببندند به چوب. من شاهد بودم- که بچه بودم شاهد بودم- که یک نفر مرد متدین محترمی که در بازار رئیس تجار بود، این شخص فاسد این طور با او عمل کرد که در حضور جمع پایش را بستند به فلک و چوب زدند به او. این کارها را می‌کردند. و همین طور گاهی این کار را می‌کردند که وقتی که یک محترمی می‌رفت، یک عالمی مثلًا می‌رفت ملاقات می‌کرد با آنها، در حضور آن عالم یک بیچاره دیگری را می‌آوردند به چوب می‌بستند برای اینکه بفهمانند تو باید اطاعت بکنی. و از آن وقت یک همچو وضعی …

ناممکن بودن دیکتاتوری در این نسل و نتیجه گرفتن در نسل‌های بعد

خیال نکنند که مثلًا اگر بخواهند یک نفر یا چند نفر دیکتاتوری بکنند در این نسل، می‌شود، نه نمی‌شود. این یک مطلبی است که اگر حالا پایه‌اش ریخته شد، در دو نسل دیگر آن وقت نتیجه گرفته می‌شود؛ یعنی اینها کارش را می‌کنند، آنها نتیجه‌اش را می‌گیرند. از این جهت ما باید درست همه ملت و همه استاندارها و همه کسانی که دست‌اندرکار هستند اینها، مواجهه با ملت این طور نباشد که در آن وقت بود که یک بیچاره‌ای اگر می‌خواست استاندار را ببیند نتواند تا آخر. یک کسی که به او ظلم شده اگر می‌خواست حکومت یک شهری را ببیند، …

اشتباه قلدران در پنداشتن امکان حکومت با سرنیزه

… و این حل می‌شود ان شاء الله، چنانچه مشکل عراق هم حل می‌شود. همان نمونه‌هایی که در زمان محمد رضا در ایران بود الآن در عراق است و همان کارهایی که مبدا شد از برای اینکه این حیثیت خودش را از دست داد و تاج و تخت غصبی را از دست داد، همین معنا الآن در عراق است. اینها گمان می‌کنند که با سرنیزه می‌شود حکومت کرد و این یک اشتباهی است که از برای این قلدرها هست.

ناتوانی سرنیزه از خاضع کردن و حکومت همیشگی بر ملت

سرنیزه نمی‌تواند یک ملتی را خاضع کند، می‌تواند یک مدتی باشد، لکن نمی‌تواند همیشه بر یک ملتی حکومت کند. ملتها وقتی که با هم شدند، هیچ حکومتی و هیچ قدرتی بر آنها نمی‌تواند غلبه کند و الآن بحمد الله هم ملت ایران و هم ملت عراق قیام کرده‌اند و نهضت کرده‌اند. امیدوارم ان شاء الله موفق و موید باشید.

خطر بازگشت استبداد و وابستگی سابق در نبود علم

… بگیرد. اگر ملت ما علم را، آن علم جهتدار را یاد بگیرند، تربیت بشوند، در مقابل علم، در پهلویِ علم هم تربیت باشد؛ تربیت دینی، تربیت الهی، تربیت انسانی و هم علم، اگر این دو حربه در دست شما باشد، کسی نمی‌تواند به شما تعدّی کند، کسی نمی‌تواند استبداد را برگرداند. و اگر این علم نباشد مردم را توجیه می‌کنند به جایی که باز هم آن مسائل سابق برگردد، و آن استبداد سابق و آن وابستگیهای سابق.

وجود گرایش باطنی به آن و هشدار دربارهٔ شتاب در بروزش

… می‌خواهد قدرت خودش را تثبیت کند، مردم با او مخالف می‌شوند. و حالا هم می‌گویند مردم، مثل آن وقت نیست که عقده بشود. حالا اینها عقده‌ها شکافته شده است. حالا دیگر اجازه نمی‌دهند به کسی که بخواهد این کار را بکند. این جز آبروریزی خود آنها چیز دیگری بار نمی‌آورد. آدم عاقل فرضاً اگر یک نفری باشد که در باطنش یک دیکتاتوری باشد- خوب، در شرق تقریباً این جور هست. خیلی، غرب هم هست. همه جا هست. انسان این جوری است- بر فرض اینکه باشد لکن باید اگر عقل دارد این را حالا ذخیره کند برای یک وقتی که اگر، وقت باشد، نه برای [همه جا] عجله نکند در کار، این عجله اسباب این است که انسان را از بین ببرد.