رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

موجودی که در قرآن از سجده بر آدم سر باز زد و رانده شد.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار جمعى از دانش‌آموزان و دانشجویان سراسر کشور به‌مناسبت روز ملّى مبارزه با آمریکا— ۱۳۶۸/۰۸/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

آن مطلبی که در نظر دارم عرض بکنم، در آغاز، یک بحث کوتاه قرآنی است؛ چون همه‌‌چیز، همه‌ی درسها، همه‌ی راهنمایی‌ها، در قرآن کریم با بهترین بیان وجود دارد. قرآن کریم غالباً مسائل مهم را تکرار میکند؛ چنین نیست که اگر یک مطلبی و بحثی در یک جای قرآن آمده باشد، در مناسبت‌های دیگر قرآن، آن مطلب ذکر نشود. تکرار، به حسب نیاز و اهمّیّت مطلب، در قرآن فراوان است. از اوّل قرآن تا آخر قرآن، یک نکته به طور پیگیر و مکرّر مورد توجّه قرار داده شده است، و آن مسئله‌ی «شیطان» است. از هنگامی که انسان قرآن را شروع میکند تا قرآن را ختم میکند، ده‌ها مرتبه نام «شیطان» یا مشتقّات کلمه‌ی «شیطان» تکرار شده است، غیر از آنچه درباره‌ی کلمه‌ی «ابلیس» آمده است. معنای «شیطان» در قرآن با معنای «ابلیس» متفاوت است؛ «شیطان» یک معنای عمومی‌تر است. ابلیس یک شیطان از شیطانها است و انواع شیطانها و انواع شیطنت‌ها برای بشر و در سر راه بشر وجود دارد که یکی از آن شیطانها ابلیس است. ماجرای ابلیس هم جداگانه، بارها و بارها، در سوره‌ی بقره و سوره‌های دیگر قرآن تکرار شده است، همه‌جا هم با این تذکّر و تأکید که مخاطب قرآن بفهمد که باید از شیطان اجتناب کند. همین آیه‌ای که تلاوت کردم که در سوره‌ی مبارکه‌ی یس است، میگوید «اَ لَم اَعهَد اِلَیکُم یٰبَنیِ ءادَمَ اَن لا تَعبُدُوا الشَّیطٰن»؛ یعنی ای فرزندان آدم! مگر من به شما دستور نداده بودم و ندادم که شیطان را بندگی نکنید و از او تبعیّت و پیروی ننمایید؟ و مگر به شما نگفتم که شیطان دشمن شما است، دشمنی آشکار؟ این آیه مربوط به قیامت است؛ یعنی مسئله‌ی «شیطان» و آنچه خدای متعال درباره‌ی «شیطان» به ما میگوید، فقط در دنیا نیست؛ در قیامت هم مسئله‌ی «شیطان»، باز بین ما و خدا تکرار میشود و خدای متعال آنجا به رخ ما میکشد که چرا شیطان را تبعیّت کردید، چرا پیروی کردید، مگر اتمام حجّت نشده بود به شما و نمیدانستید؟

ابلیس یکی از انواع شیطان‌ها و تکرار ماجرای او در قرآن

… است. از هنگامی که انسان قرآن را شروع میکند تا قرآن را ختم میکند، ده‌ها مرتبه نام «شیطان» یا مشتقّات کلمه‌ی «شیطان» تکرار شده است، غیر از آنچه درباره‌ی کلمه‌ی «ابلیس» آمده است. معنای «شیطان» در قرآن با معنای «ابلیس» متفاوت است؛ «شیطان» یک معنای عمومی‌تر است. ابلیس یک شیطان از شیطانها است و انواع شیطانها و انواع شیطنت‌ها برای بشر و در سر راه بشر وجود دارد که یکی از آن شیطانها ابلیس است. ماجرای ابلیس هم جداگانه، بارها و بارها، در سوره‌ی بقره و سوره‌های دیگر قرآن تکرار شده است، همه‌جا هم با این تذکّر و تأکید که مخاطب قرآن بفهمد که باید از شیطان اجتناب کند. همین آیه‌ای که تلاوت کردم که در سوره‌ی مبارکه‌ی یس است، میگوید «اَ لَم اَعهَد اِلَیکُم یٰبَنیِ ءادَمَ اَن لا تَعبُدُوا الشَّیطٰن»؛ یعنی ای فرزندان آدم! مگر من به شما دستور نداده بودم و ندادم که شیطان را بندگی نکنید و از او تبعیّت و پیروی ننمایید؟ و مگر به شما …

نخستین مستکبر در قرآن و لزوم دشمنی همیشگی مؤمن با او

… به‌صورت همیشگى؛ ذات انقلاب این است، و تا انقلاب هست چنین چیزى هست. اصلاً مفهوم استکبار در قرآن همین است که یک عنصرى، یک شخصى، یک جمعى، یک جناحى، خود را از حق بالاتر به حساب بیاورد و زیر بار حق نرود و خود را و قدرت خود را ملاک حق قرار بدهد؛ این استکبار است. اوّلین مستکبر در تاریخى که قرآن براى ما ترسیم میکند ابلیس است؛ شیطانِ اوّل: اَبیّْ وَ استَکبَر؛[5] او اوّلین مستکبر است.ممکن نیست فرض کنیم که یک مسلمان، یک مؤمن، یک موحّد، حتّى یک روز یا یک لحظه از دشمنى با ابلیس و شیطان منصرف بشود. اصلاً خطّ اسلام یعنى خطّ ضدّ ابلیس و شیطان. در طول دعوت نبوّتها و پیغمبران، مستکبرینْ آن کسانى بودند که دعوت الهى را و توحید را قبول نکردند و با آن مقابله کردند و زور گفتند: قالَ المَ‌ـلَاُ الَّذینَ اس‌ـتَکبَروا مِن قَومِه لَنُخرِجَنَّکَ یّْشُعَیب؛[6] وقتى پیغمبر سخن حق میگوید و مردم را به حق دعوت …

نمونهٔ ایمان و معرفتی که در هنگام انتخاب به کار نیامد

… یعنی باور، و باور مربوط است به دل، اما قرآن هر باوری را، هر ایمان و قبول و پذیرشی را به رسمیت نمی‌شناسد. ایمانِ مجرد، ایمانِ قلبیِ خشک و خالی، ایمانی که در جوارح و اعضای مؤمن شعاعش مشهود نیست؛ این ایمان ازنظر اسلام ارزشمند نیست. اولْ‌مؤمن به خدا، شیطان است. ابلیس پیش از آنکه بندگان پرمدعای پروردگار و فرزندان پُرناز و افادۀ آدم به این سرزمین خاکی بیایند، سالیانی خدایِ متعال را عبادت می‌کرد و دلش کانون معرفت خدا بود، اما در آن بِزَنگاه، در آنجایی‌که ایمان‌ها همه آنجا به‌کار می‌آیند؛ یعنی در هنگام انتخاب، در هنگام تعیین راهِ نهایی، این ایمان به‌کار ابلیس نیامد، این ایمان در همان دل ماند. من می‌گویم ایمانی که فقط در دل بماند، می‌پوسد و می‌خشکد؛ تو بگو نه، باقی می‌ماند؛ ما هم شُبهه را قوی می‌گیریم، می‌گوییم ایمان در اعماق دل می‌ماند. اما ایمانی که در دل می‌ماند و به دست و پا و چشم و گوش و مغز و اعضا و جوارح و زندگی و نیروها و انرژی‌های ما …

ابلیس یکی از مصادیق شیطان در برابر حضرت آدم (ع)

شیاطین انس داریم، شیاطین جن داریم، شیطانی از خویشاوندان و زنان داریم، شیطانی از بزرگان داریم، شیطانی از افراد بیگانه داریم، شیطانی از احساسات داریم، به این می‌گویند شیطان. یکی از مصداق‌ها و نمونه‌هایش، ابلیس است که در‌مقابل آدمِ صفی‌الله، قدِ مخالفت و استقلال علم می‌کند و آن حرف‌ها را می‌زند و من و شما هر‌چه که در عمرمان لعنت می‌کنیم، به آن بیچاره، شیطان اوّلی لعنت می‌کنیم؛ در‌حالی‌که شیطان فقط او نبوده، از او شاید شروع نشده به او هم ختم نشده است. شیطان‌ها إلی‌ماشاءالله در عالم زیادند. لمس هم می‌شوند، به دست هم می‌آیند، به چشم هم می‌آیند، انسان با آنها گاهی معاشر هم هست. شیطان، شیطان است. هرچه که انسان را از راه خدا به‌سوی فساد …

نخستین مستکبر در برابر فرمان سجده بر آدم

… و به من گفته‌اند، کلمه‌ی «استکبار» و مشتقّاتش در حدود پنجاه مرتبه در قرآن تکرار شده. «استکبار» یعنی خودبرتربینی؛ این معنای «استکبار» است؛ [یعنی] یک دولت، یک انسان، یک مجموعه، حالت خودبرتربینی داشته باشد. البتّه [این] صفت بدی است، لکن موجب دشمنی نمیشود. اوّلین مستکبر هم ابلیس بود که وقتی خدای متعال گفت میخواهد آدم را خلق کند، این گفت من برتر از آدم هستم، سجده نمیکنم به آدم و لعنت الهی تا ابد، دامن او را گرفت. «استکبار» یعنی خودبرتربینی؛ منتها خودبرتربینی دو جور است: یک وقت هست که یک نفری یا یک دولتی خودش را برتر از دیگران میداند، امّا کاری به دیگران ندارد؛ این هم صفت خوبی نیست، استکبار بد است، خودبرتربینی چیز خوبی نیست لکن دشمنی و خصومت ایجاد نمیکند، صرفاً بد است؛ …

انتساب بدنامی همهٔ شیطان‌ها به او با آنکه برخی استاد اویند

… دشمنی، مخاصمی، ﴿شَياطينَ الاِنسِ وَ الجِنِّ﴾ که این دشمن‌ها، شیطان‌های انس و جن هستند. معنای شیطان را گفتم، این‌هم مؤیدش است. شیطان یعنی قدرت‌های شرآفرینی که خارج از وجود انسانند. یک نوعش همین ابلیسی‌ست که به آدم علیه‌السلام، آدم ابوالبشر، سجده نکرده. آن شیطان، بدنام‌ترین شیطان‌های عالم است، بدنامی شیطان‌های دیگر هم پای اوست بیچاره. هر فسادی، هر غلطی که هر شیطانی، اعم از انسی و جنّی در عالم می‌کند، مردم بدنامی‌اش را، لعنتش را، پای آن ابلیس می‌نویسند و از او می‌دانند، در‌حالی‌که بعضی از این شیطان‌ها استاد آن شیطانند.